Кіріспе

Философиялық және рухани сұрақ

Өмірдің мәні – тіршілік етудің (немесе жалпы өмірдің) ішкі мағынасы немесе философиялық түсінігіне қатысты. Бұл сұраққа нақты жауап жоқ, ал ағылшын тілінде «Өмірдің мәні неде?» (немесе «Біз не үшін өмір сүреміз?» немесе «Тіршілік етудің мақсаты қандай?») деген сұрақтар арқылы осы тақырыпта ойлау мен пікір алмасу жүзеге асырылады. Әртүрлі мәдени және идеологиялық ағымдардан бұл сұрақтарға көптеген жауаптар ұсынылған. Өмірдің мәнін іздеу тарих бойында философиялық, ғылыми, теологиялық және метафизикалық тұжырымдамалардың көптеген туындауына себеп болды. Әртүрлі адамдар мен мәдениеттер осы сұраққа әртүрлі жауаптар береді. Осы сұраққа жауап іздеуге уақыт пен ресурстар жұмсаудың пайдалылығы туралы пікірлер әртүрлі. Шамадан тыс ойлану – өмірлік дағдарыстың белгісі болуы мүмкін немесе оған әкелуі мүмкін. Өмірдің мәні философиялық және діни толғаныстардан, сондай-ақ тіршілік, әлеуметтік байланыстар, сана және бақыт туралы ғылыми зерттеулерден туындауы мүмкін. Символикалық мағына, онтология, құндылық, мақсат, этика, жақсылық пен жамандық, ерік бостандығы, бір немесе көп құдайлардың болуы, Құдай туралы түсініктер, жан және өмірден кейінгі өмір сияқты көптеген басқа да мәселелер де осыған қатысты. Ғылыми еңбектер негізінен ғаламшар туралы байланысты эмпирикалық фактілерді сипаттауға және өмірдің «қалай» дегеніне қатысты контекст пен параметрлерді зерттеуге бағытталған. Ғылым сонымен қатар әл-ауқатты жетілдіру және осымен байланысты моральдық ұғымдарды зерттеуге де көмектеседі. Гуманистік көзқарас «Менің өмірімнің мәні неде?» деген сұрақ қояды.

Сөздің шығу тегі

"Өмірдің мәні" деген тіркес алғаш рет ағылшын тілінде Томас Карлайлдың "Сартор Ресартус" (1833–1834) еңбегінде, ІІ кітаптың IX тарауында, "Мәңгілік Иә" деген атпен кездеседі. Өміріміз қажеттілікпен шектелген, бірақ өмірдің мәні – еркіндік, ерікті күштен өзге емес: осылайша біз күреске түсеміз, әсіресе бастапқыда, қиын шайқасқа. Карлайлға неміс романтиктері Новалис пен Фридрих Шлегельдің неміс тіліндегі "der Sinn des Lebens" деген сөзді қолдануы ықпал еткен болуы мүмкін. Шлегель оны алғаш рет 1799 жылы жарық көрген "Лусинде" романында пайдаланса, Новалис 1797–1798 жылдар аралығындағы қолжазбасында: «Өмірдің мәнін суретші ғана сезе алады» деп жазған. Бұған қоса, Гёте 1796 жылы Шиллерге жазған хатында "lebenssinn" деген сөзді, яғни "өмірдің мәнін" білдіретін сөзді қолданған. Осы авторлар заманауи рационализм мен материализммен күресті. Карлайл мұны "Ғылымның тұғыры" деп атады, ол «бұрынғыдан да күшті жанып» дінді «практикалық және рухани сенімсіздіктің құрғақшылығынан» толық құрғатып, «атеистік ғасырдағы кең әлемнің» «шөлейттеріне» айналдырды.

Ғылыми зерттеулер мен перспективалар

Ғылыми қауымдастықтың және ғылым философиясының көптеген өкілдері ғылымның өмір мәніне қатысты мәселелерді қарастыру үшін қажетті контекст пен параметрлер жиынтығын ұсынып бере алатынына сенеді. Олардың пікірінше, ғылым бақыт туралы ғылымнан бастап өлімге қатысты алаңдаушылыққа дейін, кең ауқымды түсініктер бере алады. Ғылыми зерттеулер мұны өмір мен шындықтың әртүрлі аспектілерін, мысалы, Ұлы жарылыс, өмірдің пайда болуы және эволюция сияқты заңдылықтарды зерттеу арқылы, сондай-ақ мән мен бақыттың жеке тәжірибесімен байланысты объективті факторларды зерттеу арқылы жеңілдетеді.

Биологиялық өмірдің пайда болуы мен табиғаты

Абиогенездің нақты механизмдері белгісіз: белгілі гипотезаларға РНК әлемі гипотезасы (РНК-ға негізделген көбейгіштер) және темір-күкірт әлемі гипотезасы (генетикасыз метаболизм) жатады. Тарих бойында әртүрлі тіршілік нысандарының генетикалық мутациялар мен табиғи іріктеу арқылы даму процесі эволюциямен түсіндіріледі. 20-ғасырдың соңында биологтар Джордж Уильямс, Ричард Доукинс, Дэвид Хейг және тағы басқалар, эволюцияның генге бағытталған көзқарасы негізінде, егер өмірдің басты функциясы болса, ол ДНК-ның көбеюі және гендердің сақталуы деген қорытындыға келді. Ричард Доукинстің "мұның бәрі не үшін?" деген сұрағына жауап берген Джеймс Уотсон: "Менің ойымша, біз ешқандай мақсат үшін жоқпыз. Біз жай ғана эволюцияның өнімдеріміз", - деді. Ғалымдар Жердегі тіршілікті жан-жақты зерттегенімен, тіршілікті нақты анықтау әлі де қиындық тудырады. Физикалық тұрғыдан алғанда, өмір "теріс энтропиямен қоректенеді" деуге болады, яғни тірі организмдер қоршаған ортадан алынған энергияның есебінен ішкі энтропиясын төмендететін процесті білдіреді. Биологтар, тіршілік нысандары – бұл өзін-өзі ұйымдастыратын жүйелер екендігіне келіседі, олар ұйымдасқан күйін сақтау үшін ішкі орталарын реттейді, метаболизм энергиямен қамтамасыз етеді, ал көбею тіршіліктің бірнеше буынға созылуына себеп болады. Әдетте, организмдер стимулдарға жауап береді және генетикалық ақпарат ұрпақтан ұрпаққа өзгереді, нәтижесінде эволюция арқылы бейімделу пайда болады; бұл жеке организмнің және оның ұрпақтарының тірі қалу мүмкіндігін арттырады. Ұяшықтары жоқ көбейгіш агенттер, әсіресе вирустар, әдетте организмдер деп есептелмейді, өйткені олар тәуелсіз көбейе немесе метаболизм жүргізе алмайды. Бұл жіктеме мәселелі, себебі кейбір паразиттер мен эндосимбионттар да тәуелсіз тіршілікке қабілетсіз. Астробиология басқа әлемдердегі тіршіліктің әртүрлі формаларының болу мүмкіндігін зерттейді, соның ішінде ДНК-дан басқа материалдардан жасалған көбейгіш құрылымдарды да қамтиды.

Ғаламның пайда болуы мен түпкі тағдыры

Үлкен жарылыс теориясы алғаш рет ұсынылғанда көп күмәнмен қабылданса да, қазіргі кезде бірнеше тәуелсіз байқаулармен нығайтылды. Дегенмен, қазіргі физика ғаламның ерте кезеңін Үлкен жарылыстан кейін шамамен 10−43 секундтан бастап ғана сипаттауға мүмкіндік береді (мұнда нөлдік уақыт шексіз температураға сәйкес келеді); одан бұрынғы оқиғаларды түсіну үшін кванттық гравитация теориясы қажет. Бірақ, көптеген физиктер осы шектен бұрын не болғанын және ғалам қалай пайда болғанын болжауда. Мысалы, бір түсіндірме бойынша, Үлкен жарылыс кездейсоқ орын алған, ал антропостық принципті ескере отырып, оны кейде көп ғаламның бар екендігін көрсетеді деп түсіндіріледі. Ғаламның соңғы тағдыры, және тікелей адамзаттың тағдыры, биологиялық өмірдің ақырында тұрақты болуы мүмкін емес жағдай ретінде қарастырылады, мысалы, Ұлы суыну, Ұлы жыртылу немесе Ұлы құлау арқылы. Теориялық космология Үлкен жарылыс теориясынан асып түсетін ғаламның пайда болуы мен болашағына қатысты көптеген баламалы гипотезалық модельдерді зерттейді. Соңғы тренд – қара тесіктердің ішінде "бала ғаламдардың" пайда болу модельдері, ал біздің Үлкен жарылысымыз басқа аналық ғаламдағы қара тесіктің ішіндегі ақ тесік болуы мүмкін. Көптеген әлемдер теориясы кванттық механиканың барлық мүмкіндіктері параллель әлемдерде жүзеге асырылады деп санайды.

