Субъективті өмірді зерттеу: Экзистенциализм философиясы

Кіріспе

Субъективті өмірді зерттеудің философиялық түрі, экзистенциализмнің антоними ретінде қаралатын философиялық ұстаным. Экзистенциализм – адамның өмірлік мәселесін зерттейтін философиялық саяхаттың бір түрі. Экзистенциалистік философтар адам өмірінің мәні, мақсаты және құндылығына қатысты сұрақтарды қарастырады. Экзистенциалистік ойдағы ортақ ұғымдарға өмірлік дағдарыс, үрей, абсурдты әлемдегі алаңдаушылық, сондай-ақ еркін ерік, шынайылық, батылдық және ізгілік жатады. Экзистенциализм, көбінесе терең пікірталастарға қарамастан, адам тұлғасына ерекше назар аударған 19 және 20 ғасырлардағы еуропалық философтармен байланысты. Экзистенциализммен байланысты алғашқы тұлғалардың қатарында философтар Сёрен Кьеркегор, Фридрих Ницше және жазушы Федор Достоевский бар, олардың барлығы рационализмді сынап, мән мәселесімен айналысты. 20 ғасырдағы көрнекті экзистенциалистік ойшылдарға Жан-Поль Сартр, Альбер Камю, Мартин Хайдеггер, Симон де Бовуар, Карл Ясперс, Габриэль Марсель және Пол Тиллих кірді. Көптеген экзистенциалистер дәстүрлі жүйелі немесе академиялық философияларды стиль және мазмұн жағынан тым абстрактті және нақты адам тәжірибесінен алшақ деп есептеді. Экзистенциалистік ойдағы басты қасиет – шынайылық. Экзистенциализм философиядан өзге де көптеген салаларға, соның ішінде теологияға, драмаға, өнерге, әдебиетке және психологияға әсер етті. Экзистенциалистік философия түрлі көзқарастарды қамтиды, бірақ олардың барлығында ортақ негізгі ұғымдар бар. Олардың арасында экзистенциализмнің басты қағидасы – жеке бостандық, жеке жауапкершілік және саналы таңдау өзіндік дамуға ұмтылу және өмірдің мәнін анықтау үшін өте маңызды.

Этимология

Экзистенциализм терминін француз католик философы Габриэль Марсель 1940-шы жылдардың ортасында енгізді. Марсель бұл терминді алғаш рет Жан-Поль Сартрға қолданғанда, 1945 жылғы коллоквиумда Сартр оны қабылдамады. Сартр кейіннен өз ойын өзгертті және 1945 жылғы 29 қазанда Париждегі «Club Maintenant» клубында өткен лекциясында экзистенциалистік атауды қабылдады. Ол «Экзистенциализм – гуманизм» (L'existentialisme est un humanisme) деп аталып, экзистенциалистік ойды кеңінен танымал етуге көмектескен қысқаша кітап ретінде жарияланды. Марсель кейіннен Кьеркегордың «Ирония туралы түсінік» эссесінің құрметіне неосократиялық атауды қабылдаудан бас тартты. Кейбір ғалымдар бұл терминді 1940-1950 жылдардағы Еуропадағы Сартр, Симон де Бовуар, Морис Мерло-Понти және Альбер Камю философтарының еңбектерімен байланысты мәдени қозғалысқа ғана қатысты қолдану керек деп санайды. Дегенмен, ол көбінесе Сартрдың философиялық көзқарастарымен байланыстырылады. Философ Стивен Кроуэллдің айтуынша, экзистенциализмді анықтау салыстырмалы түрде қиын, және ол оны жүйелі философияның өзі ретінде емес, белгілі бір жүйелі философияларды қабылдамауға бағытталған жалпы тәсіл ретінде қарастыруды ұсынады. Басқалар үшін экзистенциализм Құдайды қабылдамауды білдірмейді, керісінше «мағынасыз әлемде адамның мағына іздеуін зерттейді», «Жақсы өмір деген не?» (жақсы сезіну, болу немесе жасау) деген сұрақтан гөрі «Өмірдің қандай мағынасы бар?» деген сұраққа жауап іздейді. Скандинавиядан тыс көптеген адамдар экзистенциализм термині Кьеркегордан шыққан деп санайды, бірақ Кьеркегор бұл терминді (немесе кем дегенде «экзистенциалдық» терминін өзінің философиясын сипаттау үшін) норвегиялық ақын және әдеби сыншы Йохан Себастьян Каммермейер Велхавеннен алған болуы мүмкін. Бұл пікірді қолдайтын екі дереккөз бар: норвегиялық философ Эрик Лундстад даниялық философ Фредерик Кристиан Сиббернге сілтеме жасайды. Сибберн 1841 жылы Велхавенмен және Кьеркегормен екі рет әңгімелескен. Бірінші әңгімеде Велхавен «өмірге жақын және оң көзқараспен қараған, экзистенциалдық деп сипатталған қарым-қатынасты қамтитын сөзді ойлап тапты» делінеді. Содан кейін Сибберн осы ақпаратты Кьеркегорға жеткізді. Екінші пікір норвегиялық тарихшы Руне Слагстадтан келеді, ол Кьеркегордың өзі экзистенциалдық терминді ақыннан алғанын дәлелдегенін мәлімдейді. Ол Кьеркегордың өзі «Гегельшілер философияны «экзистенциалдық» тұрғысынан зерттемейді, мен Велхавенмен философия туралы сөйлескен кезде ол қолданған сөздерді еске аламын» дегенін сенімді түрде айтады.

The term existentialism was coined by the French Catholic philosopher Gabriel Marcel in the mid 1940s. When Marcel first applied the term to Jean Paul Sartre, at a colloquium in 1945, Sartre rejected it. Sartre subsequently changed his mind and, on October 29, 1945, publicly adopted the existentialist label in a lecture to the Club Maintenant in Paris, published as L'existentialisme est un humanisme (Existentialism Is a Humanism), a short book that helped popularize existentialist thought. Marcel later came to reject the label himself in favour of Neo Socratic, in honor of Kierkegaard's essay "On the Concept of Irony". Some scholars argue that the term should be used to refer only to the cultural movement in Europe in the 1940s and 1950s associated with the works of the philosophers Sartre, Simone de Beauvoir, Maurice Merleau Ponty, and Albert Camus. However, it is often identified with the philosophical views of Sartre. According to philosopher Steven Crowell, defining existentialism has been relatively difficult, and he argues that it is better understood as a general approach used to reject certain systematic philosophies rather than as a systematic philosophy itself. For others, existentialism need not involve the rejection of God, but rather "examines mortal man's search for meaning in a meaningless universe", considering less "What is the good life?" (to feel, be, or do, good), instead asking "What is life good for?". Although many outside Scandinavia consider the term existentialism to have originated from Kierkegaard, it is more likely that Kierkegaard adopted this term (or at least the term "existential" as a description of his philosophy) from the Norwegian poet and literary critic Johan Sebastian Cammermeyer Welhaven. This assertion comes from two sources:

The Norwegian philosopher Erik Lundestad refers to the Danish philosopher Fredrik Christian Sibbern. Sibbern is supposed to have had two conversations in 1841, the first with Welhaven and the second with Kierkegaard. It is in the first conversation that it is believed that Welhaven came up with "a word that he said covered a certain thinking, which had a close and positive attitude to life, a relationship he described as existential". This was then brought to Kierkegaard by Sibbern. The second claim comes from the Norwegian historian Rune Slagstad, who claimed to prove that Kierkegaard himself said the term existential was borrowed from the poet. He strongly believes that it was Kierkegaard himself who said that "Hegelians do not study philosophy 'existentially;' to use a phrase by Welhaven from one time when I spoke with him about philosophy."

