Кіріспе

Философиялық қозғалыс

Постмодерндік философия – 20 ғасырдың екінші жартысында пайда болған философиялық қозғалыс. Ол 18 ғасырдағы Ағарту дәуірінде қалыптасқан модернистік философиялық идеялардағы мәдениет, жекелік, тарих немесе тілге қатысты болжамдарға сынды жауап ретінде туындады. Постмодернист ойшылдар "үлкен повестволарды", болмыстың біртектілігін және эпистемиялық нақтылықты жоққа шығару үшін айырмашылық, қайталану, із және гиперреализм сияқты ұғымдарды дамытты. Постмодерн философиясы шындық пен дүниетанымын "құруда" билік қатынастарының, жекелендірудің және дискурс маңыздылығын сұраққа қояды. Көптеген постмодернистер объективті шындықтың және объективті моральдық құндылықтардың бар екенін жоққа шығарады. Метанарративтер дегеніміз – біртұтас, толық, әмбебап және эпистемиялық тұрғыдан нақты, барлық нәрсе туралы айтылатын әңгіме. Постмодернистер метанарративтерді қабылдамайды, себебі олар метанарративтердің негізге алған шындық тұжырымдамасын қабылдамайды. Постмодернист философтар шындықтың абсолютті және әмбебап емес, әрқашан тарихи және әлеуметтік контекстке байланысты екенін, ал шындықтың толық және нақты емес, әрқашан ішінара және "мәселелі" екенін айтады. Бірақ, дәл сол себептерге байланысты, постмодерндік философия көбінесе заттардың күрделі спектральдық сипаттамаларына күдікпен қарауы керек, философтың ұғымдарды таза ажырату мәселесін қайтадан атап өтуі керек, өйткені ұғымды оның қарама-қарсысымен, мысалы, болу және жоқ болу, қалыптылық және аномалия, сөйлеу және жазу сияқты контексте түсіну қажет.

Әдебиет туралы

Постмодерн философиясы сыншыл теорияның маңызды әдебиетімен берік байланыста болды, бірақ кейбір сыншыл теоретиктер, мысалы Юрген Хабермас постмодерн философиясына қарсы шықты.

Ағартушылық кезең туралы

Көптеген постмодернистік талаптар 18 ғасырдағы Ағартушылық құндылықтарына сынды көзқарас білдіреді. Кейбір постмодернистер мораль туралы әртүрлі ұғымдарға, тіпті олармен субъективті түрде келіспесе де, төзімділік танытады. Постмодерн жазбалары көбінесе билік пен идеологияның дискурс пен сенімді қалыптастырудағы рөлін деконструкциялауға бағытталған. Постмодерн философиясы классикалық скептикалық және релятивистік сенім жүйелерімен онтологиялық ұқсастықтарды бөліседі. Ұлттық зерттеулер кеңесі "әлеуметтік ғылымдар зерттеулері ешқашан объективті немесе сенімді білімді тудыра алмайды" деген сенімді постмодернистік сенімнің мысалы ретінде сипаттады. Жан Франсуа Лиотардың 1979 жылғы "Постмодерн жағдайы" атты еңбегінде оның гипотезаларына "шындыққа қатысты болжамдық құндылық берілмеуі керек, бірақ туындаған сұрақтарға қатысты стратегиялық құндылыққа ие болуы керек" деп айтылған. 1984 жылы Лиотардың "Мен постмодернді мета-нарративтерге деген сенімсіздік ретінде анықтаймын" деген мәлімдемесі ғылымға деген сенімсіздікке де қатысты. Жак Деррида, әдетте постмодернист ретінде танылатын, "әрбір анықтаманың, барлық шындықтың дифференциалдық іздің құрылымы бар" деп мәлімдеді. Фейерабенд астрологияны қорғады, балама медицинаны қабылдады және креационизмді жақтады. Постмодернизмді қорғаушылар постмодернизмнің көптеген сипаттамалары оның ғылымға деген қарсылығын асыра көрсетеді дейді; мысалы, Фейерабенд өзінің "ғылымға қарсы" екенін жоққа шығарды, кейбір ғылыми теориялардың басқа теориялардан жоғары екенін мойындады (егер ғылымның өзі басқа зерттеу әдістерінен жоғары болмаса да) және қатерлі ісікпен күресу кезінде дәстүрлі медициналық емделуге ұмтылды.

