Кіріспе
Солтүстік Англияның шығыс жағалауындағы өзен – Англиядағы Тиз өзені (/t//iː//z/), Солтүстік Пенниндердегі Кросс Феллдің шығыс беткейінен басталып, 85 миль (137 км) шығысқа қарай ағып, Солтүстік Англияның солтүстік-шығысындағы Солтүстік теңізіне жетеді. Өзеннің қазіргі тарихы, оның төменгі ағысындағы Тизсайдтағы өнеркәсіптік салалармен тығыз байланысты, ол Солтүстік-Шығыс Англияға тауар импорттау және экспорттауға мүмкіндік берді. Суға төмен бойда да қажеттілік болғандықтан, Коу Грин сияқты жоғары ағыста су қоймалары салынды.
The River Tees (/t//iː//z/), in England, rises on the eastern slope of Cross Fell in the North Pennines and flows eastwards for 85 mile (137 km) to reach the North Sea in the North East of England. The modern day history of the river has been tied with the industries on Teesside in its lower reaches, where it has provided the means of import and export of goods to and from the North East England. The need for water further downstream also meant that reservoirs were built in the extreme upper reaches, such as Cow Green.
Этимология
Тиз атауының бритондық тегі болуы мүмкін. *tēs элементі, "жылу" мағынасын білдіріп, "қайнау, қызу" (уэльс тілінде tes) сияқты ұғымдармен байланысты, осы атаудың негізінде жатуы мүмкін. Сонымен қатар, *Teihx s түбірі, бритондық *ti (уэльс тілінде tail, "намыс, тыңайтқыш") сөзінен туындаған болуы мүмкін, Tees атауын түсіндіру үшін де қолданылған (Тайн өзенімен салыстырыңыз).
География
Өзеннің су жиналатын алабы 710 шаршы мильді (1,839 км²) құрайды және Грета, Лун, Балдер, Левен және Скерн сияқты көптеген салалары бар. Тарихи Англия графтықтарының қайта ұйымдастырылуына дейін, өзен Дурхам графтығы мен Йоркширдің арасындағы шекараны құраған. Қазіргі кезде төменгі ағысында ол Дурхам графтығы мен Солтүстік Йоркширдің рәсімдік округтері арасындағы шекараны құрайды, ал бастауында Вестморленд және Дурхам графтықтарының тарихи шекарасын қалыптастырады. Тиздейлдің бастауы (әсіресе осы бөлігіндегі аңғардың атауы) шұрайлы, еңкейген жерлер мен төбелермен оралып, кейбіреулері 2500 футтан (762 м) асып түседі. Бұл аймақ Солтүстік Пенниннің көрнекті табиғи сұлулығының бөлігі болып табылады. Өзеннің бастауы, Кросс-Фелден төмендегі Тизхедте шамамен 2401 фут (732 м) биіктікте орналасқан. Ол көміртектік әктас арқылы, жер астындағы ойыстар аймағынан өте, шығыс-солтүстік-шығысқа қарай ағып жатыр. Вивинг-Хиллден төмен қарай оңтүстікке бұрылып, Тессидтегі өнеркәсіптік суға деген қажеттілікті қанағаттандыру үшін құрғақшылық кезінде су жіберуге арналған Cow Green суқоймасына жетеді. Cauldron Snout суқоймасынан шыққан өзен, жұмсақ әктас арқылы өтетін, қара базальт және долериттің қатаң тау жыныстарындағы бірнеше сарқырамалар мен тауарналар арқылы ағып өтеді. Осы нүктеден бастап, өзен Дурхам және Йоркширдің дәстүрлі графтықтары арасындағы шекараны көбінесе үздіріссіз құрайды, бірақ 1974 жылдан бері оның көп бөлігі толығымен Дурхамда орналасқан. Cauldron Snout төмендегі аңғар кеңейеді, ағаштар пайда болады, High Force сарқырамасынан құлайтын сынған тау жыныстарымен контраст жасап тұрады. Ұзақ емес солтүстікке бұрылыс жасағаннан кейін, өзен оңтүстік-шығысқа қарай иіліп ағып жатыр. B6277 тас жолы өзенге параллель жүретін жерге жақын жерде High Force сарқырамасы орналасқан. Ағыс бойында төмен қарай кішігірім Low Force сарқырамасы жатыр. Бұл жерден аңғар кеңейе бастайды және Дарлингтонның шығысы мен оңтүстігіндегі құнарлы жазықты үлкен иістермен кесіп өтеді.