Өмір сүрудің маңызы

Сартр экзистенциализмнің негізгі қағидасы – болмыс мәннен бұрын келеді, яғни адамдар өмір сүру арқылы өзін қалыптастырады және алдын ала берілген, априорлы санаттар, «мән» арқылы түсіндіріле алмайды деп санайды. Адамның нақты өмірі – оны анықтау үшін басқалар қолданатын кездейсоқ тағайындалған мән емес, оның «шынайы мәнін» құрайды. Адам баласы өз санасы арқылы құндылықтарды қалыптастырады және өмірдің мағынасын анықтайды. Бұл көзқарас Аристотель мен Аквинаның жеке өмірден бұрын болмыс бар деген тұжырымына қарсы келеді. Бұл сөз тіркесін Сартр ашық айтса да, ұқсас ойларды Хайдеггер, Кьеркегор сияқты экзистенциалистік философтардың еңбектерінде де кездестіруге болады: Субъективті ойшылдың формасы, оның ойын жеткізу формасы – оның стилі. Оның формасы, ол біріктіретін қарама-қарсылықтардың көптігі сияқты, сан алуан болуы керек. Жүйелі «eins, zwei, drei» – абстрактілі форма, оны нақты жағдайға қолданғанда қиындықтар тууы мүмкін. Субъективті ойшыл қаншалықты нақты болса, оның формасы да соғұрлым нақты диалектикалық болуы керек. Бірақ ол өзі ақын емес, этикашы емес, диалектик емес, сондықтан оның формасы тікелей осылардың ешқайсысы емес. Оның формасы ең алдымен және ең соңында болмысқа байланысты болуы керек, және осыған байланысты ол поэтикалық, этикалық, диалектикалық, діни мүмкіндіктерге ие болуы керек. Эстетикалық туындының тепе-теңдігіне жататын бағынышты сипаттама, оқиға орны және т.б. кеңістік болып табылады; субъективті ойшылдың тек бір ғана оқиға орны бар – өмір сүру, және ол жерлер мен басқа да нәрселермен байланысы жоқ. Оқиға орны – поэзияның аяқталуын тудыратын қиял әлемі емес, Англияда орын алатын оқиға емес, тарихи дәлдік маңызды емес. Оқиға орны – адам ретінде өмір сүрудегі ішкі сезім; нақтылық – өмір сүру санаттарының бір-бірімен байланысы. Тарихи дәлдік және тарихи шындық кең. (Сёрен Кьеркегор, «Қорытынды постскриптум», Хонг, 357–358 беттер.) Кейбіреулер өзін-өзі анықтау міндеттемесін кез келген адам кез келген нәрсеге айналуы мүмкін деп түсіндіреді. Алайда, экзистенциалистік философ мұндай тілек – шынайы емес өмір сүру, Сартр «жаман ниет» деп атаған нәрсе дейді. Керісінше, бұл сөз тіркесін адамдар өз әрекеттері арқылы ғана анықталады және олар өз әрекеттеріне жауапты деген тұрғысынан қарау керек. Басқаларға қатыгездікпен қараған адам, осы әрекеті арқылы қатыгез адам ретінде анықталады. Мұндай адамдар өздерінің жаңа жеке басына (қатыгез адамдар) жауапты. Бұл олардың гендеріне немесе адам табиғатына жүктелуі керек емес. Сартр «Экзистенциализм – гуманизм» лекциясында айтқандай: «Адам ең алдымен өмір сүреді, өзін табады, әлемде пайда болады және кейін өзін анықтайды». Бұл көзқарастың оң, емдік жағы да бар: адам басқаша әрекет етуді таңдауы мүмкін, қатыгез емес, жақсы адам болуы мүмкін. Джонатан Вебер Сартрдың «мән» терминін қолдануын модальдық емес, яғни қажетті белгілер ретінде емес, телеологиялық тұрғысынан түсіндіреді: «мән – бұл белгілі бір қызметті бірлесіп орындау үшін бөліктер жиынтығының реляциялық қасиеті». Симон де Бовуар, керісінше, өмірлік бағытымызды өзгертуге тырысқанда қарсылық көрсететін әртүрлі факторлар бар екенін, олар «тұнбалану» деп аталатын бірлікке біріккенін айтады. Тұнбаланудың өзі өткен таңдаулардың нәтижесі болып табылады және қазіргі таңдау арқылы өзгертілуі мүмкін, бірақ мұндай өзгерістер баяу болады. Олар – агенттің әлемге деген бағалауын қалыптастыратын инерция күші, толық өзгеруге дейін. Хайдеггер «метафизикалық мәлімдемені кері қайтару – метафизикалық мәлімдеме болып қала береді» деп түсіндірді, яғни Сартр осы ұғымдар мен олардың тарихын зерттемей, мән мен болмысқа дәстүрлі түрде жатқызылған рөлдерді ғана ауыстырды деп ойлады.

Sartre argued that a central proposition of existentialism is that existence precedes essence, which is to say that individuals shape themselves by existing and cannot be perceived through preconceived and a priori categories, an "essence". The actual life of the individual is what constitutes what could be called their "true essence" instead of an arbitrarily attributed essence others use to define them. Human beings, through their own consciousness, create their own values and determine a meaning to their life. This view is in contradiction to Aristotle and Aquinas, who taught that essence precedes individual existence. Although it was Sartre who explicitly coined the phrase, similar notions can be found in the thought of existentialist philosophers such as Heidegger, and Kierkegaard:

The subjective thinker's form, the form of his communication, is his style. His form must be just as manifold as are the opposites that he holds together. The systematic eins, zwei, drei is an abstract form that also must inevitably run into trouble whenever it is to be applied to the concrete. To the same degree as the subjective thinker is concrete, to that same degree his form must also be concretely dialectical. But just as he himself is not a poet, not an ethicist, not a dialectician, so also his form is none of these directly. His form must first and last be related to existence, and in this regard he must have at his disposal the poetic, the ethical, the dialectical, the religious. Subordinate character, setting, etc., which belong to the well balanced character of the esthetic production, are in themselves breadth; the subjective thinker has only one setting—existence—and has nothing to do with localities and such things. The setting is not the fairyland of the imagination, where poetry produces consummation, nor is the setting laid in England, and historical accuracy is not a concern. The setting is inwardness in existing as a human being; the concretion is the relation of the existence categories to one another. Historical accuracy and historical actuality are breadth.|source=Søren Kierkegaard (Concluding Postscript, Hong pp. 357–358.) Some interpret the imperative to define oneself as meaning that anyone can wish to be anything. However, an existentialist philosopher would say such a wish constitutes an inauthentic existence – what Sartre would call "bad faith". Instead, the phrase should be taken to say that people are defined only insofar as they act and that they are responsible for their actions. Someone who acts cruelly towards other people is, by that act, defined as a cruel person. Such persons are themselves responsible for their new identity (cruel persons). This is opposed to their genes, or human nature, bearing the blame. As Sartre said in his lecture Existentialism is a Humanism: "Man first of all exists, encounters himself, surges up in the world—and defines himself afterwards." The more positive, therapeutic aspect of this is also implied: a person can choose to act in a different way, and to be a good person instead of a cruel person. Jonathan Webber interprets Sartre's usage of the term essence not in a modal fashion, i. e. as necessary features, but in a teleological fashion: "an essence is the relational property of having a set of parts ordered in such a way as to collectively perform some activity". Simone de Beauvoir, on the other hand, holds that there are various factors, grouped together under the term sedimentation, that offer resistance to attempts to change our direction in life. Sedimentations are themselves products of past choices and can be changed by choosing differently in the present, but such changes happen slowly. They are a force of inertia that shapes the agent's evaluative outlook on the world until the transition is complete. Heidegger commented that "the reversal of a metaphysical statement remains a metaphysical statement", meaning that he thought Sartre had simply switched the roles traditionally attributed to essence and existence without interrogating these concepts and their history.

Абсурд

Абсурд ұғымы әлемде біз берген мәннен өзге мән жоқ деген идеяны қамтиды. Бұл мағынасыздық сонымен қатар дүниедегі аморальдық немесе «әділетсіздікті» де қамтиды. Бұл дәстүрлі Ыбырайым діндерінің көзқарасына қайшы келеді, олар өмірдің мақсаты – Құдайдың бұйрықтарын орындау деп санайды. Осылайша адамдардың өміріне мән беріледі. Абсурдты өмір сүру дегеніміз – адамның өмір сүруіне нақты мағына табуға немесе іздеуге тырыспау, себебі ашылар ештеңе жоқ. Альбер Камюге сәйкес, әлем немесе адам баласы өздігінен абсурд емес. Бұл ұғым екеуінің қатар келуі арқылы пайда болады; адам мен оның қоныстанған әлемі арасындағы үйлесімсіздік өмірді абсурдқа айналдырады. Абсурд «жақсы адамдарға жаман нәрселер болмайды» деген пікірге қарсы келеді; әлемде, метафоралық тұрғыдан алғанда, жақсы немесе жаман адам деген ұғым жоқ; не болса, солай болады, және ол «жақсы» адамға да, «жаман» адамға да орын тебуі мүмкін. Әлемнің абсурдтығынан кез келген адам кез келген уақытта кез келген жағдайға тап болуы мүмкін, ал трагедиялық оқиға бір адамды абсурдпен тікелей бетпе-бет келтіруі мүмкін. Кьеркегор, Бекетт, Кафка, Достоевский, Ионеско, Мигель де Унамуно, Луиджи Пиранделло, Сартр, Жозеф Хеллер және Камюдің көптеген әдеби туындыларында әлемнің абсурдтығымен кездескен адамдардың суреттері бейнеленген. Мағынасыздыққа қатысты қатты сезімнен туындаған Камю «Сизиф аңызында» «Бір ғана нағыз философиялық мәселе бар, ол – өзіне-өзі қол жұмсау» деп жазды. Мұндай кездесулердің салдарына қарсы «ұсыныстар» әртүрлі болғанымен, Кьеркегордың діни «сахнасынан» Камюдың абсурдқа қарамастан табандылық танытуына дейін, адамдардың өмірін мағыналы нәрселердің бұзылу қаупіне ұшыратпауға бағытталған алаңдаушылық көптеген экзистенциалистік философтарға ортақ. Мағыналы нәрселердің ыдырауының мүмкіндігі экзистенциалистік философияға қайшы келетін үнсіздік қаупін тудырады. Өзіне-өзі қол жұмсау мүмкіндігі барлық адамды экзистенциалист етеді. Абсурдизмнің ең басты кейіпкері мағынасыз өмір сүреді және өзіне-өзі қол жұмсауға бойын билей алмай, оған қарсы тұрады.