Ақыл туралы ғылыми сұрақтар

Аң-сезім мен сананың табиғаты және шығу тегі ғылымда кеңінен талқыланады. Түсіндірудегі қиындық әдетте сананың қиын мәселесімен теңестіріледі, ал ерік бостандығы мәселесі де маңызды деп есептеледі. Бұл тақырыптар көбінесе когнитивтік ғылым, нейроғылым (мысалы, ерік бостандығының нейроғылымы) және ақыл-ой философиясы салаларында қарастырылады, бірақ кейбір эволюциялық биологтар мен теориялық физиктер де осы тақырыпқа сіңісіп айтқан. Редукционистік және жойғыш материалистік көзқарастар, мысалы, Көптеген нұсқалар моделі, сананы ми мен оның нейрондарының жұмысы арқылы нейроғылыммен толық түсіндіруге болады деп санайды, осылайша биологиялық натурализмге сәйкес келеді. Екінші жағынан, Андрей Линде сияқты кейбір ғалымдар сананың, кеңістік-уақыт сияқты, өзіндік еркіндік дәрежесі болуы мүмкін екенін, ал адамның қабылдаулары материалдық объектілермен бірдей (немесе тіпті одан да шынайы) болуы мүмкін деп есептейді. Сана мен кеңістік-уақыт гипотезалары "сана элементтерінің кеңістігін" сипаттау арқылы сананы түсіндіреді. Сананың электромагниттік теориялары мидың тудыратын электромагниттік өрісі саналы тәжірибенің нақты тасымалдаушысы деп мәлімдеу арқылы сананың біріктіру мәселесін шешеді; алайда, мұндай теорияның ақыл-ойдың басқа жұмыстарымен байланысты іске асырылуы туралы пікірталас бар. Кванттық сана теориялары ақылдың белгілі бір қасиеттерін түсіндіру үшін кванттық теорияны пайдаланады. Кванттық құбылыстар арқылы ерік бостандығы процесін түсіндіру детерминизмге қарсы балама болып табылады.

Парапсихология

Ақыл-ойдың материалистік емес түсіндірмелеріне сүйене отырып, кейбіреулер ғарыштық сананың бар екенін айтты, сананың өзі шындығында "барлық нәрсенің бастауы" екенін мәлімдеді. Осы пікірді қолдайтындар паранормальды құбылыстар, негізінен экстрасенсорлық сезімдер мен психикалық қабілеттер туралы хабарларды, денесіз жоғары сананың дәлелі ретінде келтіреді. Осы құбылыстардың болуын дәлелдеу ниетімен парапсихологтар түрлі тәжірибелер жасады, бірақ сәтті нәтижелер нашар тәжірибелік бақылаудың нәтижесі болуы мүмкін, сондай-ақ басқаша түсіндірулер де болуы мүмкін.

Өмірдің мәні

Рекер мен Вонг жеке мағынаны "өмірдегі тәртіп, үйлесімділік және мақсатты тану, құнды мақсаттарға ұмтылу және оларға қол жеткізу, сонымен қатар толықтық сезімі" деп анықтайды (б. 221). 2016 жылы Мартела мен Штегер мағынаны үйлесімділік, мақсат және маңыздылық ретінде түсіндірді. Керісінше, Вонг өмірдегі мағына мәселесіне төрт компоненттен тұратын шешім ұсынды: мақсат, түсінік, жауапкершілік және қуаныш (PURE).

Сізге лайықты мақсат немесе маңызды өмірлік мақсатты таңдау қажет. Өзіңіз кім екеніңізді, өмірден нені талап ететінін және өмірде маңызды рөл атқара алатыныңызды жеткілікті деңгейде түсінуіңіз керек. Өмірде қандай мақсатты ұстану керектігін және қандай өмірді қалай өмір сүру керектігін тек сіз ғана шешесіз, және осы шешім сіз үшін маңызды және құнды өмірлік мақсатты құрайды. Өзіңізді анықтауға жауапкершілікпен қарап, лайықты өмірлік мақсатты белсенді түрде іздегенде ғана сіз маңыздылық пен қанағат сезімін аласыз. Осылайша, маңыздылық сезімі жеке фактор ретінде емес, мағынаның барлық аспектілеріне сіңіп жатады. Психологиялық зерттеушілердің көпшілігі өмірдегі мағынаны субъективті сезім немесе бағалау ретінде қарастырса да, көптеген философтар (мысалы, Таддеус Мец, Дэниел Хайброн) өмірдегі мағынаны анықтайтын объективті, нақты критерийлердің бар екенін айтады. Вонг өмірдің мағыналы болуы тек субъективті сезімдерге ғана емес, сонымен қатар адамның мақсатқа ұмтылуы мен өмірінің тұтастай мағыналылығы объективті нормативтік стандартқа сәйкес келуіне байланысты екенін ұсынды. Адамдар, ақыл иесі ретінде, қатаң жаттығулар арқылы, адам баласына тән өмір салтын ұстана отырып бақытқа жете алады. Әлемнің иесі – баршамыз, сондықтан қасірет – қоғамның әдет-ғұрыптары мен конвенцияларына сәйкес, құнды және құнды емес нәрселер туралы жасалған қате пікірлерден туындайды.

Киреналық

Киреналық Аристипп, Сократтың шәкірті, Сократтың ерте мектебін құрды, ол Сократтың ілімдерінің тек бір жағына назар аударды – бақыт моральдық іс-әрекеттің мақсаттарының бірі және ләззат – жоғары жақсылық; осылайша, денелік құмарлық рухты құмарлықтан гөрі күштірек болатын ләззатшылдық көзқарас пайда болды. Киренаиктер кешіктірілген ләззаттың ұзақ мерзімді пайдасына қарағанда, дереу қанағаттануды қалайды; бас тарту – жағымсыз жағдай, бақытсыздық.

Эпикурейлік

Платоншы Самский Памфилдің шәкірті Эпикур, ең үлкен жақсылық – қарапайым ләззаттарды іздеу екенін үйретті, білім, достық және ізгілік, шамалы өмір арқылы тыныштыққа (атараксия) және қорқыныштан босауға жету; әлемнің қалай жұмыс істейтінін және өз тілектеріңнің шектерін білу арқылы денедегі ауырсыну (апония) болмайды. Ауырсынудан және қорқыныштан бірге босау – бақыттың ең жоғары нысаны. Эпикурдың қарапайым ләззаттарға құштарлығы, жыныстық қатынас пен құштарлықтан дерлік толық бас тарту болып табылады: «Біз ләззатты мақсат деп айтқанда, ысырапшылдың немесе сезімталдық ләззатын білдірмейміз, кейбір адамдар білмейтіндіктен, пікір айту арқылы немесе қасақана бұрмалау арқылы олай түсінеді. ләззат десек, денедегі ауырсынудың және жанның мазасыздығының жоқтығын білдіреміз. Бұл үздірілмейтін ішімдіктер мен той-думан, жыныстық құштарлық, балық және сәнді дастарқанның басқа да тағамдарынан ләззат алу арқылы өмір сүру емес, бұл – салмақты ойлау, әрбір таңдау мен қашудың себептерін іздеу және жанды ең үлкен қыңырлыққа душар ететін сенімдерді жою». Эпикурейлік өмір мағынасы өлместік пен мистиканы жоққа шығарады; жан бар, бірақ ол денедей өлімге ұшырайды. Өмірден кейін өмір жоқ, бірақ өлімнен қорықпау керек, себебі «Өлім біз үшін ештеңе емес; себебі тарап кеткен нәрсе сезімтал емес, ал сезімтал емес нәрсе біз үшін ештеңе емес».

Стоицизм

Цитийлік Зенон, Фивалық Крейттің шәкірті, ақыл мен ізгілікке сәйкес өмір сүру – ғаламның құдайлық тәртібімен үйлесімде болуді қалыптастырды, бұл жалпыға ортақ логос немесе ақыл-ойды тану арқылы жүзеге асырылады, ол барлық адамдар үшін маңызды құндылық. Өмірдің мәні – апатея (гр. απαθεια) арқылы "қайғы-қасіреттен құтылу", яғни бейтараптық емес, объективті болу және "нақты ой-пікірге ие болу". Стоицизмнің негізгі қағидалары – ізгілік, ақыл-ой және табиғи заң, оларға бағыну арқылы жеке өзін-өзі бақылау және психикалық беріктікті дамыту, осылайша зиянды эмоцияларды жеңуге болады. Стоик эмоцияларды жоюға тырыспайды, тек олардың салдарынан туындайтын қиындықтардан қашу үшін, мұқият дамытылған логика, ой-толғаныс және шоғырлану арқылы нақты ой-пікір мен ішкі тыныштықты жетілдіреді. Стоик этикасының негізі – "жақсылық жанның күйінде", ол даналық пен өзін-өзі бақылауда көрінеді, осылайша рухани жағдайды жақсартады: "Изгілік – Табиғатпен үйлесетін ерік-жігерде".

