Кіріспе

Джон Эвелин (31 қазан 1620 – 27 ақпан 1706) – ағылшын жазушысы, жер иесі, бағбан, сарай қызметкері және кішігірім мемлекеттік қызметкер, бірақ қазір ол көбінесе күнделік жазушы ретінде танымал. Ол Корольдік қоғамның негізін қалаушы мүшесі болды. Джон Эвелиннің күнделігі, яғни естеліктері, оның 1640 жылы студент кезінде бастап, 1706 жылы қайтыс болған жылға дейінгі өмірін қамтиды. Ол әрқашан күнделік жазған жоқ. Көп томдық еңбектер сол кезде әдеттегі журналдар мен газеттер шықпаған кезеңдегі өмір мен оқиғалар туралы маңызды мәліметтер береді, сондықтан бұл күнделіктер қазіргі тарихшылар үшін осы кезеңде жарық көрген басқа да еңбектерден гөрі қызығушылық тудырады. Эвелиннің шығармалары өнер, мәдениет және саясат салаларын қамтиды, соның ішінде I Карлдың өлім жазасы, Оливер Кромвеллдің билікке келуі және табиғи өлімі, Лондонның соңғы Ұлы обасы және 1666 жылғы Ұлы Лондон өрті сияқты оқиғалар жайлы мәліметтер бар. Джон Эвелиннің күнделігі алғаш рет 1818 жылы, оның өлімінен кейін жарық көрді, бірақ жылдар өте келе Сэмюэл Пепистің күнделігімен салыстырғанда көлеңкеде қалды. Пепис басқаша стильде күнделік жазды, бірақ сол дәуірдегі, алайда 1660–1669 жылдар аралығын қамтитын, әлдеқайда қысқа кезеңді және тереңірек зерттеді. Эвелин жазған көптеген тақырыптардың ішінде бағбандыққа деген ынтасы арта түсті, ол осы тақырыпқа арналған үлкен қолжазба қалдырды, ол тек 2001 жылы ғана басылып шықты. Ол француз бағбандық кітаптарының бірнеше аудармасын жариялады, ал оның "Силва" немесе "Орман ағаштары туралы әңгіме" (1664) елімізде ағаштар жеткіліксіз деп санайтын жер иелеріне ағаштар отырғызуға шақыру жасауы арқасында зор ықпалға ие болды. Оның негізгі қолжазбасының бөлімдері осы басылымға қосылды және жеке түрде де жарық көрді.