Тюльпан құмдары
Тез өнеркәсібінің қарқынды дамуына дейін, теңіз сағасындағы Seal Sands жатқан жерлерде қарапайым теңіз түлкілері мекен еткен. Шамамен 100 жыл бойы бұл түр өзен сағасынан кездеспеген, бірақ қазір қайта оралды және Seal Sands жатқан жерлерде оларды көруге болады. Seal Sands аймағы қазір Teesmouth Ұлттық табиғи қорығы деп белгіленген.
Өзгерістер
1769 жылы өзенді кесу туралы ұсыныс жасалды, бұл өзеннің бағытын түзетіп, кемелерге уақытты және ақшаны үнемдеуге мүмкіндік береді. Стоктон-он-Тис пен Миддлсбро арасында өзен бұрын қазіргі арнасынан оңтүстікке, содан кейін солтүстікке қарай бұрқалып ағысқан. 1810 және 1831 жылдары оның бағытын түзеу үшін Мандель және Портрак деп аталатын екі "кесу" жасалды. Осы кесулер жасалмас бұрын, Торнабиден Тездің аузына дейін желкенді баржамен сапар, су тасқыны және басқа да факторларды ескерсек, жеті күнге дейін созылуы мүмкін еді. Мандель кескіні екі кесудің қысқасы болды, шамамен , ал Портрак кескіні едәуір ұзын болды, бірақ ол алып тастаған солтүстік бұранда оңтүстік бұрандадан кіші болды. Бүгін бұл сайдың ешқайсысы көрінбейді, бірақ Стейнсби Бектің су жолы карталарда алдымен "Флит" және содан кейін "Ескі Тис өзені" деп белгіленеді. Қазіргі Тис бөгеті Мандель кесілген жерге жақын орналасқан. Кесулер жасалғаннан бері өзеннің арнасы мен жағалауы тереңдетіліп, кеме жүзуге қолайлы болу үшін өзгеріске ұшырады. Бұрынғы жағалаулар бойымен кеме балласты мен темір зауытының шлагын тастау арқылы канал едәуір тарылды, бұл оның табиғи ағынына байланысты су ағынын күшейтті. 1900 жылға дейін жасалған карталар Стоктон мен Миддлсброу арасындағы өзеннің кейбір жерлерде кең арнада ағып, көптеген сағалар мен құмдықтар бар екенін көрсетеді. Қазіргі заманғы арна шамамен және арасында өзгереді. 2021 жылдың қазан айында Ұлыбританияның инженерлік компаниясы GRAHAM терең су қондырғысын қамтамасыз ету үшін 1,2 км-лік Оңтүстік жағалау квейі жобасын бастады. GE Renewable Energy компаниясының кемелерге үлкен жел турбинасының қанаттарын жүктеуіне мүмкіндік беру үшін екі миллион тонна материалды қазу жоспарлануда. 107 метрлік қанаттар Доггер Бэнк жел электр стансасына арналған. Ауыр май фермасы мен Tarmac жағалаулары алынып тасталады.
In October 2021 the UK engineering company, GRAHAM, started work on the 1.2km South Bank Quay project to provide a deep water facility. It is expected that two million tonnes of material will be dredged to allow GE Renewable Energy to load huge wind turbine blades onto ships. The 107m long blades are destined for the Dogger Bank wind farm. The Heavy Fuel Oil Farm and Tarmac jetties are to be removed.