The notion of the absurd contains the idea that there is no meaning in the world beyond what meaning we give it. This meaninglessness also encompasses the amorality or "unfairness" of the world. This can be highlighted in the way it opposes the traditional Abrahamic religious perspective, which establishes that life's purpose is the fulfillment of God's commandments. This is what gives meaning to people's lives. To live the life of the absurd means rejecting a life that finds or pursues specific meaning for man's existence since there is nothing to be discovered. According to Albert Camus, the world or the human being is not in itself absurd. The concept only emerges through the juxtaposition of the two; life becomes absurd due to the incompatibility between human beings and the world they inhabit. The absurd contrasts with the claim that "bad things don't happen to good people"; to the world, metaphorically speaking, there is no such thing as a good person or a bad person; what happens happens, and it may just as well happen to a "good" person as to a "bad" person. Because of the world's absurdity, anything can happen to anyone at any time and a tragic event could plummet someone into direct confrontation with the absurd. Many of the literary works of Kierkegaard, Beckett, Kafka, Dostoevsky, Ionesco, Miguel de Unamuno, Luigi Pirandello, Sartre, Joseph Heller, and Camus contain descriptions of people who encounter the absurdity of the world. It is because of the devastating awareness of meaninglessness that Camus claimed in The Myth of Sisyphus that "There is only one truly serious philosophical problem, and that is suicide." Although "prescriptions" against the possible deleterious consequences of these kinds of encounters vary, from Kierkegaard's religious "stage" to Camus' insistence on persevering in spite of absurdity, the concern with helping people avoid living their lives in ways that put them in the perpetual danger of having everything meaningful break down is common to most existentialist philosophers. The possibility of having everything meaningful break down poses a threat of quietism, which is inherently against the existentialist philosophy. It has been said that the possibility of suicide makes all humans existentialists. The ultimate hero of absurdism lives without meaning and faces suicide without succumbing to it.

Фактикалық

Фактичность определяется Сартром в «Бытии и ничто» (1943) как «в-себе», которое для человека принимает форму бытия и не-бытия. Это факты личной жизни человека, и, по словам Хайдеггера, «способ, которым мы брошены в мир». Это легче понять, рассматривая фактичность в связи с временной размерностью нашего прошлого: прошлое человека – это то, чем он является, то есть то, что сформировало личность, существующую в настоящем. Однако, утверждать, что человек – это только его прошлое, означало бы игнорировать изменения, которые человек претерпевает в настоящем и будущем, а говорить, что прошлое человека – это лишь то, кем он был, полностью отделило бы его от настоящего «я». Отрицание конкретного прошлого человека является неаутентичным образом жизни и относится также к другим видам фактичности (обладание человеческим телом – например, телом, которое не позволяет человеку бегать быстрее скорости звука – идентичность, ценности и т.д.). Фактичность – это ограничение и условие свободы. Это ограничение в том, что большая часть фактичности человека состоит из вещей, которые он не выбирал (место рождения и т.д.), но условие свободы в том смысле, что его ценности, скорее всего, зависят от нее. Однако, даже если фактичность человека «высечена в камне» (например, как прошлое), она не может определить человека: ценность, приписываемая его фактичности, все еще приписывается ей свободно этим человеком. Например, рассмотрим двух мужчин, один из которых не помнит своего прошлого, а другой помнит все. Оба совершили много преступлений, но первый человек, ничего не помня, ведет вполне нормальную жизнь, в то время как второй человек, чувствуя себя в ловушке своего прошлого, продолжает преступную жизнь, обвиняя свое прошлое в «заточении» его в этой жизни. Нет ничего существенного в том, что он совершает преступления, но он приписывает этот смысл своему прошлому. Однако, игнорирование своей фактичности в процессе постоянного самоопределения, проецирования себя в будущее, означало бы отрицание условий, формирующих настоящее «я», и было бы неаутентичным. Источник проекции человека все равно должен быть его фактичностью, хотя и в режиме не-бытия (в сущности). Пример того, как человек сосредотачивается исключительно на возможных проектах, не размышляя о своей текущей фактичности:

Facticity is defined by Sartre in Being and Nothingness (1943) as the in itself, which for humans takes the form of being and not being. It is the facts of one's personal life and as per Heidegger, it is "the way in which we are thrown into the world." This can be more easily understood when considering facticity in relation to the temporal dimension of our past: one's past is what one is, meaning that it is what has formed the person who exists in the present. However, to say that one is only one's past would ignore the change a person undergoes in the present and future, while saying that one's past is only what one was, would entirely detach it from the present self. A denial of one's concrete past constitutes an inauthentic lifestyle, and also applies to other kinds of facticity (having a human body—e. g., one that does not allow a person to run faster than the speed of sound—identity, values, etc.). Facticity is a limitation and a condition of freedom. It is a limitation in that a large part of one's facticity consists of things one did not choose (birthplace, etc. ), but a condition of freedom in the sense that one's values most likely depend on it. However, even though one's facticity is "set in stone" (as being past, for instance), it cannot determine a person: the value ascribed to one's facticity is still ascribed to it freely by that person. As an example, consider two men, one of whom has no memory of his past and the other who remembers everything. Both have committed many crimes, but the first man, remembering nothing, leads a rather normal life while the second man, feeling trapped by his own past, continues a life of crime, blaming his own past for "trapping" him in this life. There is nothing essential about his committing crimes, but he ascribes this meaning to his past. However, to disregard one's facticity during the continual process of self making, projecting oneself into the future, would be to put oneself in denial of the conditions shaping the present self and would be inauthentic. The origin of one's projection must still be one's facticity, though in the mode of not being it (essentially). An example of one focusing solely on possible projects without reflecting on one's current facticity:

Аутентиктілігі

Көптеген белгілі экзистенциалистер нақты өмір сүру тақырыбын маңызды деп санайды. Нақтылық – адам өзін "жасауы" және осы өзіндікке сәйкес өмір сүруі керек деген идеяны білдіреді. Нағыз өмір сүру үшін, адам "өз іс-әрекеттерінің", "өз гендерінің" немесе кез келген басқа да мән талап етуінің емес, өзінің ішкі сезімімен әрекет етуі керек. Нақты әрекет – адамның бостандығына сәйкес келетін әрекет. Бостандықтың құрамдас бөлігі – фактикалық жағдай, бірақ ол дәрежеде емес, адамның трансценденттік таңдауларын анықтамауы тиіс (әйтпесе, адам өзінің таңдауы үшін өзінің өмірлік жағдайына кінә тағуға болады [өз трансценденттілігінен туындаған жоба]). Фактикалық жағдай, нақтылыққа қатысты, таңдау жасағанда адамның нақты құндылықтарымен әрекет етуді қамтиды (Киркегордың эстетикалық тұлғасы сияқты, кездейсоқ "таңдаудың" орнына), сонда ғана адам әрекеті үшін жауапкершілікті өз мойнына алады, екінің бірін таңдаудың орнына, немесе таңдаулардың әртүрлі құндылықтарын ескермейді. Ал нақты еместік – адамның өзінің бостандығына сәйкес өмір сүруден бас тарту. Бұл түрлі формаларда көрінеді, мысалы, таңдаудың мәні жоқ немесе кездейсоқ екенін көрсетуден бастап, өзін детерминизмнің қандай да бір түрінің шындық екеніне сендіруге дейін, немесе "еліктеуден" – адам "қалай болу керек" деп ойлайтын рөлді сомдаудан. Адамның "қалай" әрекет етуі көбінесе оның сол рөлдегі (банк менеджері, арыстан бапшысы, секс-қызметкер және т.б.) адамның бейнесімен анықталады. "Болу және жоқ болу" еңбегінде Сартр "жаман ниетті" официант мысалын келтіреді. Ол тек қана "официант болу" актісіне қатысады, әрине, өте сенімді түрде. Бұл бейне әдетте әлеуметтік нормаға сәйкес келеді, бірақ бұл әлеуметтік нормаларға сәйкес әрекет ететін әркімнің нақты емес екенін білдірмейді. Ең бастысы – адамның өзінің бостандығы мен жауапкершілігіне қатысты көзқарасы және осы бостандыққа сәйкес әрекет ету деңгейі.