Әсерлер

Постмодерндік философия 20-ғасырдың ортасында Францияда пайда болды. Алайда, постмодерндік философияның көптеген мәселелерін қалыптастырған бірнеше философиялық алғышарттар бар. Ол 19-ғасыр философтары Сорен Кьеркегор мен Фридрих Ницшенің, сондай-ақ 20-ғасырдың басы мен ортасындағы Эдмунд Гуссерл мен Мартин Хайдеггер сияқты феноменологтардың, Зигмунд Фрейд пен Жак Лакан сияқты психоаналитиктердің, Роланд Барт сияқты структуралисттің, Жорж Батайдың және Людвиг Витгенштейннің кейінгі еңбектерінің ықпалына іріккен. Постмодерндік философия өнер мен сәулеттен де шабыт алды, әсіресе Марсель Дюшан, Джон Кейдж, коллаж өнерін қолданған суретшілер, сондай-ақ Лас-Вегас және Помпиду орталығының сәулетінен.

Мишель Фуко

Мишель Фуко көбінесе ерте постмодернист ретінде сілтеме жасалады, бірақ ол жеке өзі осы белгіні қабылдамайтын. Ницшеден кейін Фуко білім билік операциялары арқылы құрылады және әртүрлі тарихи кезеңдерде түбірінен өзгереді деп сарқылап айтты.

Жан Бодрильяр

Бодрияр, симуляция теориясымен танымал, жеке адамның тәжірибесі мен шындықты қабылдауының негізі толығымен бұқаралық ақпарат құралдары таратып жүрген идеалдар мен бейнелерге байланысты екенін айтты. Шындық пен фантазия арасындағы шекара жойылып, шындықтың кең тараған симуляциясына әкеледі.

Жан Франсуа Льотар

Лиотардың еңбектері негізінен адам мәдениетіндегі повестің рөлімен, әсіресе біз қазіргі заманнан шығып, "постөнеркәсіптік" немесе постмодерн жағдайға енген сайын осы рөлдің қалай өзгергенімен айналысты. Ол қазіргі заманғы философиялар өздерінің шындық туралы дәлелдерін логикалық немесе эмпирикалық негіздермен емес (өздері айтқандай), білім және әлем туралы қабылданған әңгімелермен (немесе "мета-нарративтермен") негіздегенін айтты, бұл тұжырымды Витгенштейннің тіл ойындары тұжырымымен салыстырды. Одан әрі, ол постмодерн жағдайымызда бұл мета-нарративтер енді шындық туралы дәлелдерді заңдыландырмайтынын дәлелдеді. Қазіргі заманғы мета-нарративтердің құлауынан кейін адамдар жаңа "тіл ойынын" дамытып жатыр деп ұсынды – бұл ойын абсолютті шындыққа талап қоймай, адамдар арасындағы және адам мен әлем арасындағы үнемі өзгеріп отыратын қарым-қатынастар әлемін тойлайды.

Жақсылық

Деконструкцияның әкесі Деррида философияны мәтіндік талдаудың бір түрі ретінде жүзеге асырды. Ол Батыс философиясын қатыстылық пен логос тұжырымдамасын жоқтық пен белгілерге немесе жазуға қарағанда басымдыққа қоюы үшін сынады.

Ричард Рорти

АҚШ-та белгілі прагматик және өзін постмодернист деп жариялаған Ричард Рорти болды. Аналитикалық философ Рорти, Виллард Ван Орман Куиннің аналитикалық-синтетикалық айырмашылықты сынауымен және Вилфрид Селларстың "Берілген мифті" сынауымен үйлесімде, ойдың немесе тілдің шындыққа немесе сыртқы әлемге айна ретінде қарау тұжырымынан бас тартуға болатынына сенді. Сонымен қатар, Дональд Дэвидсонның тұжырымдамалық схема мен эмпирикалық мазмұн арасындағы дуализмді сынауына сүйене отырып, ол біздің нақты тұжырымдарымыз әлеммен дұрыс байланысты ма, әлде әлемді сипаттаудың басқа тәсілдерімен салыстырғанда біздің әдістерімізді негіздеуге бола ма деген сұрақтарға қарсы шықты. Ол шындықтың дұрыс табу немесе шындықты бейнелеу емес, әлеуметтік практиканың бір бөлігі екенін, ал тіл – белгілі бір уақытта біздің мақсаттарымызға қызмет ететінін айтты; көне тілдер кейде қазіргі заманғы тілдерге аударылмайды, себебі олардың сөздік қоры өзгеше және бүгінде қолданыссыз. Дональд Дэвидсонды әдетте постмодернист деп санамайды, бірақ ол және Рорти екеуі де өз философияларында көп айырмашылық жоқ екенін мойындады.