Өнеркәсіп
Тезе өзені Өнеркәсіптік революция кезінен бері өнеркәсіптік тауарларды тасымалдау үшін пайдаланылып келді, әсіресе Дурхам көмір кеніштернен көмірді тасымалдау және кейіннен Миддлсбро маңында дамыған болат өнеркәсібі үшін. Алғашқы жылдары сауда кемелері Ярм және Стоктон-он-Тизде жүк тиегеннен кейін Тезе өзенінен шығатын. Бірақ кемелердің көлемі ұлғайған сайын, бұл кішкентай доктар Миддлсбродағы үлкен және терең доктармен алмастырылды, ал кейін Тезе өзенінің сағасына жақын орналасқан Теспортта дамыды. 19 ғасырдың соңында болат өнеркәсібінің өркендеуі оған "Болат өзені" деген есімді сыйлады, себебі Тезе өзенінің жағалауларында көптеген болат зауыттары жұмыс істеді. 20 ғасырда өзен дами бастаған химия өнеркәсібі үшін де маңызды болды, әсіресе Imperial Chemical Industries (ICI) компаниясының дамуына үлкен үлес қосты. Бұл компания солтүстік жағалаудағы қайта пайдаланған жерді импорт-экспорттық инфрақұрылым үшін пайдаланды. Миддлсброда үлкен кемелерге көмір тиеу, қаланың және Стоктон мен Дарлингтон арасындағы темір жолдың дамуына серпін берді. Джордж Стивенсон осы темір жол үшін "Локомоция" атты локомотивін жасады, бұл жолаушыларды және өнеркәсіптік материалдарды тасымалдаған алғашқы бу темір жолы болды. Стоктон және Дарлингтон темір жолы Ярмдағы мейрамханадағы бір бөлмеде өткен акционерлердің алғашқы отырысынан кейін құрылды. Бүгінде Теспорт PD Ports компаниясына тиесілі, ол Солтүстік теңізге жақын және Миддлсбродан 5 шақырым (3 миль) шығысқа қарай орналасқан. Теспорт қазіргі уақытта Ұлыбританиядағы үшінші ірі порт және Батыс Еуропадағы он ең ірі порттың бірі болып есептеледі, ол жылына 56 миллион тоннадан астам ішкі және халықаралық жүктерді тасымалдайды. Бұл өнімдердің басым бөлігі әлі де болат және химия өнеркәсібімен байланысты, оларды Солтүстік-Шығыс Англия процестік өнеркәсіп кластерінің (NEPIC) мүше компаниялары өндіреді. Ірі көлемдегі тауарлық химия өнеркәсібі негізделген аймақтар – Биллингем және Seal Sands (екеуі де Тезе өзенінің солтүстік жағалауында) және оңтүстік жағалаудағы Уилтон. Redcar-дағы Teesside Steelworks 2015 жылы жабылды. Тезе өзенін пайдаланатын басқа өнеркәсіптік компаниялар Солтүстік теңіз мұнай және газ өнеркәсібіне, сондай-ақ жаңартылатын энергия саласына, оның ішінде теңіздік жел турбиналарына қызмет көрсетеді және оларды өндіреді. Тезе өзенінің сағасының оңтүстік жағалауында 2011-2013 жылдары салынған 62 мегаватттық Teesside теңіздік жел фермасы орналасқан. Тезе өзенінің сағасына жақын жерде ABLE UK компаниясына тиесілі TERRC (Teesside Environmental Reclamation and Recycling Centre) атты үлкен құрғақ док кешені орналасқан, ол мұнай платформаларын және басқа да ірі кемелерді бөлшектеуге немесе қайта өңдеуге қолданылады. Хартлпул атом электр станциясы оған жақын орналасқан.