Басқалар мен көзқарас

Басқа (үлкен әріппен жазылған) – феноменологияға және оның интерсубъективтілік туралы есептеріне жататын ұғым. Дегенмен, ол экзистенциалистік жазбаларда кеңінен қолданылып, алынған қорытындылар феноменологиялық есептерден шамалы өзгеше. Басқа – адам сияқты бірдей әлемде өмір сүретін басқа еркін субъектіні қабылдау тәжірибесі. Ең қарапайым түрінде, осы Басқаны қабылдау интерсубъективтілікті және объективтілікті құрайды. Нақтырақ айтқанда, біреу басқа біреуді қабылдағанда, ал ол Басқа адам әлемді (сол адамның өмір сүретін әлемді) тек "содан" қабылдайды. Әлем объективті болады, себебі ол екі субъект үшін де бірдей "сонда" бар; адам басқа адамды бірдей нәрселерді бастан кешіріп жатқандай сезінеді. Басқаның қарауының (кейде Назар) қабылдануы осылайша жүзеге асырылады. Бұл тәжірибе өзінің негізгі феноменологиялық мағынасында әлемді объективті және өзіндік объективті субъективтілік ретінде құрайды (адам өзін Басқаның Назарында көргендей, басқаны өзінің Назарында көргендей субъективтілік ретінде сезінеді), ал экзистенциализмде ол еркіндіктің бір түрінен шектеу ретінде де әрекет етеді. Себебі, Назар көретін нәрсені объективтендіреді. Адам өзін Назарда сезінгенде, өзін ешнәрсе емес, бір нәрсе (кейбір нәрсе) ретінде сезінеді. Сартрдың кілт тесігінен біреуді аңдып отырған адамның мысалында, ол адам толығымен өзінің жағдайына батып кетеді. Ол өзінің барлық санасы бөлмеде болып жатқан оқиғаларға бағытталған алдын ала рефлексивті күйде болады. Кенеттен ол артындағы еденнің сыңғырлағанын естиді және өзін Басқаның қарап тұрғанын сезінеді. Ол өзін басқа біреудің өзінің істегенін көргендегідей қарақшы ретінде қабылдағаны үшін ұялады. Сартр үшін ұяттың феноменологиялық тәжірибесі басқа саналардың бар екендігіне дәлел келтіреді және солипсизм мәселесін жеңеді. Ұятты сезіну үшін, адам өзін басқаның Назарындағы нысана ретінде сезінуі керек, бұл басқа саналардың бар екендігін бұрыннан дәлелдейді. Осылайша, Назар адамның фактісін құрайды. Назардың тағы бір ерекшелігі – Басқаның оның орнында болуы міндетті емес: еденнің сыңғырлауы ескі үйдің қозғалысы болуы мүмкін; Назар – бұл басқаның адамды қалай көретіні туралы мистикалық телепатиялық тәжірибе емес (онда біреу болуы мүмкін, бірақ ол сол адамды байқамауы мүмкін). Бұл тек басқа біреудің өзін қалай қабылдауы туралы адамның түсінігі.

The Other (written with a capital "O") is a concept more properly belonging to phenomenology and its account of intersubjectivity. However, it has seen widespread use in existentialist writings, and the conclusions drawn differ slightly from the phenomenological accounts. The Other is the experience of another free subject who inhabits the same world as a person does. In its most basic form, it is this experience of the Other that constitutes intersubjectivity and objectivity. To clarify, when one experiences someone else, and this Other person experiences the world (the same world that a person experiences)—only from "over there"—the world is constituted as objective in that it is something that is "there" as identical for both of the subjects; a person experiences the other person as experiencing the same things. This experience of the Other's look is what is termed the Look (sometimes the Gaze). While this experience, in its basic phenomenological sense, constitutes the world as objective and oneself as objectively existing subjectivity (one experiences oneself as seen in the Other's Look in precisely the same way that one experiences the Other as seen by him, as subjectivity), in existentialism, it also acts as a kind of limitation of freedom. This is because the Look tends to objectify what it sees. When one experiences oneself in the Look, one does not experience oneself as nothing (no thing), but as something (some thing). In Sartre's example of a man peeping at someone through a keyhole, the man is entirely caught up in the situation he is in. He is in a pre reflexive state where his entire consciousness is directed at what goes on in the room. Suddenly, he hears a creaking floorboard behind him and he becomes aware of himself as seen by the Other. He is then filled with shame for he perceives himself as he would perceive someone else doing what he was doing—as a Peeping Tom. For Sartre, this phenomenological experience of shame establishes proof for the existence of other minds and defeats the problem of solipsism. For the conscious state of shame to be experienced, one has to become aware of oneself as an object of another look, proving a priori, that other minds exist. The Look is then co constitutive of one's facticity. Another characteristic feature of the Look is that no Other really needs to have been there: It is possible that the creaking floorboard was simply the movement of an old house; the Look is not some kind of mystical telepathic experience of the actual way the Other sees one (there may have been someone there, but he could have not noticed that person). It is only one's perception of the way another might perceive him.

Қорқыныш пен үрей

"Экзистенциалдық мазасыздық", кейде экзистенциалдық үрей, алаңдаушылық немесе қайғы деп аталады, көптеген экзистенциалистік ойшылдарға ортақ термин. Бұл, әдетте, адамның бостандығы мен жауапкершілігінен туындайтын теріс сезім деп есептеледі. Типик мысал – біреу жартастың үстінде тұрғанда, құлаймын деп қорқумен қатар, өзін одан лақтырып жіберу мүмкіндігінен де үрейленуі. "Мені ешнәрсе ұстап тұрмайды" деген сезімде, адам өзін лақтыруға немесе тұрып қалуға мәжбүрлейтін алдын ала белгіленген ештеңе жоқтығын сезінеді және өзінің еркіндігін түсінеді. Бұл мазасыздық ешнәрседен бұрын келеді, және осы ерекшелік оны нақты бір объектісі бар қорқыныштан ажыратады. Қорқыныш тудыратын объектіні жою үшін шаралар қолдануға болады, бірақ мазасыздыққа қарсы мұндай "құрылымдық" шаралар қабылданбайды. Бұл контексте "ешнәрсе" сөзінің қолданылуы, адамның іс-әрекеттерінің салдарына қатысты туа біткен қауіпсіздік сезімімен және бостандықты мазасыздық ретінде сезіну арқылы, осы салдарларға толық жауапкершілік жүктелетінін түсінумен байланысты. Адамда (мысалы, генетикалық тұрғыдан) оның орнына әрекет ететін ештеңе жоқ – егер бірдеңе дұрыс болмаса, оны кінәлауға болатын ештеңе жоқ. Сондықтан, әрбір таңдаудың қорқынышты салдарлары болуы мүмкін деп есептеледі (және, егер әрбір таңдау үрейге себеп болса, адам өмірі шыдайсыз болар еді деуге болады). Алайда, бұл әрбір іс-әрекеттің бостандыққа негізделгенін өзгерте алмайды.

Өкініш

Үмітсіздік – жалпы алғанда, үміт жоғалту деп анықталады. Экзистенциализмде бұл, одан да нақтырақ айтқанда, адамның өзін-өзі немесе жеке басын анықтайтын бір немесе бірнеше қасиеттерінің күйреуіне жауап ретінде туындаған үмітсіздік. Егер адам белгілі бір нәрсе болуға, мысалы, автобус жүргізушісі немесе адал азамат болуға ұмтылса, содан кейін оның осы болмысының бұзылуын сезсе, ол әдетте үмітсіздікке ұшырайды – мүлдем үмітсіз күйге түседі. Мысалы, ән айту қабілетін жоғалтқан әнші, егер оған тіреу болатын ештеңе болмаса, өзін анықтаған нәрсеге қабілетсіздігінен үмітсіздікке бойлауы мүмкін. Олар өздерінің болмысын анықтаған нәрсе бола алмайтынын сезінеді. Экзистенциалистік үмітсіздік тұжырымын дәстүрлі анықтамадан ерекшелендіретін нәрсе – экзистенциалистік үмітсіздік – адам ашық түрде үмітсіз болмаған кезде де болатын жағдай. Адамның жеке басы құлап кетуі мүмкін қасиеттерге байланысты болғанша, ол мәңгілік үмітсіздікте болады. Сартрдың терминдерімен айтқанда, әдеттегі шындықта жеке тұлғаның жеке басын құрайтын адамгершілік мән табылмайтындықтан, үмітсіздік – жалпы адамдық жағдай. Кьеркегордың «Егер/Немесе» еңбегінде былай делінеді: «Әркім өз білгенін үйренсін; екеуміз де адамның бақытсыздығы сыртқы жағдайларды бақылаудың жетіспеушілігінде емес екенін біле аламыз, себебі бұл оны толығымен бақытсыз етеді». «Махаббат туралы еңбектерде» ол былай дейді:

Құдайдан қол үзген, жалпыға ортақ өмірдің күнделіктілікке берілуі өзін-өзі қанағаттандыруға құмарлық танытқанда, ауаның ішінде у пайда болады, сәт тоқтап, қозғалмай қалады, көрініс жоғалады, ауаны тазарту және улағыш буларды тарату үшін сергітетін, жаңартатын желге мұқтаждық сезіледі, әйтпесе біз жалпыға ортақ өмірде тұншығып қаламыз. Махаббатпен үміттену – үмітсіздікпен ештеңеге үміт етпеудің қарама-қарсысы. Махаббаттың барлық нәрсеге үміт артуында ешбір ұят жоқ. Жақсылық мүмкін екендігіне үмітпен қарау – үміттену. Жамандық мүмкін екендігіне үмітпен қарау – қорқу. Үмітті таңдау арқылы адам өзі ойлағаннан әлдеқайда көп нәрсені шешеді, өйткені бұл мәңгілік шешім.

Позитивизм мен рационализмге қарсылық

Экзистенциалистер адамды бастысы рационалды деп анықтауға қарсы, демек, позитивизм мен рационализмнің екеуіне де қарсы тұрады. Экзистенциализм адамдар шешімдерді таза рационалдық емес, субъективті мағынаға сүйене отырып қабылдайды деп мәлімдейді. Мағынаның көзі ретінде ақыл-оқты мойынламау – экзистенциалистік ойдың ортақ тақырыбы, сондай-ақ біздің өзіміздің радикалды еркіміз бен өлім туралы хабардарлығымызға байланысты сезілетін үлкен алаңдау мен қорқынышқа назар аудару. Кьеркегор рационалдылықты объективті әлеммен қарым-қатынас құру құралы ретінде қолдады (мысалы, табиғаттану ғылымдарында), бірақ экзистенциалдық мәселелерге келгенде, ақыл жеткіліксіз: «Адам ақылының шегі бар». Кьеркегор сияқты Сартр да рационалдылықта мәселелерді көріп, оны «жаман ниет» түрі деп атады, ол – өзінің құбылыстар әлеміне – «Басқаға» құрылым салуға жасаған әрекет, ол түбінде иррационалды және кездейсоқ. Сартрдың пікірінше, рационалдылық және жаман ниеттің басқа түрлері адамдардың еркіндікте мағына табуына кедергі келтіреді. Адамдар алаңдау мен қорқыныш сезімін басу үшін күнделікті өмірмен шектеледі, деп мәлімдеді Сартр, осылайша өз еркінен бас тартып, «Басқаның» «көзқарасымен» (яғни басқа адаммен немесе кем дегенде сол адам туралы бір оймен) иеленуге келіседі.

Дін

Экзистенциалистік тұрғыдан Киелі кітапты оқу оқырманнан өзінің бар екенін, ал сөздерді оқиғаларды еске түсіру сияқты зерттейтінін мойындауды талап етеді. Бұл оқырманмен байланысы жоқ, сырттан келген "ақиқаттар" жинағына қараудан өзгеше, бірақ олар шындық/Құдай сезімін қалыптастыруы мүмкін. Мұндай оқырман бұйрықтарды сыртқы күштің оған таңғандай емес, олардың ішінде болып, іштен жетекшілік ететіндей орындауға міндетті. Осы міндетті Кьеркегор: "Кімнің міндеті ауыр: күнделікті өмірден алыс тұрған маңызды нәрселер туралы лекция оқитын ұстаманың, әлде оны пайдалануға тиіс оқушының ба?" деген сұрағында көтеріп, жауап іздейді. Ханс Йонас және Рудольф Бултман сияқты философтар экзистенциалистік демитологизация тұжырымдамасын ерте христиандық және христиан теологиясы салаларына енгізді.

Нигилизммен шатасу

Нигилизм мен экзистенциализм – ерекше философиялар болғанымен, олар жиі шатастырылады, себебі екеуі де адамның мағынасыздық сезімінен туындаған, адамдар мағынаны табуға немесе жасауға мәжбүр болатын әлемнің түсініксіздігінен туындаған қайғы мен шатасу тәжірибесіне қатысты. Шатасудың басты себебі – Фридрих Ницше осы екі саланың да маңызды ойшылы болғандығы. Экзистенциалистік философтар көбінесе қайғының маңыздылығын, ол әрекет ету үшін объективті негіздің толыққанды жоқтығын білдіретінін атап көрсетеді, бұл көбінесе моральдық немесе экзистенциалдық нигилизмге тоғыстырылады. Дегенмен, экзистенциалистік философиядағы басты тақырып – абсурдқа тап болғанда да төзімділік таныту болып табылады, бұл Альберт Камюдың «Сизиф мифы» (1942) атты философиялық эссесінде көрсетілген: «Сизиф бақытты екенін көзге елестету керек». Экзистенциалистік философтар моральды немесе жеке жасалған мағынаны жоққа шығаруға өте сирек барады: Сорен Кьеркегор діни тұрғыдан моральдықты қайта жаңғыртты (бірақ ол оның этикалық екенімен келіспеді; дін этиканы тоқтатады), ал Жан-Поль Сартрдың «Болу және жоқ нәрсе» (1943) кітабындағы соңғы сөздері: «Бізді толыққанды емес, қосымша (немесе таза емес) ойларға жетелейтін барлық осы сұрақтарға жауап тек этикалық жазықтықта ғана таба алады. Біз оларға болашақта жаңа еңбегімізді арнаймыз». Экзистенциализмнің алғыкөрсеткіштері Ирандық мұсылман философы Мулла Садраның (1571–1635) еңбектерінде де кездеседі, ол «әлдебір нәрсе болғаннан кейін ғана мәні пайда болады» деген тұжырымды айтқан, және ол Исфахан мектебінің негізгі өкілі болды, ол «жанды және белсенді» деп сипатталған.

Кьеркегор мен Ницше

Кьеркегорды әдетте алғашқы экзистенциалистік философ деп есептейді. Ол әрбір жеке адамның – ақыл-ойының, қоғамның немесе діни догманың емес – өмірге мән беру және оны адал немесе «шынайы» өмір сүру міндеті бар екенін ұсынды. Кьеркегор мен Ницше экзистенциалистік қозғалыстың негізін қалаушы екі философ болды, бірақ екеуі де «экзистенциализм» терминін қолданбады және олардың 20-ғасырдың экзистенциализмін қолдағаны да белгісіз. Олар математика мен ғылымның объективті шындықтарына қарағанда, адам тәжірибесіне толыққанды қол жеткізу үшін тым алыс немесе байқаушы болып санайтын субъективті адам тәжірибесіне назар аударды. Паскаль сияқты, олар адамдардың өмірдің көрінетін мәнсіздігімен тыныш күресіне және жалықтырудан қашу үшін ойын-сауық пайдалануына қызығушылық танытты. Паскальдан өзгеше, Кьеркегор мен Ницше сонымен қатар еркін таңдау жасаудың, әсіресе негізгі құндылықтар мен сенімдерге қатысты рөлін, және мұндай таңдаулар таңдау жасаушының мінезі мен жекелігін қалай өзгертетінін қарастырды. Кьеркегордың «сенімнің рыцарі» және Ницшенің «Үстер адам» бейнелері өздерінің өмірлік мәнін анықтайтын бостандыққа ие адамдарды көрсетеді. Ницше идеалдаған жеке тұлға өзінің құндылықтарын өзі ойлап табады және олардың өркендеуі үшін қажетті жағдайларды жасайды. Керісінше, Кьеркегор Гегельдегі абстракция деңгейіне қарсы болды және Ницше сияқты христиан дініне онша жаулық көрсетпеді (керісінше, оны қабылдады), псевдоним арқылы діни шындықтардың (әсіресе христиандық) объективті нақтылығы мүмкін емес, тіпті логикалық парадокстарға негізделгенін дәлелдеді. Дегенмен ол сеніммен секірудің адамды өмірдің эстетикалық және этикалық құндылықтарын қамтитын және бағалайтын жоғары деңгейге жеткізуге мүмкіндік беретін құрал екенін көрсетеді. Кьеркегор мен Ницше басқа да интеллектуалдық қозғалыстарға, соның ішінде постмодернизмге және психотерапияның түрлі бағыттарына да ықпал етті. Алайда Кьеркегор адамдардың өз ойларына сәйкес өмір сүруі керек деп есептеді. «Тұлғалар құлдары» атты еңбегінде Ницше «болу мәннен бұрын» деген идеяны жақтайды. Ол былай деп жазады: «Ешкім адамға оның қасиеттерін сыйламайды, Құдай да, қоғам да, оның ата-анасы мен бабалары да, өзі де емес. Адамның бар болуына, оның осындай болуына немесе осы жағдайларда немесе осы ортада болуына ешкім жауапты емес. Адам белгілі бір еріктің арнайы мақсаты мен соңы емес». Осы көзқарас бойынша Ницше Құдайдың бар екенін жоққа шығарады, оны «әлемді құтқару» құралы деп санайды. Құдайдың бар екенін жоққа шығару арқылы Ницше Құдайдың нұсқауы бойынша адамдардың алдын ала белгіленген мақсаты бар деген сенімді де жоққа шығарады.