Утилитаризм

Утилитаризмнің бастаулары Эпикурға дейін жетеді, бірақ ой-сана мектебі ретінде ол Джереми Бентамға жатқызылады, ол "табиғат адамзатты екі билеуші күш – азап пен қуанышқа бағындырды" деген тұжырымға келді; содан кейін, осы моральдық түсініктерден Пайдалылық қағидасын тудырды: "жақсылық – көптеген адамдарға ең үлкен бақыт сыйлайтын нәрсе". Ол өмірдің мағынасын "ең үлкен бақыт принципі" деп анықтады. Джереми Бентамның ең көрнекті жақтаушысы – өз кезеңіндегі маңызды философ және Джон Стюарт Миллдің әкесі Джеймс Милл болды. Кіші Милл Бентамның қағидалары бойынша тәрбиеленді, соның ішінде әкесінің көптеген еңбектерін көшіріп, мазмұндады.

Нигилизм

Нигилизм өмірдің объективті мәні жоқ екенін көрсетеді. Фридрих Ницше нигилизмді әлемді, әсіресе адам өмірін мәннен, мақсаттан, түсінікті шындықтан және маңызды құндылықтардан босату деп сипаттады; қысқасы, нигилизм – "жоғары құндылықтардың құнсыздануы" процесі. Нигилисті Құдай өлген деген идеяның табиғи салдары ретінде қарастырып, оны жеңуге болатын нәрсе деп есептеген ол, нигилисттің өмірді жоққа шығаратын құндылықтарын сұраққа салу арқылы Жерге мән қайтарды. Мартин Хайдеггер үшін нигилизм – "болу" ұмытылып, құндылыққа айналатын, яғни болмысты айырбастау құнына дейін төмендету қозғалысы. Француз философы Альберт Камю адамның жағдайының абсурдтығы – адамдардың мәнсіз және оларға бей-жай әлемде сыртқы құндылықтар мен мағына іздеуінде екенін айтады. Камю Мёрсо сияқты құндылық нигилистері туралы, сондай-ақ нигилистік әлемдегі құндылықтар туралы жазады, адамдар "батыл нигилистер" болуға ұмтылуы мүмкін, абсурдқа қарсы тұрып, "әлемдік қасиеттілікпен", бауырластық ынтымағымен өмір сүріп, әлемнің бей-жайлығына қарсы шығып, оны жеңуге тырысуы мүмкін.

ХХ ғасыр философиясы

Қазіргі заманда адам табиғаты туралы ресми және халық арасындағы түсініктер күрт өзгерді. Қазіргі ғылымның ашқан жаңалықтары адамзаттың табиғатпен байланысын түбегейлі өзгертіп жазды. Медицина мен технологияның жетістіктері адамды бұрынғы дәуірлердегі маңызды шектеулер мен аурулардан құтқартты; ал философия, әсіресе тілге қатысты жаңа бағыттан кейін, адамдардың өзімен және басқалармен қарым-қатынасын қабылдау тәсілін өзгертті. Өмірдің мәні туралы сұрақтар да радикалды өзгерістерге ұшырады – биологиялық және ғылыми тұрғыдан адамның өмір тіршілігін қайта бағалау әрекеттерінен бастап (прагматизм мен логикалық позитивизм сияқты), мағына жасауды жеке, дербес бастамаға негіделген қызмет ретінде қарастыратын мета-теориялық ізденістерге дейін (экзистенциализм, секулярлық гуманизм).

Прагматизм

Прагматизм 19 ғасырдың соңында АҚШ-та пайда болды, негізінен шындық мәселесімен айналысып, "ортамен күрескенде ғана" деректер мен туынды теориялардың мағынасы болатынын, ал пайдалылық және практикалық сияқты салдарлар да шындықтың құрамдас бөліктері екенін айтады. Бұдан әрі, прагматизм пайдалы және практикалық нәрсенің әрқашан шындық емес екенін көрсетеді, егер ұзақ мерзімді перспективада адамның игілігіне ең көп үлес қосса, сонда ғана ол шындық деп есептеледі. Іс жүзінде, теориялық тұжырымдарды практикалық тұрғыдан тексеру қажет, яғни адамдар оларды болжап, сынақтан өткізе білуі керек, және соңында, адамзаттың қажеттіліктері адамның интеллектуалды ізденісіне бағыт беруі тиіс. Прагматик философтар өмір туралы абстрактті, қолдануға келмейтін шындықты іздеуден гөрі, өмірді практикалық тұрғыдан түсінудің маңыздырақ екенін айтады. Уильям Джеймс шындықты табу емес, жасау мүмкін екенін дәлелдеді. Прагматик үшін өмірдің мәнін тек тәжірибе арқылы ғана анықтауға болады.

Тәңіршілдік

Теистер ғаламды Құдай жаратты және оның жасауының мақсаты болды деп сенеді. Теистер сондай-ақ, адамдар өмірдің мәні мен мақсатын Құдайдың жарату мақсатында табады деп санайды. Кейбір теистер Құдай болмаса, өмірге толыққанды мағына, құндылық және мақсат берілмейтін болса, өмірдің мәнісіз болар еді деп есептейді.

Экзистенциализм

Экзистенциализмге сәйкес, әр адам өзінің өмірінің мәнін (мағынасын) жасайды; өмірді жоғарыдағы құдай немесе жер бетіндегі билік анықтамайды, адам еркіндікке ие. Осылайша, адамның этикалық басты қағидалары – іс-әрекет, еркіндік және шешім қабылдау, сондықтан экзистенциализм рационализм мен позитивизмге қарсы тұрады. Өмірдің мәнін іздеу кезінде экзистенциалисттер адамдардың өмірде мән табуға тырысатын жерлерін қарастырады, мұндайда тек ақыл-оқты мән көзі ретінде пайдалану жеткіліксіз; бұл адамның еркіндігін және өлімге қатысты санасын еске түсіріп, алаңдаушылық пен үрей сезімдерін тудырады. Жан-Поль Сартрдың пікірінше, барлық нәрсе мәннен бұрын келеді; адамның өмірінің (мәні) оның өмірге келгеннен кейін ғана қалыптасады. Сорен Кьеркегор «секіру» туралы айтты, өмірдің абсурдқа толы екенін және адам бейтарап әлемде өз құндылықтарын өзі құруы керектігін дәлелдеді. Адам белгілі бір нәрсеге толық беріліп, мағыналы өмір сүре алады (үрей мен алаңдаушылықтан құтылып) және осылайша, осы мағыналы өмірді сол берілуге арнайды, оның осалдығына қарамастан. Артур Шопенгауэр «Өмірдің мәні неде?» деген сұраққа адамның өмірі оның еркінің көрінісі екенін, ал ерік (өмір) – мақсатсыз, қисынсыз және ауыртпалықты күш екенін айтты. Құтқарылу, азат болу және азаптан құтылу – эстетикалық зерделеуде, басқаларға көңіл көрсетуде және аскетизмде. Фридрих Ницше үшін өмірді сүруге себеп болатын мақсаттар болған жағдайда ғана өмір сүруге болады. Сондықтан, ол нигилизмді («барлығы мәнсіз») мақсатсыздық деп қарастырды. Ол аскетизмнің адамның әлемде өмір сүруін жоққа шығаратынын айтты; құндылықтар объективті фактілер емес, рационалды түрде қажетті, жалпыға бірдей міндетті талаптар емес: біздің бағалауларымыз – интерпретациялар, әлемнің өзінің көрінісі емес, сондықтан барлық ойлар белгілі бір көзқарас тұрғысынан туындайды. Абсурдистік философияда абсурд – адамның мән іздеуі мен ғаламның мәнсіздігі арасындағы түбегейлі үйлесімсіздіктен туындайды. Мәнсіз әлемде мән іздеген адамдар бұл дилемманы шешудің үш жолына ие. Кьеркегор мен Камю өздерінің «Өлімге дейінгі ауру» (1849) және «Сизиф туралы миф» (1942) еңбектерінде осы шешімдерді сипаттайды: Өзін-өзі өлтіру (немесе «барлықтан бас тарту»): адам өз өмірін аяқтау арқылы шешетін нұсқа. Кьеркегор да, Камю да бұл нұсқаның мүмкін еместігін жоққа шығарады. Жоғарыдағы әлемге немесе болмысқа сену: адам абсурдтан тыс шындық бар екеніне сенеді, сондықтан ол мәнге ие. Кьеркегор абсурдтан тыс нәрсеге сенудің рационалды емес, бірақ қажетті діни қабылдауды талап ететінін айтты (қазіргі кезде «сенім секіруі» деп аталады). Алайда Камю бұл шешімді «философиялық өзін-өзі өлтіру» деп санады. Абсурдты қабылдау: адам абсурдты қабылдап, тіпті оны құшақтап, оған қарамастан өмір сүруін жалғастырады. Камю бұл шешімді қолдады (әсіресе оның 1947 жылғы аллегориялық романы «Ауру» немесе «La Peste»), ал Кьеркегор бұл шешімді «шайтандық ақымақтық» деп санады: «Ол мәңгілік оның басына түсіп, оның қайғысын одан алып тастауы мүмкін деген ойдан ең көп ашуланады!»