2021 жылы Солтүстік-Шығыс Англиядағы моллюстердің өлімі
2021 жылдың қазан айының басында мыңдаған өлі крабтар мен лобстерлер Англияның Солтүстік-Шығыс жағалауындағы Тис сағасы мен жағажайларға шығарылды. Өлім-жітім алғаш рет Ситон Кэрью, Редкар және Сиам қалаларында тіркелді. Жергілікті балық аулау саласындағы қызметкерлер лобстер мен краб аулау көлемінің 95%-ға төмендегенін байқады. Ұлыбританияның қоршаған ортаны қорғау агенттігінің өкілі: "Су, шөгінді, моллюскілер мен крабтардың сынамалары алынып, зертханаға жіберілді. Оларды талдау арқылы ластану салдарынан жануарлардың өліміне себеп болған жағдайды қарастырамыз", - деді. Қоршаған орта, балық шаруашылығы және аквакультура ғылымы орталығының (Cefas) зертханалары да ракообраздыларды ауруларға тексеріп жатыр. EA мәлімдемесіне сәйкес, Ұлыбритания және Солтүстік теңіз жағалауындағы елдерде теңіз сүтқоректілері мен теңіз құстарының жақындағы құлауларының арасында ешқандай байланыс жоқ. Қараша айының соңында ракообраздылардың қырылуы Робин Гуд шығанағына дейін тарады және Уитбидегі балық аулауға әсер етті. Қоршаған орта агенттігі химиялық ластануды жаппай моллюскілердің өлімінің себебі деп жоққа шығарды. Сондай-ақ, экологиялық апаттың себебі ретінде джидделеу де жоққа шығарылды. Қоршаған орта агенттігінің операциялар менеджері Сара Дженнингс: "Су, шөгінді және краб үлгілеріндегі ластану іздерін анықтау үшін дәстүрлі және инновациялық скрининг әдістерін қолдандық. Біз 1000-нан астам потенциалды химиялық ластағыштарды тексердік, бірақ осы масштабтағы оқиғаға әкелуі мүмкін ешқандай аномалияларды таппадық", - деді. 2022 жылдың ақпан айының басында "Defra және серіктес агенттіктер 2021 жылдың қазан және желтоқсан аралығында Солтүстік-Шығыс жағалауында табылған өлі крабтар мен лобстерлердің себебін жан-жақты зерттеді. Мүмкін болатын себептерді жоққа шығару үшін маңызды сынақтар мен модельдеу жүргізілгеннен кейін, Defra және серіктес агенттіктер крабтар мен лобстерлердің өлімі табиғи түрде пайда болған зиянды балдырлардың гүлденуінен туындаған деп санайды". 2022 жылдың маусым айында Джордж Монбиот The Guardian газетінде былай деп жазды: "Таң қалдыратыны, мұндай сынамалар алынғанына ешқандай дәлел болмаса да, үкімет гүлдену болғанын ғана емес, оның белгілі бір улы түрдің: Karenia mikimotoi салдарынан болғанын анықтады. Бұл ғылыми фантастиканың өзі. Карения судың орташа температурасы 0,7 градус болатын осы жағалауда өркендейді. Карения гүлденуі балықтар, теңіз кірпілері және көптеген басқа да түрлерді өлтірместен лобстерлер мен крабтардың жаппай өліміне себеп болатын нақты механизм жоқ". Монбиот Ұлыбритания үкіметінен дәлелдерін жариялауды сұрағанда, үкімет бас тартқанын хабарлады.
Аңыздар мен фольклор
Пег Паулер – ағылшын халық әңгімелерінде Тис өзенінде тұрады деп айтылатын қарт әйел.
Танымал мәдениетте
Тезе өзені "Жеті табиғи керемет" телесериалында Солтүстіктің кереметтерінің бірі ретінде көрсетілді, сондай-ақ "Соңғы пойыз" пост-апокалиптикалық драмасында арнасын толып, жағалауларын қиратқанда бейнеленді.