Kierkegaard is generally considered to have been the first existentialist philosopher. He proposed that each individual—not reason, society, or religious orthodoxy—is solely tasked with giving meaning to life and living it sincerely, or "authentically". Kierkegaard and Nietzsche were two of the first philosophers considered fundamental to the existentialist movement, though neither used the term "existentialism" and it is unclear whether they would have supported the existentialism of the 20th century. They focused on subjective human experience rather than the objective truths of mathematics and science, which they believed were too detached or observational to truly get at the human experience. Like Pascal, they were interested in people's quiet struggle with the apparent meaninglessness of life and the use of diversion to escape from boredom. Unlike Pascal, Kierkegaard and Nietzsche also considered the role of making free choices, particularly regarding fundamental values and beliefs, and how such choices change the nature and identity of the chooser. Kierkegaard's knight of faith and Nietzsche's Übermensch are representative of people who exhibit freedom, in that they define the nature of their own existence. Nietzsche's idealized individual invents his own values and creates the very terms they excel under. By contrast, Kierkegaard, opposed to the level of abstraction in Hegel, and not nearly as hostile (actually welcoming) to Christianity as Nietzsche, argues through a pseudonym that the objective certainty of religious truths (specifically Christian) is not only impossible, but even founded on logical paradoxes. Yet he continues to imply that a leap of faith is a possible means for an individual to reach a higher stage of existence that transcends and contains both an aesthetic and ethical value of life. Kierkegaard and Nietzsche were also precursors to other intellectual movements, including postmodernism, and various strands of psychotherapy. However, Kierkegaard believed that individuals should live in accordance with their thinking. In Twilight of the Idols, Nietzsche's sentiments resonate the idea of "existence precedes essence." He writes, "no one gives man his qualities neither God, nor society, nor his parents and ancestors, nor he himself No one is responsible for man's being there at all, for his being such and such, or for his being in these circumstances or in this environment Man is not the effect of some special purpose of a will, and end " Within this view, Nietzsche ties in his rejection of the existence of God, which he sees as a means to "redeem the world." By rejecting the existence of God, Nietzsche also rejects beliefs that claim humans have a predestined purpose according to what God has instructed.

Достоевский

Екзистенциализмге де маңызды алғашқы әдеби автор – орыс Достоевский. Достоевскийдің "Жер астынан жазбалары" романы қоғамға сіңе алмайтын және өзі құраған тұлғаларына наразы адамды бейнелейді. Сартр "Экзистенциализм – гуманизм" атты кітабында Достоевскийдің "Қарамазовтар" романын экзистенциалдық дағдарыстың мысалы ретінде келтіреді. Достоевскийдің басқа да романдары экзистенциалистік философияда көтерілген мәселелерді қамтиды, бірақ секулярлы экзистенциализмнен өзгеше сюжеттер ұсынады: мысалы, "Қылмыс және жаза" романында басты кейіпкер Раскольников экзистенциалдық дағдарысқа ұшырайды, содан кейін Достоевскийдің өзі жақтаған христиан православиелік көзқарасқа қарай бет бұрады.

ХХ ғасырдың басында

ХХ ғасырдың алғашқы онжылдықтарында бірқатар философтар мен жазушылар экзистенциалистік идеяларды зерттеді. Испан философы Мигель де Унамуно и Юго 1913 жылы жазған "Адамдар мен ұлттардағы өмірдің трагикалық сезімі" атты кітабында абстрактілі рационализмге қарама-қарсы "ет пен сүйектен" тұратын өмірді атап көрсетті. Унамуно жүйелі философияны қабылдамай, жеке адамның сенім іздеуіне басымдық берді. Ол Мигель де Сервантестің "Дон Кихот" романының аттас кейіпкеріне деген үздіксіз қызығушылығымен бейнеленген ізденістің трагикалық, тіпті абсурдты сипатын сақтады. Романшы, ақын және драматург, сондай-ақ Саламанка университетінің философия профессоры Унамуно діни қызметкердің сенім дағдарысы туралы "Жақсы Сент-Мануэль, шейіт" атты қысқа әңгіме жазды, ол экзистенциалистік көркем әдебиет антологияларына енді. 1914 жылы жазған тағы бір испан ойшылы Хосе Ортега и Гассет адамның өмір сүруін әрқашан жеке тұлға ретінде оның өмірінің нақты жағдайларымен байланыстыру керек деп санайды: "Yo soy yo y mi circunstancia" ("Мен – мен және менің жағдайым"). Сартр да адамның өмір сүруі абстрактілі мәселе емес, әрқашан нақты жағдайда болатынына ("en situation") сенеді. Мартин Бубер өзінің маңызды философиялық еңбектерін неміс тілінде жазса да, Берлин мен Франкфурт университеттерінде оқып, сабақ берсе де, неміс философиясының бағытынан өзгеше тұрды. 1878 жылы Венада еврей отбасында дүниеге келген ол еврей мәдениетін зерттеуші де болды және әр түрлі уақытта сионизм мен хасидизммен байланысты болды. 1938 жылы ол Иерусалимге тұрақты түрде көшіп келді. Оның ең танымал философиялық еңбегі – 1922 жылы жарық көрген "Мен және Сен" атты қысқа кітабы. Бубер үшін ғылыми рационализм мен абстрактілі философиялық ойдың көбінесе назарынан тыс қалған адам өмірінің негізгі мәселесі – "адаммен адам" арасындағы, "ортадағы сферада" ("das Zwischenmenschliche") жүзеге асатын диалог. Екі орыс философы Лев Шестов пен Николай Бердяев революциядан кейін Париждегі жер аударылулары кезінде экзистенциалистік ойшылдар ретінде танымал болды. Шестов 1905 жылы шығарған "Барлық нәрсе мүмкін" атты афоризмдер жинағында рационализмге және философиядағы жүйелеуге шабуыл жасады. Бердяев рух әлемі мен күнделікті заттар әлемін түбегейлі ажыратып көрсетті. Бердяев үшін адамның бостандығы ғылыми себеп-салдар туралы түсініктерден тәуелсіз рух әлеміне негізделген. Адам жеке тұлға ретінде объективті әлемде өмір сүргенше, ол шынайы рухани бостандықтан алыстайды. "Адам" табиғатты ұғынуға емес, Құдайдың бейнесінде жаратылған, еркін, шығармашылық әрекеттердің бастауышы ретінде түсіндірілуі керек. Ол бұл тақырыптар бойынша 1931 жылы "Адамның тағдыры" атты маңызды еңбегін жариялады. Габриэль Марсель "экзистенциализм" терминін қолданардан бұрын француз аудиториясына маңызды экзистенциалистік тақырыптарды өзінің "Бұрынғы өмір сүру және объективтілік" (1925) және "Метафизикалық күнделік" (1927) еңбектерінде таныстырды. Драматург және философ Марсель өзінің философиялық бастауыш нүктесін метафизикалық шеттелу жағдайында тапты: адам жеке тұлғасы өткінші өмірде үйлесімділік іздеді. Марсель үшін үйлесімділік "екінші рефлексия" арқылы іздеу керек еді, бұл "диалектикалық" емес, "диалогтық" әлемге көзқарас, ол "таңғалыс пен қызығушылық" сипатталады және басқа адамдар мен Құдайдың "болуына" ашық, олар туралы "ақпаратқа" емес. Марсель үшін мұндай қатысу жай ғана болудан гөрі көп нәрсені білдіреді (бір нәрсе басқа нәрсемен бірге болуы мүмкін); ол "шектен тыс" қол жетімділікті және өзін басқаның қарамағына беруге дайындықты білдіреді. Марсель екінші рефлексияны абстрактілі, ғылыми-техникалық бастапқы рефлексиямен салыстырды, оны абстрактілі картезиандық эгоның қызметімен байланыстырды. Марсель үшін философия – нақты әлемде "жанға сіңген", сезімтал, сезімтал адамның іс-әрекеті. Сартр 1940 жылдары өзінің философиясы үшін "экзистенциализм" терминін қолданғанмен, Марсельдің ой-пікірлері Сартрдың ой-пікірлеріне "шамадан тыс қарсы" деп сипатталды. Жасперс үшін "Existenz философиясы – адамның өзі болуға тырысатын ойлау тәсілі. Бұл ойлау тәсілі заттарды танымайды, бірақ ойлаушының болмысын анықтайды және нақтылайды". Гейдельберг университетінің профессоры Ясперс 1928 жылы Фрайбургте Гуссерл кафедрасына кірмес бұрын Марбургте профессорлық қызмет атқарған Хайдеггермен таныс болды. Олар көптеген философиялық пікірталастар өткізді, бірақ кейінірек Хайдеггердің ұлттық социализмді қолдауынан алшақтады. Олар Кьеркегорды жоғары бағалады, ал 1930 жылдары Хайдеггер Ницше туралы лекциялар оқыды. Дегенмен, Хайдеггерді экзистенциалист деп санауға болатыны күмәнді. "Болу және уақыт" еңбегінде ол философиялық түсіндірмелерді адамның өмір сүруіне (Dasein) қатысты экзистенциалдық санаттар (existentiale) арқылы талдауға негіздеді, бұл оны экзистенциалистік қозғалыстың маңызды тұлғасы ретінде қарастыруға себеп болды.