Дүниежүзілік гуманизм

Адамгершілік бойынша, адам баласы өздігінен өмір сүретін табиғаттың ажырамас бөлігі ретінде, бағытталмаған эволюция процесі арқылы, ұрпақтан ұрпаққа көбейіп пайда болды. Адам білімі табиғаттан тыс көздерден емес, адамның бақылауынан, тәжірибелерінен және рационалды талдаудан (ғылыми әдіс) туындайды; ғаламның мәнін адамдар қалай түсінеді, сондай болады. "Біздің білуімізше, толық жеке тұлға – әлеуметтік және мәдени ортада өзара әрекеттесетін биологиялық организмнің [функциясы]". Гуманистік психотерапиялық тұрғыдан қарағанда, өмірдің мәні туралы сұрақ "Менің өмірімнің мәні неде?" деп қайта қарастырылуы мүмкін. Бұл көзқарас мәселенің жекелей екенін баса көрсетіп, жалпы мақсатқа қатысты космостық немесе діни сұрақтарға ден қоймайды. Бұл сұраққа көптеген терапиялық жауаптар бар. Мысалы, Виктор Франкл "Dereflection" – өз туралы аяқсыз ойлауды тоқтату, оның орнына өмірге белсенді қатысуды ұсынады. Жалпы алғанда, терапиялық жауап – адам өмірге толыққанды қатысқанда, "өмірдің мәні неде?" деген сұрақ өзінен-өзі жоғалады. (Содан кейін сұрақ "Мен қандай қате түсініктердемін?", "Менің нәрселерден ләззат алу қабілетіме не кедергі келтіреді?", "Неге мен жақындарымды ескермеймін?" сияқты нақтырақ алаңдауларға айналады.)

Логикалық позитивизм

Логикалық позитивистер: "Өмірдің мәні неде?", "Мұндай сұрақ қоюдың мәні неде?" және "Егер объективті құндылықтар болмаса, онда өмір мәнсіз бе?" Людвиг Витгенштейн мен логикалық позитивистер: "Тілмен айтқанда, бұл сұрақ мәнсіз"; себебі өмірде "x-тің мәні" деген сөз әдетте x-тің салдарына, x-тің маңыздылығына немесе x-тің ерекшелігіне сияқты нәрселерді білдіреді. Осылайша, егер өмір ұғымының мәні "x-ке" тең болса, онда "x-тің мәні" деген сөз рекурсивті болып келеді, демек, мағынасыз, немесе ол биологиялық өмірдің өмірге мән беру үшін қажет екенін білдіруі мүмкін. Адамның өміріндегі нәрселердің (адамдардың, оқиғалардың) мағынасы (маңыздылығы) тұтас бөлік ретінде болуы мүмкін, бірақ өмірдің өзінің, сол нәрселерден бөлек, айқын мәнін анықтау мүмкін емес. Адамның өмірі оның жетістіктерінен, мұрасынан, отбасысынан және т.б. туындайтын өмірлік оқиғалар арқылы мағынаға ие (өзі үшін, басқалар үшін), бірақ өмірдің өзінің мағынасы бар деу – тілдің дұрыс қолданылмауы, себебі кез келген маңыздылық немесе салдар тек өмірде (тірілер үшін) ғана маңызды, сондықтан бұл мәлімдеме қате. Бертран Рассел өзінің азаптауға деген жиренісінің брокколиге деген жиренісінен өзгеше екенін, бірақ оны дәлелдеуге қанағаттанарлық эмпирикалық әдіс таба алмағанын жазды.

Постмодернизм

Постмодернистік ой – жалпы алғанда – адам табиғатын тіл арқылы немесе адам қоғамының құрылымдары мен институттары арқылы жасалған деп қарастырады. Философияның басқа түрлерінен өзгеше, постмодернизм адам өміріндегі алдын ала берілген немесе туа біткен мағыналарды сирек іздейді, бірақ оның орнына берілген мағыналарды рационалдау немесе қайта құру мақсатында оларды талдауға немесе сынауға ден қояды. Постмодернистік тұрғыдан алғанда, «өмір мәніне» ұқсас кез келген нәрсе тек әлеуметтік және тілдік контекстте ғана түсінілуі мүмкін және оны барлық түрдегі сөйлеу мен қарым-қатынасқа енген билік құрылымдарынан қашу ретінде іздеу қажет. Көбінесе постмодернистер тілдің шектеулерін білуді осы шектеулерден арылу үшін қажетті деп санайды, бірақ әртүрлі теоретиктер осы процестің мәніне әртүрлі тұрғыдан қарайды: жеке адамдардың мағынаны түбегейлі қайта құруынан (деконструкционизмдегідей) бастап, жеке адамдардың тіл мен қоғамның жалғасы болып табылатын, нақты тәуелсіздігі жоқ теорияларға дейін (постструктурализмдегідей).

Табиғаттық пантеизм

Табиғаттық пантеизм бойынша, өмірдің мәні – табиғатқа және қоршаған ортаға қамқорлық жасау және оны сақтау.

Тіршілікке енген таным

Денелі таным эмоцияның, сөйлеудің және танымның неврологиялық негізін ойдың мәнін түсіну үшін қолданады. Когнитивтік нейропсихология осы қабілеттер үшін қажетті ми облыстарын анықтады, ал генетикалық зерттеулер FOXP2 генінің тілдің еркіндігіне ықпал ететін нейропластичностьқа әсер ететінін көрсетті. Когнитивтік лингвистика және философия профессоры Джордж Лакофф метафоралардың мағынаның негізгі құралы екенін, ал сөздік символдарды манипуляциялау логикасы емес екенін айтады. Компьютерлер дерекқорларды тиімді сұрау үшін логикалық бағдарламалауды пайдаланады, бірақ адамдар жаттығудан өткен биологиялық нейрондық желіге сенеді. Символикалық тілдің белгісіздігін пайдаланып, нақты мағынаны жоққа шығаратын постмодернистік философиялар өздері нені білдіретінін және әңгімелесіп отырған адамдардың оларды түсінетінін сезінетіндерді ескермейді. Дұрыс метафораны таңдау, өмірдің мәні сияқты сұрақтарды қарастыруға жеткілікті ортақ түсінік береді. Мидың жұмысын жақсы білу жақсы емдеуге және сау миға әкелуі керек. Тиімді оқытумен қатар, өзінің өмірінің мәнін дұрыс бағалау оңай болуы керек.

Мохизм

Мохистік философтар өмірдің мақсаты – жалпыға бірдей, әділ махаббат деп сенді. Мохизм әділ қамқорлық философиясын ұсынды – адам өзімен байланысына қарамастан, барлық басқа адамдарға теңдей қамқорлық көрсетуі керек. Мохизм бойынша, осы кемсіз қамқорлықты білдіру адамды тура жолға салушы етеді. Бұл әділдік принципін жақтауы, басқа қытай философиялық мектептерінің, әсіресе конфуциандардың сынға ұшырады. Конфуциандар махаббаттың шартсыз болуы керек екенін, бірақ ол шексіз болмауы тиіс деп есептеді. Мысалы, балалар ата-аналарына, кездейсоқ танысқан адамдарға қарағанда, артық сүйіспеншілік көрсетуі керек.

Конфуцийшілдік

Конфуцийшілдік адам табиғатын тәртіп пен білім беру қажеттілігіне сәйкес мойындайды. Адамзаттың оң және теріс ықпалдардың әсерімен қозғалатынын ескере отырып, конфуциандықтар жақсы қарым-қатынастар мен ақыл-ой арқылы ізгілікке жетуді және теріс әсерлерді барынша азайтуды мақсат тұтады. Бұл қалыпты өмірге берілген назар конфуцийшіл ғалым Ту Вэй Миннің: «Біз өмірдің толық мағынасын күнделікті адам өмірінде таба аламыз» деген сөзінде айқын көрінеді.

Заңшылдық

Заңшылдар өмірдің мәнін табудың қажетсіз еңбек екеніне сенді. Заңшылдар үшін тек пайдалы білім ғана құнды болды, әсіресе мемлекеттің жұмысы мен тиімділігіне қатысты.

Діни көзқарастар

Өмірдің мағынасына қатысты діни көзқарастар – адамдар анықтамаған жасырын мақсат тұрғысынан өмірді түсіндіретін идеологиялар. Дүниежүзіндегі көптеген жетекші діни және секулярлық ұйымдар қол қойған Мейірімділік Хартиясына сәйкес, діннің өзегі – "басқалармен өзің қалай қаласаң, солай қарай" деген алтын ереже. Хартияның авторы Карен Армстронг ежелгі раввин Хиллелдің "қалғаны – түсіндірме ғана" деген сөзін келтіреді. Бұл түсіндірмелердің маңыздылығын кемсіту емес, Армстронг оның зерттелуі, түсіндірілуі және ритуалдары діни адамдардың алтын ережені бойға сіңіріп, оған сәйкес өмір сүру құралы деп санайды.