Өмірбаян

Джон Эвелин Суррейдегі Воттон қаласында дүниеге келді. Ол әкесінің оттықтар өндірісіне негізделген байлығы бар отбасында өсті және Льюесте, Сассексте әжесі мен атасымен бірге өмір сүрді. Льюесте, Саутовер-Гранджде тұрып, ол Льюес ескі грамматикалық мектебінде білім алды, бірақ Итон колледжіне жіберуден бас тартты. Содан кейін Оксфордтың Баллиол колледжінде және Мидл Темплде оқыды. Лондонда Уильям Говард, 1-ші Виконт Стаффорд пен Томас Вентворт, Страффорд графының сотталуы мен жазалануы сияқты маңызды оқиғалардың куәсі болды. 1640 жылы әкесі қайтыс болды, ал 1641 жылдың шілдесінде Голландияға аттанды. Ол ерікті болып тіркелді, содан кейін Ваал өзенінің жанындағы Генепке орналасты, бірақ оның әскери тәжірибесі алты күндік лагерьтік өмірмен шектелді, оның ішінде ол "найзаны иелену" кезектерін өтеді. Күз айларында Англияға оралғанда, ел азамат соғысының алдында тұрғанын көрді. Ұзақ уақыт бойы роялист армиясына қосылып, 1642 жылы Брентфорд шайқасындағы роялисттердің жеңісіне кешігіп келді. Ол біраз уақытын ағасының Воттондағы мүлкін жақсартуға жұмсады, бірақ ағылшын азамат соғысына қатысудан аулақ болу үшін шетелге кетті. 1644 жылдың қазан айында Эвелин Италияға сапар шегуден бұрын, Прованс провинциясының Фрежус қаласындағы римдік қираған жерлерді зерттеді. 1646 жылы Падуада анатомиялық лекцияларға қатысып, Эвелин кестелерін Лондонға жіберді. Бұл Еуропадағы ең көне анатомиялық препараттар саналады. Эвелин оларды кейіннен Корольдік қоғамға тапсырды, қазір олар Хантериан мұражайында сақталады. 1644 жылы Эвелин Римдегі ағылшын колледжіне барды, онда Англияда қызмет ету үшін католик дін қызметкерлері даярланды. Венетода ол әйгілі өнер жинаушы Томас Ховард, Арундельдің 21-ші графымен қайта танысты және кейінірек Норфолк герцогы болған Арундельдің немересімен бірге Венецияның өнер коллекцияларын аралады. Ол ежелгі египеттік стеланы сатып алып, эскизін Римге жіберді, оны Кирхердің "Египеттік Эдип" (1650) кітабында Кирхер жариялады, бірақ Эвелинге ешқандай мойындау көрсетілмеді. Флоренцияда ол Джон Эвелин кабинетіне (1644–46) тапсырыс берді, ол пиетра-дура және алтын қола панельдермен әшекейленген эбен ағашынан жасалған шкаф, қазір ол Виктория және Альберт мұражайында сақталады. Ол қайтыс болған кезде Лондондағы үйінде болды, содан кейін Воттонға қайтарылды және кейінірек оның күнделіктері табылған "эбон шкаф" болуы мүмкін. 1647 жылы Эвелин Париждегі Англия елшісі сэр Ричард Браунның қызы Мэри Браунға үйленді. Келесі бірнеше жыл бойы ол Франция мен Англия арасында сапарлап, Браунмен роялисттік мүдделер бойынша хат алмасты, соның ішінде 1647 жылы Карл I-мен кездесті. Англияның одақтастық кезеңінде Эвелин Англия шіркеуінің ағылшын дәстүрлерін сақтауға ұмтылды. Олардың арасында "Ортақ дұға кітабына" сәйкес құдайға сыйынған. Дұға кітабына тыйым салынғанмен және "Қоғамдық құлшылық туралы нұсқаулықпен" алмастырылғанмен, Эвелин дұға кітабы бойынша қызметтерді таба алды, соның ішінде Лондонда. Мұндай қызметтердің бірінде – 1657 жылғы Рождество күнінде – Эвелин парламенттік депутаттардың "қасиетті элементтерді алу үшін бізге келгенде бізге қарсы мылтықтарын ұстап тұрғанын" хабарлады. Эвелин отбасымен бірге үйде дұға кітабының рәсімдерін және күнтізбесін үнемі пайдаланғанын да айтты. 1651 жылы ол роялисттердің ісі үмітсіз екеніне көз жеткізіп, Англияға оралуға шешім қабылдады. Келесі жылы жұбайлар Дептфордқа (қазіргі Лондонның оңтүстік-шығысы) қоныстанды. Олардың үйі, Сайс Корт (теңіз кемежайына іргелес), 1653 жылы Эвелиннің қайын атасынан сатып алынды. Эвелин көп ұзамай бақтарды өзгертуге кірісті. 1671 жылы ол ағаш өңдеу шебері Гринлинг Гиббонспен (Сейс Корт иелігінде коттедж жалға алып отырған) кездесіп, оны сэр Кристофер Ренге таныстырды. Қазір Депфордта Эвелин деп аталатын сайлау округі бар. Ол роялист болып қалды, Одақ үкіметінен жұмысқа орналасудан бас тартты және Карл II-мен шифрлы хат алмасуды жалғастырды. 1659 жылы ол Корольдік партияға қатысты кешірім сұрады.