In the first decades of the 20th century, a number of philosophers and writers explored existentialist ideas. The Spanish philosopher Miguel de Unamuno y Jugo, in his 1913 book The Tragic Sense of Life in Men and Nations, emphasized the life of "flesh and bone" as opposed to that of abstract rationalism. Unamuno rejected systematic philosophy in favor of the individual's quest for faith. He retained a sense of the tragic, even absurd nature of the quest, symbolized by his enduring interest in the eponymous character from the Miguel de Cervantes novel Don Quixote. A novelist, poet and dramatist as well as philosophy professor at the University of Salamanca, Unamuno wrote a short story about a priest's crisis of faith, Saint Manuel the Good, Martyr, which has been collected in anthologies of existentialist fiction. Another Spanish thinker, José Ortega y Gasset, writing in 1914, held that human existence must always be defined as the individual person combined with the concrete circumstances of his life: "Yo soy yo y mi circunstancia" ("I am myself and my circumstances"). Sartre likewise believed that human existence is not an abstract matter, but is always situated ("en situation"). Although Martin Buber wrote his major philosophical works in German, and studied and taught at the Universities of Berlin and Frankfurt, he stands apart from the mainstream of German philosophy. Born into a Jewish family in Vienna in 1878, he was also a scholar of Jewish culture and involved at various times in Zionism and Hasidism. In 1938, he moved permanently to Jerusalem. His best known philosophical work was the short book I and Thou, published in 1922. For Buber, the fundamental fact of human existence, too readily overlooked by scientific rationalism and abstract philosophical thought, is "man with man", a dialogue that takes place in the so called "sphere of between" ("das Zwischenmenschliche"). Two Russian philosophers, Lev Shestov and Nikolai Berdyaev, became well known as existentialist thinkers during their post Revolutionary exiles in Paris. Shestov had launched an attack on rationalism and systematization in philosophy as early as 1905 in his book of aphorisms All Things Are Possible. Berdyaev drew a radical distinction between the world of spirit and the everyday world of objects. Human freedom, for Berdyaev, is rooted in the realm of spirit, a realm independent of scientific notions of causation. To the extent the individual human being lives in the objective world, he is estranged from authentic spiritual freedom. "Man" is not to be interpreted naturalistically, but as a being created in God's image, an originator of free, creative acts. He published a major work on these themes, The Destiny of Man, in 1931. Gabriel Marcel, long before coining the term "existentialism", introduced important existentialist themes to a French audience in his early essay "Existence and Objectivity" (1925) and in his Metaphysical Journal (1927). A dramatist as well as a philosopher, Marcel found his philosophical starting point in a condition of metaphysical alienation: the human individual searching for harmony in a transient life. Harmony, for Marcel, was to be sought through "secondary reflection", a "dialogical" rather than "dialectical" approach to the world, characterized by "wonder and astonishment" and open to the "presence" of other people and of God rather than merely to "information" about them. For Marcel, such presence implied more than simply being there (as one thing might be in the presence of another thing); it connoted "extravagant" availability, and the willingness to put oneself at the disposal of the other. Marcel contrasted secondary reflection with abstract, scientific technical primary reflection, which he associated with the activity of the abstract Cartesian ego. For Marcel, philosophy was a concrete activity undertaken by a sensing, feeling human being incarnate—embodied—in a concrete world. Although Sartre adopted the term "existentialism" for his own philosophy in the 1940s, Marcel's thought has been described as "almost diametrically opposed" to that of Sartre.—called his own thought, heavily influenced by Kierkegaard and Nietzsche, Existenzphilosophie. For Jaspers, "Existenz philosophy is the way of thought by means of which man seeks to become himself This way of thought does not cognize objects, but elucidates and makes actual the being of the thinker". Jaspers, a professor at the university of Heidelberg, was acquainted with Heidegger, who held a professorship at Marburg before acceding to Husserl's chair at Freiburg in 1928. They held many philosophical discussions, but later became estranged over Heidegger's support of National Socialism. They shared an admiration for Kierkegaard, and in the 1930s, Heidegger lectured extensively on Nietzsche. Nevertheless, the extent to which Heidegger should be considered an existentialist is debatable. In Being and Time he presented a method of rooting philosophical explanations in human existence (Dasein) to be analysed in terms of existential categories (existentiale); and this has led many commentators to treat him as an important figure in the existentialist movement.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін экзистенциализм философиялық және мәдени қозғалыс ретінде кеңінен танылып, маңызға ие болды. Бұл, негізінен, ең көп сатылатын романдар, пьесалар мен кеңінен оқылатын журналистикалық материалдарды, сондай-ақ теориялық мәтіндерді жазған екі француз жазушысы – Жан-Поль Сартр мен Альбер Камюдің танымал болуының арқасында болды. Осы жылдары Германиядан тыс жерлерде «Былу және уақыт» еңбегінің даңқы артты. Сартр 1938 жылғы «Көңілсіздік» романында және 1939 жылғы «Қабырға» жинағындағы әңгімелерде экзистенциалистік тақырыптарды зерттеді, ал 1943 жылы «Былу және ешнәрсе» атты трактатын жариялады. Бірақ, Парижді неміс оккупациясынан азат еткеннен кейінгі екі жылда ол және оның жақын серіктестері – Камю, Симон де Бовуар, Морис Мерло-Понти және басқалар экзистенциализм деп аталатын қозғалыстың жетекші тұлғалары ретінде халықаралық деңгейде танымал болды. Ықпалдылығы артып, Камю мен Сартр соғыстан кейінгі Францияның жетекші зиялыларына айналып, 1945 жылдың соңына қарай «барлық аудиторияға жеткен атақ-даңққа» қол жеткізді. Камю солшыл (бұрынғы француз қарсыласы) «Combat» газетінің редакторы болды, ал Сартр «Les Temps Modernes» журналын шығарды және екі аптадан кейін «Экзистенциализм және секулярлық гуманизм» тақырыбында дәріс оқыды. Бовуар «Газеттерде біз туралы талқыланбайтын апта болған жоқ» деп жазды, экзистенциализм «соғыстан кейінгі кезеңдегі алғашқы медиа-сенсацияға» айналды. 1947 жылдың соңына қарай Камюдың бұрынғы туындылары мен пьесалары қайта басылып шықты, оның «Калигула» пьесасы қойылды және «Тұмау» романы жарық көрді. Сартрдың «Азаттыққа жолдар» трилогиясының алғашқы екі романы, сондай-ақ Бовуардың «Басқалардың қаны» романы жарияланды. Камю мен Сартрдың еңбектері шетелдік басылымдарда пайда болды. Париждегі экзистенциалистер әйгілі болды, ал Сартр өзінің маңызды «Былу және ешнәрсе» трактатында олардың еңбектеріне сын пікірлерін қосты. Хайдеггердің ой-пікірлері француз философиялық орталарында Александр Кожевтің 1930 жылдары Парижде өткізген лекцияларында Гегельді түсіндіруде қолдану арқылы танымал болды. Лекциялар өте ықпалды болды, тыңдаушылардың арасында Сартр мен Мерло-Понти ғана емес, сонымен қатар Реймонд Квено, Жорж Батай, Луи Альтюссер, Андре Бретон және Жак Лакан да болды. 1938 жылы француз тілінде «Былу және уақыт» еңбегінен таңдамалы бөлімдер жарық көрді, ал оның мақалалары француз философиялық журналдарында жариялана бастады. Хайдеггер Сартрдың еңбектерін оқып, бастапқыда қатты әсер еткен: «Мен алғаш рет мен ойлаған саланың негізінен бастап сезінген тәуелсіз ойшылмен осы жерде кездестім. Сіздің жұмысыңыз менің философиямды бұрын-соңды кездеспегендей бірден түсінгенін көрсетіп тұр». Бірақ кейін, француз ізбасары Жан Бофреттен түскен сұраққа жауап ретінде Хайдеггер «Гуманизм туралы хатында» Сартрдың ұстанымынан және жалпы экзистенциализмнен алыстады. 1950-1960 жылдары Францияда Хайдеггердің беделі артып келеді. 1960 жылдары Сартр өзінің «Диалектикалық ақыл-ойының сыны» еңбегінде экзистенциализм мен марксизмді үйлестіруге тырысты. Ол өзінің шығармаларында еркіндік пен жауапкершілік тақырыптарын басты орынға қойды. Камю Сартрмен достық қарым-қатынаста болғанға дейін, және экзистенциалистік тақырыптарға арналған бірнеше шығармалар жазды, соның ішінде «Тәулікші», «Алжирдегі жаз», «Сизиф туралы аңыз» және «Жұмақшы», соңғысы «Камудың наразылығын тудыруы мүмкін экзистенциалистік роман» ретінде қарастырылды. Камю, көптегендер сияқты, экзистенциалистік белгіден бас тартты және өзінің шығармаларын абсурдқа қарсы тұрумен байланысты деп санады. Аталған кітабында Камю өмірдің мәнсіздігін көрсету үшін грек мифындағы Сизифке ұқсастықты қолданады. Миф бойынша, Сизиф мәңгілікке бір тасты төбеге итеруге сотталған, бірақ ол шыңға жеткенде тас қайтадан төменге құлайды. Камю бұл өмірдің мағынасыз екенін, бірақ Сизиф өзінің міндетін орындау арқылы мағына мен мақсатты табады деп санайды. Кітаптың бірінші жартысында Камю Кьеркегор, Шестов, Хайдеггер және Жасперс еңбектеріндегі экзистенциалистік философия деп қабылдаған нәрселерге кеңейтілген қарсылық білдіреді. Сартрдың серіктесі болған және өмірінің көп бөлігін оныңмен бірге өткізген Симон де Бовуар феминистік және экзистенциалистік этика туралы «Екінші жыныс» және «Екіұштылықтың этикасы» сияқты еңбектерінде жазды. Сартрмен қарым-қатынасының салдарынан көбінесе назардан тыс қалған Бовуар экзистенциализмді феминизм сияқты басқа да ойлау формаларымен біріктірді, бұл сол кезде естілмеген нәрсе болды, нәтижесінде Камю сияқты әріптес жазушылардан бөлініп қалды. Мерло-Понтидің «Гуманизм және террор» еңбегі Сартрға үлкен әсер еткені айтылады. Бірақ, кейінірек олардың арасы түгелдей келіспеушілікке ұшырады, Бовуар сияқты көптеген экзистенциалистерді бөліп тастады.