Дуглас Келлнер

Дуглас Келлнер «заманауи теорияның болжамдары мен әдістері» ұмытылуы тиіс деп талап етеді. Келлнер осы теорияның шарттарын нақты өмірдегі тәжірибелер мен мысалдар арқылы талдайды. Ол ғылым және технологияны зерттеуді талдауының маңызды бөлігі ретінде пайдаланады; теория оларсыз толық емес екенін айтады. Көлемі тек постмодернизмнен асып түседі; оны ғылым мен технологияны зерттеу үлкен рөл атқаратын мәдени зерттеулер арқылы түсіндіру қажет. Америка Құрама Штаттарына жасалған 11 қыркүйек шабуылдары оның түсіндірмесіне түрткі болды. Жауап ретінде Келлнер 11 қыркүйек шабуылдарының салдарының әсерін түсінуді зерттеуді жалғастырады. Ол ирония деңгейіне байланысты шабуылдарды постмодерн теориясының шектеулі түрінде ғана түсінуге болатыны туралы сұрақ қояды. Оның қорытындысы қарапайым: бүгінде көпшілік қолданатын постмодернизм, адамның өміріндегі қандай тәжірибелер мен белгілер оның шындығын анықтайды.

Сын

Постмодернизмді жиі сынға түсетіні – оның тұжырымдамалық дәйірсіздігі және шындық, логика, объективтілік сияқты ұғымдарға қарсы тұруы. Атап айтқанда, постмодернизмнің мәнсіз болуы, түсініксіздікті қанағаттандыруы және мәдениет, мораль, білім салаларындағы релятивизмді артық пайдалануы мүмкін деген пікір бар.

Анықтамалық мәселелер

Католик философы және семиотик Джон Дили Деррида сияқты ойшылдарға «постмодерн» деген белгі берудің күмәнді талабын қолдайды. Егер «деп аталатын» постмодернистер идеализмнің толыққанды қазіргі заманғы тенденциясын ұстанса, онда бұл ең бастысы емес, ультрамодернизм болып табылады. Сондықтан, өз атына сай постмодернизм енді «заттарға» және «идеяларға» қатысты көнекөзділікпен шектелуі керек емес, бірақ португал философы Джон Пуинзот және американ философы Чарльз Сандерс Пирс сияқты ойшылдардың семиотикалық доктриналарында бейнеленген белгілер жолымен келісуі керек. Дили былай жазады:
Грек және латын философиясының дәуірі өте нақты мағынада болуға негізделген: адамның түсінігі мен көзқарасынан тәуелсіз заттардың өмір сүруі. Қазіргі заманғы философияның әлдеқайда қысқа дәуірі адам білімінің құралдарына негізделген, бірақ қажетсіз түрде болуды шектеді. 20 ғасыр аяқталып бара жатқанда, жаңа ғасырмен бірге жаңа философиялық дәуірдің басталып келе жатқанына сенуге негіз бар, ол адамзаттың түсінігі үшін ең бай дәуір болатынына уәде береді. Постмодерн дәуірі жоғары деңгейде синтездеуге мүмкіндік береді – тәжірибе деңгейінде, онда заттардың болуы және шекті білушінің әрекеті бір-бірімен өзара байланысып, табиғат және мәдениет туралы білімді толық симбиозда алуға қажетті материалдарды ұсынады – ежелгі және қазіргі заманғы жетістіктері екеуінің де қамқорлығын толыққанды көрсететін жолмен. Постмодерн дәуірінің философиядағы ерекше міндеті – жаңа жолды зерттеу, енді ежелгі заттар жолы да, қазіргі идеялар жолы да емес, белгілер жолы, осы арқылы ежелгі және қазіргі ойдың шыңдарын және аңғарларын әлі де көтерілуі және аңғарларын табуы керек болашақ ұрпақ зерттеп, дамыта алады.