Қайта қалпына келтіруден кейін

Евлиннің мансабы қайта жаңғырғаннан кейін гүлденді, және ол өмірінің соңына дейін патшалық қамқорлығынан айырылмады. Ол көптеген пайдалы және маңызды емес лауазымдарды атқарғанымен, ешқашан маңызды саяси қызметке тағайындалмады. 1660 жылы ол Корольдік қоғамды құруға қатысқан топтың мүшесі болды. Келесі жылы ол Лондон қаласындағы ауаның ластану мәселесіне арналған «Фумифугиум» (немесе «Лондон ауасы мен түтінінің таралуы») атты памфлет жазды. Ол Лондон қаласының көшелерін және ғимараттарын жақсарту, қайырымдылық қорларын тексеру, Корольдік монета жасау және шетелдік плантациялар жөніндегі комиссар болды. Екінші ағылшын-голландия соғысы барысында, 1664 жылғы 28 қазанда Эвелин аурулар мен жарақат алғандар жөніндегі комиссияның төрт комиссарының бірі болды (басқалары – сэр Уильям Д’Ойли және сэр Томас Клиффорд). 1665 жылы Ұлы оба кезінде ол өз қызметінде тұрды. Ол өз функцияларын тиісінше орындау үшін жеткілікті қаржы табуға тырысты, бірақ 1688 жылы ол осы мәселе бойынша төлемдерді талап етуде болды. Ол қысқа мерзімге құпия кеңестің комиссары болып тағайындалды. 1695 жылы оған зейнеткер теңізшілерге арналған Гринвич ауруханасының қазынашысы қызметі сеніп тапсырылды, және ол 1696 жылғы 30 маусымда жаңа ғимараттың негір тасын қалады. Ол ағаштар туралы білімімен танымал болды, және оның досы, корреспонденті Филипп Дюмареск «өз уақытының көп бөлігін бау-бақша шаруашылығына, жемістерге және ағаштарды өсіруге арнады». Эвелиннің «Сильва немесе орман ағаштары туралы әңгіме» (1664) атты трактаты Англияның өсіп келе жатқан теңіз флоты үшін ағаш отырғызуға шақыру ретінде жазылған. Оның өмірінде (1670 және 1679) қосымша басылымдары жарық көрді, ал төртінші басылымы (1706) оның өлімінен кейін жарық көрді және Роберт Нантейльдің 1651 жылы Парижде салған Эвелиннің гравюрасын қамтыды. 18-19 ғасырларда жарық көрген басқа да басылымдарда Франческо Бартолоцци салған Эвелиннің дұрыс емес суреті бар. Эвелин суретші және суретші ретінде біраз тәжірибе алды және бірнеше гравюралар жасады. Оның жарық көрген көптеген жұмыстары басқаларға гравюралау үшін суреттер түрінде жасалды. 1666 жылғы Ұлы өрттен кейін, оның күнделіктерінде кеңінен сипатталғандай, Эвелин Лондонды қайта құру жоспарларының бірін ұсынды (Кристофер Рен басқасын жасады), бірақ олардың барлығы Шарль II-нің қала жерлерінің күрделілігіне байланысты қабылданбады. Ол Реннің (Гиббонстың көркемдік шеберлігі ерекше қосымша) Сент-Пол соборының қайта құрылысына қызығушылық танытты. Эвелиннің бақтарға деген қызығушылығы оны Эустон-холлдағы бақтар сияқты ойын-сауық бақтарын жобалауға итермеледі. Эвелин көптеген шығармалардың авторы болды және теология, нумизматика, саясат, бау-бақша шаруашылығы, сәулет және вегетариандық сияқты әртүрлі тақырыптарда кітаптар жазды. Ол Стюарттың саяси және мәдени өмірінің барлық салаларындағы замандастарымен байланыс орнатты. 1671 жылдың қыркүйегінде ол Шарль II патшаның сарайымен бірге Нориджге сапар шекті, онда ол сэр Томас Браунды кездестірді. Браун мен Пеппс сияқты Эвелин де өмір бойы кітап сүйгіш болды, және ол қайтыс болған кезде оның кітапханасында 3859 кітап пен 822 памфлет, жеке қолжазбалары және Англия мен Франциядағы ақсүйектермен хат алмасу болды. Бұл Джон Эвелин мұрағаты деп аталып, Британ кітапханасына қойылды. Оның ішінде жарты миллионнан астам сөзден тұратын төрт томдық күнделіктері де бар. Көптеген кітаптар француздық талғамға сай біркелкі мүшеленген және оның ұраны «Omnia explorate; meliora retinete» («барлығын зерттеңіз; жақсыны сақтаңыз») I Салоникалықтарға 5, 21-ден алынған. Оның қызы Мэри Эвелин (1665–1685) 1690 жылғы «Mundus Muliebris» кітабының псевдонимді авторы ретінде танылды. «Mundus Muliebris: немесе, әйелдердің киім кию бөлмесі ашылып, оның дәретханасы көрсетілді. Бурлеск түрінде. Fop сөздігімен бірге, әйелдерге арналған нұсқаулық» – франкофильдік мода мен терминологияға сатирикалық нұсқаулық, және оның авторлығы көбінесе Джон Эвелинге жатады, ол қызының өлімінен кейін баспаға шығару үшін жұмысты редакциялаған сияқты. 1694 жылы Эвелин Уоттонға (Суррей) қайта оралды, өйткені оның ағасы Джорджтың мұрагерлікке ие болатын ұлдары болған жоқ. Эвелинге 1699 жылы ағасының өлімінен кейін үй-жай мен отбасылық орындық Уоттон Хаусы мұра болды. Сотты жалдауға берілді. Оның ең танымал жалдама алушысы – 1698 жылы үш ай бойы онда тұрған Ресей патшасы Ұлы Петр (және үйге де, жерге де үлкен зиян келтірді). Үй қазір жоқ, бірақ Эвелин көшесінің жанында сол аттас қоғамдық саябақ бар. Эвелин 1706 жылы Лондондағы Довер көшесіндегі үйінде қайтыс болды. Уоттон Хаусы мен иелігі немересі Джонға (1682–1763) кейіннен сэр Джон Эвелинге мұра болып өтті.