Кіріспе
Жан-Поль Сартрдың 1943 жылғы "Білік пен ешнәрсе: феноменологиялық онтология туралы эссе", кейде "Онтологияға арналған феноменологиялық эссе" деген атпен жарияланатын кітабы, философ Жан-Поль Сартрдың еңбегі. Кітапта Сартр өзінің экзистенциализмін қолдайтын философиялық тұжырымдаманы жасайды, онда сана, қабылдау, әлеуметтік философия, өзін-өзі алдау, "ешнәрсе" болуы, психоанализ және еркін ерік сияқты мәселелер қарастырылады. 1940 және 1941 жылдары соғыс тұтқыны болған Сартр Мартин Хайдеггердің 1927 жылғы "Бытие және уақыт" атты еңбегін оқыған, ол Гуссерльдің феноменологиялық әдісін онтологияны зерттеу үшін қолданады. Сартр өзінің философиялық ізденістерінің бағытын осы еңбекке қарыздар екенін айтады. Хайдеггердің ықпалына қарамастан, Сартр адамзаттың Хайдеггердің гипотетикалық "Бытиемен қайта кездесуіне" тең келетін жеке толықтыққа қол жеткізе алатын кез келген мүмкіндікке күдікпен қарады. Сартрдың пікірінше, адам – "толықтыру" (Сартр бұл ens causa sui деп атайды, яғни "өзін өзі тудыратын нәрсе") көрінісімен мазаланатын жаратылыс, оны көптеген діндер мен философтар Құдай деп есептейді. Денесінің материалдық шындығында, материалдық әлемде туған адам өзін болмысқа енген сезінеді. Гуссерльдің сана тек бір нәрсенің санасы ретінде ғана болуы мүмкін деген ойына сәйкес, Сартр сананың ішінде "жасырын" өзіндік форманың болуы мүмкін емес деген тұжырымды дамытады. Осы негізде Сартр Зигмунд Фрейдтің теорияларын, сананың өзін-өзі білуге негізделгендігін ескере отырып, философиялық тұрғыдан сынап жазады. "Білік пен ешнәрсе" Сартрдың экзистенциализмінің ең маңызды және ықпалды философиялық еңбегі болып саналады, Хайдеггерге қарызды болса да, өзіндік ерекшеліктерімен көзге түседі. Көптеген адамдар кітаптың "болу алдында мән" деген орталық идеясын, "жаман ниет" тұжырымдамасын енгізуін, "ешнәрсе" туралы зерттеуін және сексуалдық философияға жаңа үлес қосуын жоғары бағалайды. Дегенмен, кітаптың түсініксіздігі мен Фрейдке қатысты талқылауы сынға ұшырады.
Being and Nothingness: An Essay on Phenomenological Ontology , sometimes published with the subtitle A Phenomenological Essay on Ontology, is a 1943 book by the philosopher Jean Paul Sartre. In the book, Sartre develops a philosophical account in support of his existentialism, dealing with topics such as consciousness, perception, social philosophy, self deception, the existence of "nothingness", psychoanalysis, and the question of free will. While a prisoner of war in 1940 and 1941, Sartre read Martin Heidegger's Being and Time (1927), which uses the method of Husserlian phenomenology as a lens for examining ontology. Sartre attributed the course of his own philosophical inquiries to his exposure to this work. Though influenced by Heidegger, Sartre was profoundly skeptical of any measure by which humanity could achieve a kind of personal state of fulfillment comparable to the hypothetical Heideggerian "re encounter with Being". In Sartre's account, man is a creature haunted by a vision of "completion" (what Sartre calls the ens causa sui, meaning literally "a being that causes itself"), which many religions and philosophers identify as God. Born into the material reality of one's body, in a material universe, one finds oneself inserted into being. In accordance with Husserl's notion that consciousness can only exist as consciousness of something, Sartre develops the idea that there can be no form of self that is "hidden" inside consciousness. On these grounds, Sartre goes on to offer a philosophical critique of Sigmund Freud's theories, based on the claim that consciousness is essentially self conscious. Being and Nothingness is regarded as both the most important non fiction expression of Sartre's existentialism and his most influential philosophical work, original despite its debt to Heidegger. Many have praised the book's central notion that "existence precedes essence", its introduction of the concept of bad faith, and its exploration of "nothingness", as well as its novel contributions to the philosophy of sex. However, the book has been criticized for its abstruseness and for its treatment of Freud.