Иудаизм

Яһудилік дүниетанымында өмірдің мәні – физикалық әлемді ('Олам ХаЗе') көтеру және оны болашақ әлемге ('Олам Хаба') – мессиандық дәуірге дайындау. Бұл "Тикун Олам" ("Әлемді түзету") деп аталады. Олам Хаба рухани өмірден кейінгі өмірді де білдіре алады, ал эсхатологиялық тәртіп туралы пікірталас бар. Дегенмен, яһудизм жеке құтқарылуға емес, осы әлемдегі қоғамдық (адамдар арасындағы) және жеке (адам мен Құдай арасындағы) рухани амалдарға бағытталған. Яһуди дінінің ең маңызды ерекшелігі – жалғыз, түсініксіз, трансцендентті, біртұтас, бөлінбес, абсолютті Барлыққа табыну, ол ғаламды жаратқан және басқарады. Израиль Құдайына жақындау – Оның Торасын оқу және оның мицвоттарын (құдайлық заңдарын) сақтау арқылы жүзеге асады. Дәстүрлі яһудилікте Құдай Синай тауында Израиль халқымен ерекше өсиет жасап, яһуди өсиеттерін берген. Тора – жазба Пятикниг және ауызша дәстүрдің жазылған нұсқасы, ұрпақтан ұрпаққа дамыған. Яһуди халқы "қасиетті халық және дін қызметкерлері патшалығы" және "елдерге нұр" болуға шақырылған, басқа халықтарға өздерінің діни-этикалық жеті Нұх заңын сақтауға ықпал етеді. Мессиандық дәуір – Құдайға жетудің осы екі жолының толықтығы ретінде қарастырылады. Яһудилердің салт-дәстүрлері этикалық және ритуалдық, бұйрықтар мен тыйымдарды қамтиды. Қазіргі еврей ағымдары мицвоттың мәні, маңыздылығы және басымдығы туралы әртүрлі пікірде. Яһуди философиясы Құдайға әсер ете алмайтынын, бірақ жеке адам мен қоғамның Құдайға жақындасу арқылы пайда көретінін баса айтады. Рационалист Маймонид этикалық және ритуалдық құдайлық өсиеттерді Құдайды философиялық тұрғыдан түсінуге қажетті, бірақ жеткіліксіз дайындық деп қарастырады, оның сүйіспеншілігі мен құрметімен бірге. Торадағы негізгі құндылықтардың қатарында – әділдік, мейірімділік, бейбітшілік, қайырымдылық, еңбекқорлық, өркендеу, қарапайымдық және білім бар. Болашақ әлем, қазір дайындалған, адамды Құдаймен мәңгілік байланысқа жеткізеді. Әділ Шимон былай дейді: "Әлем үш нәрсеге негізделген: Тора, құлшылық және мейірімділік". Дұға кітабында былай делінген: "Бізді Өз даңқы үшін жаратқан және бізге мәңгілік өмір сыйлаған Құдайымызға мадақ болсын!" Осыған орай, Талмудта былай делінген: "Құдайдың істегенінің бәрі жақсылық үшін", соның ішінде азап-қайғы да. Яһуди мистикасы Кабала өмірдің қосымша эзотерикалық мағыналарын ашады. Яһудилікте Құдаймен тікелей байланыс (жеке теизм) бар, бірақ Кабалада рухани және физикалық жаратылыс – Шейхинаға (құдайлық әйел) байланысты Құдайдың болмысының имманентті аспектілерінің парадоксальды көрінісі (пантеизм). Яһудилердің діни амалдары сефиротты (құдайлық қасиеттерді) жоғарыда біріктіріп, жаратылысқа үйлесімділікті қайта келтіреді. Луриандық Кабалада өмірдің мәні – яһудилердің діни амалдары арқылы Құдайдың тұлғасының сынық ұшқындарының (Келипот қабықтары) физикалық өмірде жер аударылуының мессиандық түзетуі. Осы арқылы хасидтік яһудилікте Құдайдың ең басты "тілегі" – материя арқылы барлық жерде бар Құдайдың болмысын ашу, адам денесі жанға өмір сыйлайтын шектеулі физикалық әлемде орындалады.

Христиандық

Христиан діні яһуди дінінен бастау алып, соңғысының көптеген онтологиялық ерекшеліктерін бөліседі. Оның орталық нанымдары Иса Мәсіхтің Жаңа өсиетте баяндалған үйретіктерінен туындайды. Христиандық бойынша өмірдің мақсаты – Құдайдың рақымы мен Мәсіхтің шаفاعәті арқылы құтқарылуға ұмтылу. Жаңа өсиетте Құдайдың осы өмірде де, келер өмірде де адамдармен қарым-қатынас құруға ниеттенгендігі айтылады, бірақ бұл тек күнәлары кешірілген жағдайда ғана мүмкін. Христиандық көзқарас бойынша, адамзат Құдайдың бейнесінде жаратылған және мінсіз болған, бірақ Адамның күнәға ірілуі алғашқы ата-аналардың ұрпақтарына түпкі күнә мен оның салдарына иелік етуге себеп болды. Мәсіхтің азаптары, өлімі және қайта тірілуі осы бұзылған күйден шығудың жолын ашады (Римдіктерге 6:23). Күнәдан құтылу мүмкіндігі – Ізгі хабар. Мәсіх арқылы құтқарылу процесі және Құдаймен қарым-қатынасты сақтау түрлі христиан діндері арасында әртүрлі, бірақ барлығы Мәсіхке және Ізгі хабарға сенуді негізгі бастау деп санайды. Құдайға сену арқылы құтқарылу Ефестіктерге 2:8–9-да айтылады: «Рақым арқылы сеніммен құтқарылдыңыздар, бұл сіздерден емес, Құдайдың сыйы, ешкім мақтанбауы үшін, істеріңіздің нәтижесі емес». (NASB; 1973). Ізгі хабар былай демек: осы сенім арқылы күнәнің адам мен Құдайдың арасындағы тосқауыл жойылады, соның нәтижесінде сенушілер Құдаймен қайта жаратылып, Оның еркіне сай жаңа жүрек алады. «Құтқарылған» деген термин осыны білдіреді. Реформациялық теологияда өмірдің мақсаты – Құдайды дәріптеу деп есептеледі. Реформациялық христиандардың маңызды сенімі болып табылатын Вестминстердің қысқаша катехизисіндегі бірінші сұрақ: «Адамның басты мақсаты қандай?» (яғни, «Адамның негізгі мақсаты қандай?»). Жауабы: «Адамның басты мақсаты – Құдайды мақтау және оны мәңгілікке дейін тамашалау». Құдайдан моральдық заңды орындау талап етіледі, ол былай дейді: «Жүрегіңнің бәрімен, жаныңның бәрімен, күшіңнің бәрімен және ойыңның бәрімен Раббың Құдайды сүй, сондай-ақ көршіңді өзіңдей сүй». Балтимор катехизисі «Құдай сені не үшін жаратты?» деген сұраққа былай жауап береді: «Құдай мені Оны тануға, сүюге және Оған осы дүниеде қызмет етуге, ал жұмақта мәңгілік бақытқа ие болуға жаратты». Апостол Павел Афинадағы Ареопагта сөйлеген сөзінде осы сұраққа да жауап береді: «Ол бір қаннан барлық ұлттарды жаратты, олар бүкіл жер бетінде тұру үшін, белгіленген уақыттары мен тұратын жерлерінің шекараларын белгіледі, осылайша олар Раббыны іздеп, соғып табуға тырысса, өйткені Ол бірімізден алыс емес». Католиктердің ойлау жүйесі Киелі Игнатий Лойоланың қағидасы мен негізі арқылы жақсырақ түсіндіріледі: «Адам баласы Раббымыз Құдайды мақтау, құрметтеу және Оған қызмет ету үшін жаратылған, осылайша жанын құтқаруға тиіс. Жер бетіндегі барлық нәрселер адамдар үшін жаратылған, олар олардың жаратылу мақсатына жетулеріне көмектесу үшін. Осыдан олар мақсаттарына жетуге көмектесетін басқа жаратылған нәрселерді пайдалануы керек, ал олар мақсаттарына кедергі келтірсе, олардан бас тартуы керек. Мұны істеу үшін біз барлық жаратылған нәрселерге бей-жай болуымыз керек, егер мәселе біздің ерікті таңдауымызға байланысты болса және басқа тыйым болмаса. Сондықтан біз денсаулықты аурудан, байлықты кедейліктен, атақты ұяттан, ұзақ өмірді қысқа өмірден артық көргіміз келмейді, сондай-ақ қалған нәрселер үшін де солай, бірақ біз жаратылу мақсатымызға көмектесетін нәрсені қалап, таңдаймыз». Мормондықтар Жердегі өмірдің мақсаты – білім мен тәжірибе алу және қуанышқа ие болу екенін үйретеді. Мормондар адамдар Құдай Әкеге тән рухани балалар екеніне және осылайша Оған ұқсауға бейім екеніне сенеді. Мормондар Құдай өз балаларына Жерге келуді таңдау мүмкіндігін берді деп үйретеді, бұл олардың дамуының маңызды кезеңі болып саналады, онда денелік қабық және таңдау еркіндігі үйрену және өсу үшін орта жасайды. Құдай әділ болғандықтан, ол өмір бойында Ізгі хабарды білмегендерге рух әлемінде өлімнен кейін оны қабылдауға мүмкіндік береді, осылайша Оның барлық балалары Құдаймен бірге өмір сүруге және толыққанды әлеуеттеріне жетуге мүмкіндік алады. Соңғы уақыттағы христиандық теологияның бір түрі Исаның өмірдің мақсаты – адамзаттың азап-қайғыға деген қайырымдылық жауабын арттыру екенін көрсетеді. Дегенмен, дәстүрлі христиандық көзқарас бойынша, адамдар Исаның айқышқа шегеленген өлімінің құрбандығына сену арқылы ақталады.

Ислам діні

Ислам дінінде адамзаттың басты мақсаты – Аллаһ Тағалаға, Оның белгілері арқылы құлшылық ету және шын ниетпен, махаббат пен берілгендікпен Оған ризашылық білдіру. Бұл, іс жүзінде, Құранда және Пайғамбар Мұхаммедтің (ﷺ) сүннетінде (Құранды ғана ұстанатындарды қоспағанда) көрсетілген илаһи нұсқауларды орындау арқылы жүзеге асырылады. Дүниелік өмір – сынақ. Ол, ахиретте Аллаһқа қаншалықты жақын болатыныңды анықтайды. Адам, Аллаһтың махаббатына бөленген жұмақта (Жаннатта) немесе Одан алыс, жаһаннамда (Тозақта) болады. Аллаһтың разылығы үшін, Құран арқылы, барлық мұсылман Аллаһқа, Оның аяттарына, періштелеріне, елшілеріне және "Қиямет күніне" сенуі керек. Құран жаратылу мақсатын былай сипаттайды: «Патшалық тек Оның қолында болған Алланың қадірі зор! Ол өлім мен тіршілікті жаратты, сіздердің істеріңіздің қайсысы жақсы екенін сынау үшін. Өйткені Ол – Ұлы, Кешірімді!» (Құран, 67:1-2) және «Мен (Аллаһ) жын мен адамды тек Өзіме құлшылық етулері үшін ғана жараттым». (Құран, 51:56). Құдайға бойсұну, Оның бірлігін, есімдерін және сипаттарын көрсетеді. Дүниелік өмір – сынақ. Адамның іс-әрекеттері оның жанының Жаннатқа немесе Жаһаннамға баратынын анықтайды. Алайда, Қиямет күні соңғы шешім тек Аллаһқа ғана тиесілі. Исламның бес тірегі – әрбір мұсылманның міндеті: Шаһада (имандылыққа куәлік ету), намаз (қасиетті дұға), зекет (мүлік беру), Рамазан айында ораза ұстау және Меккеге қажылық жасау. Олар, әсіресе Сахих әл-Бұхари және Сахих Мүслим хадистерінен алынған. Бес тірек туралы Құранда тікелей айтылмаған. Калам мектебіндегі сенімдер әртүрлі. Сүнни және Ахмадияның қадарға қатысты түсінігі – илаһи тағдыр; Шияның қадарға қатысты түсінігі – илаһи әділдік; Суфилердің эзотерикалық көзқарасында әлем тек Аллаһтың ләззаты үшін бар. Жаратылыс – Аллаһтың ең үлкен сыйлық болған ұлы ойын. Суфилердің өмір мағынасына қатысты көзқарасы – «Мен (Аллаһ) жасырын қазына едім және танылуды жақсы көретінмін. Сондықтан Мен жаратылысты Өзімді таныту үшін жараттым» деген хадис құдсиден туындайды. Бұл көзқарастың бір түсіндірмесі – жеке адам үшін өмірдің мәні Аллаһтың табиғатын білу, ал жаратылыстың мақсаты – сол табиғатты ашу және оның ең үлкен қазына ретінде құндылығын дәлелдеу, яғни Аллаһ. Алайда, бұл хадис әртүрлі формада айтылған және Бахаи дінінің Абдул-Бахасы және Ибн Арабидің «Фусус әл-Хикам» еңбектері сияқты түрлі адамдар тарапынан әртүрлі жолмен түсіндірілген.

Бахаи діні

Бахаи діні адамзаттың бірлігін қадағалай баса көрсетеді. Бахаилар үшін өмірдің мақсаты рухани өсуге және адамзатқа қызмет етуге бағытталған. Адамдар іштей рухани жандар ретінде қарастырылады. Адамдардың осы материалдық әлемдегі өмірі, рухани өсуге, құдайлық қасиеттер мен мінездерді дамытуға кең мүмкіндіктер береді, ал пайғамбарлар осы процесті жеңілдету үшін Құдай тарапынан жіберілген.

Индуистік философиялар

Индуизм – көптеген нанымдар мен дәстүрлерді қамтитын діни санаты. Индуизм жеке дін ретінде атау қажеттілігі туындамай тұрып, ұзақ уақыт бойы мағыналы өмір сүрудің жолы болғандықтан, индуисттік ілімдер толықтыратын және бір-бірін күшейтетін, әдетте шектеулі емес, ұсыныс беретін және төзімді мазмұнды сипаттайды. Көпшілігі адамның нағыз өзі – атман (рух, жан) мәңгілік деп санайды. Бұл, бір жағынан, индуисттік сенімдерге байланысты, рухани даму көп өмір бойы жүреді және мақсаттар адамның даму деңгейіне сай болуы керек. Адам өмірінің төрт мақсаты бар, олар пурушартхалар деп аталады (кемінен жоғарысына қарай): (i) Кама (тілек, құштарлық, махаббат және сезімдік ләззат), (ii) Арта (байлық, гүлдену, даңқ), (iii) Дхарма (туралық, борыш, мораль, ізгілік, этика), оған ахимса (зорлық-зомбылықсыздық) және сатья (ақиқат) сияқты ұғымдар кіреді, және (iv) Мокша (бостандық, яғни самсарадан – қайта туу циклінен құтылу). Индуизмнің барлық мектептерінде өмірдің мәні карма (себептік әрекет), сансара (туылу мен қайта туу циклі) және мокша (бостандық) ұғымдарымен байланысты. Барлық өмір – атманның (батыс түсінігіндегі жанға ұқсас) көптеген өмірлердегі дамуы және кармадан босатылуға қарай соңғы қадамы ретінде қарастырылады. Өмірлік нақты мақсаттар көбінесе кеңірек йогалар (практикалар) немесе дхарма (дұрыс өмір сүру) шеңберінде қарастырылады, олар жақсырақ қайта туу үшін жасалған, бірақ олар осы өмірде де жақсылыққа бастайтын амалдар болып табылады. Индуизмнің дәстүрлі мектептері көбінесе Ишвараның (жеке немесе таңдалған Құдайдың) көріністері болып табылатын Деваларға табынады; бұл Девалар рухани жетілудің бір жолы ретінде, олармен теңестірілетін идеалды формалар ретінде қарастырылады. Қысқасы, мақсат – өзің туралы түпкі шындықты түсіну. Бұл ой Махавакияларда ("Тат Твам Аси" (сен – осысың), "Ахам Брахмасми", "Праджнянам Брахма" және "Аям Атма Брахма" (Осы Атман – Брахман)) жеткізіледі.