Декарт
Сартрдың экзистенциализмі өзінің философиялық бастапқы нүктесін Рене Декартпен бөліседі: Біз бәрін күмәнданғанның өзінде, ең алдымен өзіміздің бар екенімізді сезіне аламыз (Cogito ergo sum). "Көңіл сығуы" романында басты кейіпкердің өзінің өмір сүруіне қатысты бас айналу сезімі ойлаудың нәтижесі емес, заттардың әсерінен туындайды. Бұл бас айналу "өз бостандығы мен шындыққа мән беруге жауапкершілік тұрғысынан" пайда болады. Декарттан елеулі айырмашылығы ретінде Сартр білімнің басымдығын жоққа шығарады (бұл "Барлық болғаннан кейін мән келеді" деген тұжырымдамамен бейнеленген) және білім мен сана туралы басқаша түсінік ұсынады.
Хуссерл
"Болу және Жоқ" еңбегіндегі маңызды ойлар Эдмунд Гуссерлдің феноменологиясына сүйенеді. Екі философқа да сананың қажеттілігі белгілі, яғни сана әрқашан бір нәрсеге бағытталған. Сартр үшін, ниеттілік сананың ішінде жасырылған жекелік форманың болмауын көрсетеді (мысалы, Гуссерлдің трансценденттік Эгосы). Эгоның санада болуы үшін, ол санадан тысқары құрылым болуы тиіс.
Қорытынды
Кіріспеде Сартр өзінің сана, болмыс және құбылыстар туралы теориясын бұрынғы феноменологтарға (әсіресе Гуссерл мен Хайдеггерге), сондай-ақ идеалисттерге, рационалистерге және эмпиристерге сын айту арқылы жасап көрсетеді. Оның пікірінше, қазіргі заманғы философияның маңызды жетістіктерінің бірі – феноменология, себебі ол, барлық нәрсенің "сыры бар" деп есептеген дуализмнің түрлерін жоққа шығарды (мысалы, Иммануил Канттың ноуменоны); Феноменология "көрінетін нәрселердің артындағы әлемдердің иллюзиясын" жойды. Құбылыстардың мәнін зерттеу негізінде, ол болмыстың екі түрін сипаттайды: өзінің болмысы (заттың болмысы) және сананың болмысы. Өзінің болмысын адам тек шамалап түсіне алады, ал сананың болмысы – сананың өзі.
1-бөлім, 1-тарау: Терісінің пайда болуы
Сартрдың феноменологиялық тұрғысынан алғанда, ешнәрсе – тәжірибелік шындық және ол тек субъективті қателік бола алмайды. Достың жоқтығы мен ақшаның болмауы ешнәрселіктің болуын көрсетеді. Бұл шындықтың бір бөлігі. Бірінші тарауда Сартр ешнәрсе туралы теорияны жасайды, ол кітаптың негізгі бөлігі болып табылады, әсіресе жаман ниет және бостандық туралы түсіндірулерінде. Ол үшін ешнәрсе – "Пьер жоқ" және "менде ақша жоқ" сияқты теріс бағалауларды жинақтайтын ақыл-ойымыздағы түсінік емес. "Бейбілiк әрдайым адамның күтімі шегінде көрінетіні анық" болғанымен, нақты ешнәрсе абстрактті жоқтан, мысалы, төртбұрышты шеңберден өзгеше. Нақты ештеңе, мысалы, көруге мүмкіндік болмауы, тұтастықтың бір бөлігі: соқыр адамның осы әлемдегі өмірі. Бұл тұтастық ешнәрсе арқылы өзгертіледі, ол оның құрамындағы бөлік. Аң-сезім мен құбылыстың (Гайдеггердің әлемде болуы) тұтастығында, екеуін де бөлек қарастыруға болады, бірақ олар тек тұтас күйде ғана бар (аң-сезімнің мақсаттылығы). Адамның ізденіс, сұрақ қою қатысы сананы әлемнен алыстатады. Әр сұраққа теріс жауап беру мүмкіндігі туады, мысалы: "Кім кіреді? Ешкім". Сартр үшін, осылайша ешнәрсе болуға мүмкіндік алады. Болмау болмыстың бір бөлігі бола алмайды және оны толықтыра алмайды. Өзі үшін болу – теріске шығарудың бастауы. Өзі үшін болу мен өзінде болу арасындағы қатынас – соңғысын сұраққа салу. Ешнәрсені әлемге әкелу арқылы сана заттардың болмысын жоймайды, бірақ оған қатынасты өзгертеді.