Адвайта және двайта индуизмі

Кейінгі мектептер Ведаларды Брахманға, "Екіншісі жоқ" орталық Құдайға ұқсас тұлғаға бағытталған түсіндіру үшін қайта қарастырды. Монистік Адвайта Ведантада атман Брахманнан ажыратылмайды, ал өмірдің мақсаты – адамның атманы (жан) Брахманмен толықтай бір екенін білу немесе сезіну. Упанишадтар бойынша, кім өз-өзінің мәнін толыққанды түсінсе, ол Брахманмен бірлігін сезінеді және осылайша Мокшаға (бостандыққа, азаттыққа) жетеді. Двайта Веданта және басқа бхакти мектептері дуалистік түсіндіру ұстанады. Брахман – жеке тұлғасы мен белгілі қасиеттері бар жоғарғы мәңгілік жаратылыс ретінде қарастырылады. Атман өзінің болуы үшін Брахманға тәуелді, ал өмірдің мәні – Алланың сүйіспеншілігі мен оның кеңшілігі арқылы Мокшаға жету. Вайшнав теологиясы индуизмнің монотеизм, жан тегілу, самсара, карма және түрлі йога жүйелері сияқты негізгі сенімдерін қамтиды, бірақ Вишнуға (бхакти) деген құлшылыққа, әсіресе Бхакти йогасы арқылы ерекше мән береді, оған Вишну есімін айту (бхаджан), оның бейнесін ойлау (дхарана) және құдайға табыну (пуджа) кіреді. Құдайға табыну тәсілдері негізінен Панчаратра және әртүрлі Самхиталар сияқты мәтіндерге негізделген. Гаудия Вайшнавизм деп аталатын танымал мектеп Ачинтья Бхеда Абхеда тұжырымын үйретеді. Оған сәйкес, Кришна жалғыз нағыз Құдай ретінде құлшылыққа тартылады, ал барлық тірі жандар – Кришнаның Жоғарғы Тұлғасының мәңгілік бөліктері. Сондықтан тірі жанның негізгі міндеті – Құдайға сүйіспеншілікпен және адалдықпен қызмет ету. Адам өмірінің мақсаты, әсіресе, жануарлар сияқты тамақ ішу, ұйықтау, көбейіп, қорғану сияқты қарапайым қажеттіліктерден асып, Кришнамен жоғалған байланысты қайта жаңғырту үшін жоғары интеллектін пайдалану.

Джайнизм

Джайнизм – ежелгі Үндістаннан тараған дін, оның этикалық жүйесі бәрінен жоғары өзін-өзі тәртіпке салуды қадағалайды. Джинаның қанағаттылықты қажетсіздікке жеткізетін ілімдерін ұстану арқылы адам толық білімге (ағартушылыққа) жетеді. Джайнизм ғаламды тірі және тірі емес нәрселерге бөледі. Тек тірі нәрсе тірі емес нәрсеге байланысқанда ғана азаптану пайда болады. Сондықтан бақыт – өзіңді жеңудің және сыртқы заттардан құтылудың нәтижесі. Осылайша, өмірдің мәні – денеңді өзіңді тануға және бақытқа жету үшін пайдалану болар. Джайнистер әрбір адам өз ісіне жауапты деп сендіреді және барлық тірі жандардың мәңгілік жаны – жива бар. Барлық жандар тең деп есептеледі, себебі олардың барлығы азат болуға және мокшаға қол жеткізуге бейім. Джайнизмдегі карма туралы көзқарас – әрбір іс-әрекет, әрбір сөз, әрбір ой жанға әсер етеді дегенді білдіреді. Джайнизмге ахимса (немесе ахинса) – вегетариандықтан асып түсетін зорлық-зомбылықсыздық қағидасын қатаң сақтау кіреді. Джайнистер қажетсіз қатыгездікпен алынған тамақтан бас тартады. Көптегендер қазіргі заманғы сүт шаруашылықтарындағы зорлық-зомбылықтан туындаған вегандыққа ұқсас өмір салтын ұстанады, ал басқалары жейтін өсімдіктердің өмірін сақтау үшін тамырлы көкөністерді тамақтан шығарып тастайды.

Ертедегі буддизм

Буддистер өмірдегі барлық жағдайды – азапты да, қуанышты да қабылдауға үйренеді. Буддистер өмірдегі азап пен қуаныштың себептерін анықтауға тырысады. Мысалы, азаптың бір себебі – материалдық немесе рухани нәрселерге ден қоймаушылықпен байланысу. Буддистік сутралар мен тантралар «өмірдің мәні» немесе «өмірдің мақсаты» туралы емес, адам өмірінің азапты тоқтату мүмкіндігі туралы айтады, мысалы, құштарлықты және ой-пікірге берілуді қабылдау (жасыру не жоққа шығару емес). Бейтараптыққа жету және оны жетілдіру – Нирванаға апаратын көп деңгейлі процесс. Нирвана – азаптан және қайта туудан құтылу. Тхеравада буддизмі көбінесе ерте буддистік тәжірибеге жақын деп есептеледі. Ол Вибхаджавада (пали) тұжырымын қолдайды, яғни «талдау ілімі», ол түсінікке жету үшін соқыр сенімге емес, ізденістің өзіндік тәжірибесіне, сыни зерттеуіне және ой-өрісіне жүгіну керектігін айтады. Алайда, Тхеравада дәстүрі де дана кеңестерге құлақ салуды, сондай-ақ кеңестерді ойластыру мен өзіндік тәжірибені бағалауды практиканы бағалаудың екі шарты деп санайды. Тхераваданың мақсаты – Төрт асыл шындыққа сәйкес азаптан босану (немесе еркіндік). Бұл Нирванаға жету арқылы қол жеткізіледі, ол қайта-қайта туу, қарттық, ауру және өлім цикліне соңғы нүкте қояды. Нирванаға жетудің жолы – Төрт дұрыс жолдың сақталуы мен іске асырылуы.

Махаяна буддизмі

Махаяна буддистік мектептері, жеке Азаптан (Духха) құтылу және Оянуға (Нирвана) жетуге баса назар аударатын дәстүрлі көзқарасқа (Theravada әлі де қолданылуда) мән беруді азайтады. Махаянада Будда – мәңгілік, өзгермейтін, түсініксіз, әрқашан және барлық жерде болатын жаратылыс ретінде қарастырылады. Махаяна доктринасының негізгі принциптері барлық тіршілік иелері үшін азаптан толық азат болу мүмкіндігіне және барлық тірі жандарда жасырылған, бірақ танылмаған мәңгілік Будда мәні – трансценденттік Будда табиғатының болуына негізделген. Махаяна буддизмінің философиялық мектептері, мысалы, Чан/Зен және Ваджраяна тибет және Шингон мектептері, Бодхисаттваның толық азаттықтан бас тартуы және барлық тіршілік иелері ағартушылыққа жеткенше әлемге қайта тууы керектігін нақты түрде үйретеді. Таза жер буддизмі сияқты бағыныш мектептері, өмір бойы оң карма жинаған және осы жинақты барлық тіршілік иелеріне көмектесу үшін пайдаланатын көктегі Буддалардың көмегін іздейді.

Сикхизм

Сикхизмнің ізбасарлары он сикх гуруының, яғни ағартушы басшылардың, сондай-ақ Гуру Грант Сахиб деп аталатын қасиетті кітаптың, оның ішінде әртүрлі әлеуметтік-экономикалық және діни ортадан шыққан көптеген философтардың таңдамалы еңбектеріне сүйенуге міндетті. Сикх гурулары құтқарылуға жетудің әртүрлі рухани жолдары бар екенін айтады, сондықтан сикхтердің құтқарылуға монополиясы жоқ: «Иеміз әрбір жүректе мекендейді, әр жүректің Оған жетудің өз жолы бар». Сикхтер Құдай алдында барлық адам тең деп сендіреді. Сикхтер білім іздеумен қатар моральдық және рухани құндылықтарын сақтайды, бейбітшілік пен теңдікке, сондай-ақ ізгі амалдарға ұмтылады. Сикхизмнің ерекше ерекшелігі – антропоморфты емес Құдай тұжырымы, сондықтан Құдайды Ғайниаттың өзі деп түсіндіруге болады (пантеизм). Сикхизм өмірді осы Құдайды түсіну мүмкіндігі ретінде қарастырады, сонымен қатар әрбір адамның ішінде жатқан құдайлықты ашуға көмектеседі. Құдайды толық түсіну адам күшіне берілмесе де, Нанак Құдайды толығымен танылмайтын деп айтпайды, және Құдайды адамның «ішкі көзімен» немесе «жүрегімен» көру керектігін баса айтады: имандылар ағартуға қадам басқанда медитация жасауы керек, ал сикхтің соңғы мақсаты – Раббының махаббатында өзімшілдіктен толық айырылып, құдіретті Жаратушымен біртүтас болу. Нанак медитация арқылы аян алудың маңыздылығын атап көрсетті, себебі оның қатаң сақталуы Құдай мен адам арасында байланыс орнатуға мүмкіндік береді.

Синтоизм

Синтоизм – Жапонияның туған діні. Синтоизм "ками жолын" білдіреді, бірақ одан да нақты айтқанда, "ками өз жолын таңдайтын құдайлық тоғысқан жер" дегенді білдіреді. "Құдайлық" тоғысқан жер бүкіл әлемнің құдайлық рух екенін көрсетеді. Бұл еркін таңдаудың негізі, өзіңнің жолыңды өзің шешу, өмірдің шығармашылық үрдіс екенін білдіреді. Синтоизм өмірді өлім емес, тіршілікпен құрметтеуді қалайды. Синтоизм өлімді ластану деп есептейді және өмірді құдайлық рух өзін дұрыс дамыту арқылы тазалауға ұмтылатын сала ретінде қарастырады. Синтоизм жеке адамның өмірінің жер бетінде мәңгілікке созылуын, құдайлық рухтың өзінің ең жоғары нысанында объективті тұлғасын сақтап қалудағы жеңісі ретінде қалайды. Синтоистік көзқарас бойынша, әлемдегі зұлымдық құдайлық табиғатты бұрмаламайды, себебі ол адамның азабын жеңілдетуге қабілетті болса да, оны жасаудан бас тартады. Өмірдегі азаптар – объективті әлемде өркендеу іздеп жүрген құдайлық рухтың азабы.

Жаңа діндер

Шығыс Азияда көптеген жаңа діни қозғалыстар бар, олардың кейбіреулерінде миллиондаған жақтастары бар: Чондогё, Тенрикё, Цао Дай және Сейчо Но Ие. Жаңа діндер әдетте өмір мағынасын түсіндіруде ерекше ұстанымдарға ие. Мысалы, Тенрикёде адам өзінің және басқалардың бақытын арттыратын амалдарға қатысу арқылы шаттыққа толы өмір сүруге шақырылады.

Зороастризм

Зороастрийшілер әбден биік тұрған, Әхура Мазда құдайы жаратқан ғаламға сенеді, оған барлық құлшылық ең соңында бағытталған. Әхура Мазданың жаратылысы – аша, шындық және тәртіп, ол өзінің қарсы тұратыны, друдж, жалғандық және тәртіпсіздікпен күреседі. Адамзат ерік бостандығына ие болғандықтан, адамдар өздерінің моральдық таңдаулары үшін жауапты болуы керек. Ерік бостандығын пайдалана отырып, адамдар жақсы ойлармен, жақсы сөздермен және жақсы істермен ғаламдық күреске белсенді қатысып, бақытты қамтамасыз ету және хаостың алдын алуға тиіс.

Халықтың пікірлері

"Өмірдің мәні неде?" – көп адам өмірінің күрделі сәттерінде өзінен сұрайтын сұрақ, көбінесе "Өмірдің мақсаты неде?" деген тұрғыда. Өзіңнің армандарыңды іске асыру. Өзіңнің ең жақсы нұсқаңа айналу. Бақытты болуға және гүлденуге ұмтылу. Өзіңнің бар күшіңді сезімдеріңе, жұмысыңа, сенімдеріңе салуға қабілетті болу. Эвдаймонияға – адам рухының гүлденуіне қол жеткізу.

Даналық пен білімді іздеу

Әлемді тану мүмкіндігін кеңейту. Белгілерді іздеп, шығу жолын табу. Өмірде мүмкіндігінше көп нәрсе үйрену. Мүмкіндігінше көп сала бойынша мүмкіндігінше көп білім алу. Даналық пен білімді іздеу, сананы бағындыру, білімсіздіктен туындайтын азаптан сақтану және бақытқа қол жеткізу. Қорқыныштарымызға қарсы тұру және өмір ұсынатын сабақтарды қабылдау. Өмірдің мағынасын немесе өмірлік мақсатын табу. Өмір сүруге себеп табу. Шындықтың мәнін түсіну арқылы сананың бұзылуын жою.

Сүйіп, сезіп, өмір сүрудің рақатын көру

Көбірек сүю. Мейірімді болу.

Өмірдің мәні жоқ

Өмір немесе адамның өмір сүруінің нақты мәні мен мақсаты жоқ, себебі адамның пайда болуы табиғаттағы жай ғана оқиғаның нәтижесінде болды, ал жай ғана оқиғаның нәтижесінде туған нәрсенің ешқандай арнайы мақсаты болмайды.

Танымал мәдениетте

Өмірдің құпиясы және оның нағыз мәні – көпшілік мәдениетінде жиі кездесетін тақырып, ол ойын-сауық құралдары мен әртүрлі өнер түрлерінде бейнеленеді. Монти Пайтонның "Өмірдің мәні" атты туындысында Майкл Пэлин сомдаған кейіпкерге "өмірдің мәні" жазылған конверт тапсырылады, ол оны ашып, көрермендерге оқып береді: "Жарайды, бұл аса ерекше емес. Адамдарға мейірімді болуға тырысыңыз, майлы тағамдардан аулақ болыңыз, ара-тұра жақсы кітап оқыңыз, серуендеңіз және барлық дін мен ұлт өкілдерімен бейбітшілік пен үйлесімде өмір сүруге ұмтылыңыз". Дуглас Адамстың "Галактикалық саяхатшының нұсқаулығы" кітабында "Өмірдің, ғаламның және барлық нәрсенің" соңғы сұрағына жауап ретінде "42" сандық шешімі берілген. Бұл жауапты оның жасаушылары шатасумен және ашумен қарсы алғанда, Deep Thought былай түсіндіреді: "Менің ойымша, мәселе тым жалпы қойылған. Сіздер сұрақтың өзін нақты айтпадыңыз". Deep Thought содан кейін Жер планетасын – соңғы сұрақтың мәнін есептейтін жаңа компьютер ретінде жасайды. Кейін Форд пен Артур Жердегі компьютер беретіндей етіп, сұрақты табуға тырысады. Ол сұрақ "алтыны тоғызға көбейтілгенде не шығады?" екені анықталады, бірақ Голгафриншандардың Жерге күтпеген келуінен бағдарлама бұзылып, Өмірдің, ғаламның және барлық нәрсенің соңғы сұрағы белгісіз күйде қалады. "Қызығушылық таныту" сериалының 5-ші маусымының 13-ші эпизодында "Машина" деп аталатын жасанды интеллект Харольд Финчке өмірдің құпиясы – "Әркім жеке өледі. Бірақ егер сіз біреу үшін маңызды болсаңыз, біреуге көмектессеңіз немесе біреуді жақсы көрсеңіз. Тіпті бір адам сізді еске алса, онда сіз мүлдем өлмейсіз" екенін айтады. Бұл сөз тіркесі шоудың соңында қайталанып, финалға баса назар аудару үшін қолданылады.

Экзистенциалдық дағдарыс

Экзистенциалдық дағдарыс – мәндік дағдарыс. Олар өмірдің мәні жоқ деген сезімнен туындайды. Бұл сезім өмірде бір мағына табуға деген ұмтылысқа қарамастан, ішкі конфликтке алып келуі мүмкін. Экзистенциалистік әдебиетте, жеке тұлғаның мәнге деген құштарлығы мен әлемнің көрінеу мәнсіздігі арасындағы қарама-қайшылық "абсурд" деп аталады. Оны "Мәнді қажет ететін жан, мәнсіз әлемде қалай мән таба алады?" деген сұрақпен түйіндеуге болады. Психотерапевттер экзистенциалдық дағдарыстарды емдеу үшін пациенттеріне өмірде мағына табуға көмектесуге тырысады. Бұл тұрғыдағы маңызды айырмашылық – жеке мағына мен космостық мағына арасындағы ерекшелік. Космостық мағынада, "өмірдің мәні" дегені – әлемнің толыққанды мақсаты немесе біздің неліктен мұнда екендігімізді білдіреді. Экзистенциалдық дағдарысты шешудің бір жолы – осы сұраққа қанағаттанарлық жауап табу. Бұл көбінесе, әлемді белгілі бір мақсатпен жаратқан құдайлық күшке байланысты діни түсінік нысанында болады. Экзистенциалдық дағдарысты шешудің тағы бір тәсілі – мағынаны космостық емес, жеке деңгейде іздеу. Бұл көбінесе секулярлық сипатқа ие: психотерапевт жеке тұлғаға не нәрсе маңызды екенін немесе оның өмірінің неліктен құнды екенін түсінуге көмектеседі. Осыған байланысты, олар өз өмірінің мағыналы болатынын, мысалы, отбасына немесе кәсібіне адасу арқылы білуі мүмкін. Бұл тәсіл экзистенциалдық дағдарысты жеңілдетуі немесе шешуі мүмкін, тіпті егер жеке тұлға әлі де барлық нәрсенің терең мәніне қатысты үлкен сұраққа жауап таппаса да. Дегенмен, кейбір теоретиктер бұл екі ұғым бірдей емес екенін айтады. Бұл көбінесе әл-ауқат тұрғысынан қарастырылады: нәрсенің маңыздылығы оның саналы тіршілік иелерінің әл-ауқатына қаншалықты әсер ететінімен анықталады. Алайда, маңыздылық үшін мақсатқа қатысты болу міндетті емес. Осыған байланысты, кейбір нәрселер кездейсоқ немесе бейсалы маңызға ие болуы мүмкін, жоғары мақсатпен басшылықсыз. Мысалы, адам кездейсоқ бір нәрсеге соқтығысып, нәтижесінде өте үлкен "көбелек әсерін" тудыруы мүмкін. Мұндай жағдайда, адамның өмірі оның салдарынан жоғары маңызға ие болады. Алайда, бұл оның қандай да бір терең мәнге немесе жоғары мақсатқа ие болғанын білдірмейді. Ал Адольф Гитлер, керісінше, оның саясаты көптеген адамдарға зор қайғы келтіргендіктен, теріс мағынада маңызды тұлға болды.