Following the Second World War, existentialism became a well known and significant philosophical and cultural movement, mainly through the public prominence of two French writers, Jean Paul Sartre and Albert Camus, who wrote best selling novels, plays and widely read journalism as well as theoretical texts. These years also saw the growing reputation of Being and Time outside Germany. Sartre dealt with existentialist themes in his 1938 novel Nausea and the short stories in his 1939 collection The Wall, and had published his treatise on existentialism, Being and Nothingness, in 1943, but it was in the two years following the liberation of Paris from the German occupying forces that he and his close associates—Camus, Simone de Beauvoir, Maurice Merleau Ponty, and others—became internationally famous as the leading figures of a movement known as existentialism. In a very short period of time, Camus and Sartre in particular became the leading public intellectuals of post war France, achieving by the end of 1945 "a fame that reached across all audiences." Camus was an editor of the most popular leftist (former French Resistance) newspaper Combat; Sartre launched his journal of leftist thought, Les Temps Modernes, and two weeks later gave the widely reported lecture on existentialism and secular humanism to a packed meeting of the Club Maintenant. Beauvoir wrote that "not a week passed without the newspapers discussing us"; existentialism became "the first media craze of the postwar era." By the end of 1947, Camus' earlier fiction and plays had been reprinted, his new play Caligula had been performed and his novel The Plague published; the first two novels of Sartre's The Roads to Freedom trilogy had appeared, as had Beauvoir's novel The Blood of Others. Works by Camus and Sartre were already appearing in foreign editions. The Paris based existentialists had become famous. and he included critical comments on their work in his major treatise Being and Nothingness. Heidegger's thought had also become known in French philosophical circles through its use by Alexandre Kojève in explicating Hegel in a series of lectures given in Paris in the 1930s. The lectures were highly influential; members of the audience included not only Sartre and Merleau Ponty, but Raymond Queneau, Georges Bataille, Louis Althusser, André Breton, and Jacques Lacan. A selection from Being and Time was published in French in 1938, and his essays began to appear in French philosophy journals. Heidegger read Sartre's work and was initially impressed, commenting: "Here for the first time I encountered an independent thinker who, from the foundations up, has experienced the area out of which I think. Your work shows such an immediate comprehension of my philosophy as I have never before encountered." Later, however, in response to a question posed by his French follower Jean Beaufret, Heidegger distanced himself from Sartre's position and existentialism in general in his Letter on Humanism. Heidegger's reputation continued to grow in France during the 1950s and 1960s. In the 1960s, Sartre attempted to reconcile existentialism and Marxism in his work Critique of Dialectical Reason. A major theme throughout his writings was freedom and responsibility. Camus was a friend of Sartre, until their falling out, and wrote several works with existential themes including The Rebel, Summer in Algiers, The Myth of Sisyphus, and The Stranger, the latter being "considered—to what would have been Camus's irritation—the exemplary existentialist novel." Camus, like many others, rejected the existentialist label, and considered his works concerned with facing the absurd. In the titular book, Camus uses the analogy of the Greek myth of Sisyphus to demonstrate the futility of existence. In the myth, Sisyphus is condemned for eternity to roll a rock up a hill, but when he reaches the summit, the rock will roll to the bottom again. Camus believes that this existence is pointless but that Sisyphus ultimately finds meaning and purpose in his task, simply by continually applying himself to it. The first half of the book contains an extended rebuttal of what Camus took to be existentialist philosophy in the works of Kierkegaard, Shestov, Heidegger, and Jaspers. Simone de Beauvoir, an important existentialist who spent much of her life as Sartre's partner, wrote about feminist and existentialist ethics in her works, including The Second Sex and The Ethics of Ambiguity. Although often overlooked due to her relationship with Sartre, de Beauvoir integrated existentialism with other forms of thinking such as feminism, unheard of at the time, resulting in alienation from fellow writers such as Camus. It has been said that Merleau Ponty's work Humanism and Terror greatly influenced Sartre. However, in later years they were to disagree irreparably, dividing many existentialists such as de Beauvoir,

Кино және теледидар

Стэнли Кубриктің 1957 жылы түсірілген соғысқа қарсы "Даңқ жолында" фильмі "адам жағдайының қажетті абсурдығын" және "соғыстың қорқынышын" зерттей отырып, "экзистенциализмді көрсетеді, тіпті түсіндіреді". Фильмде бірінші дүниежүзілік соғыстағы француз армиясының ойдан шығарылған полкіне өтпес неміс бекінісіне шабуыл жасауға бұйрық беріледі. Шабуыл сәтсіз аяқталып, үш сарбаз кездейсоқ таңдалып, "өз басымен соттасқан сотта" сотталады және атуға үкім шығарылады. Фильм экзистенциалистік этиканы, мысалы, объективтілік мүмкін бе деген мәселені және "нақтылық мәселесін" қарастырады. Сонымен қатар, ХХ ғасырдың "Жеті мөр", "Икиру", "Таксиші", "Той историясы" фильмдері, "Ұлы үнсіздік", "Шалдағы рух", "Гарольд пен Мод", "Жолы түскі ас", "Жай салт", "Күкі ұясынан ұшқандар", "Механикалық апельсин", "Көңілді күні", "Апокалипсис қазір", "Шөл дала", және "Жасыл рун" сияқты фильмдерде де экзистенциалистік сипаттар бар. Экзистенциалистік фильмдерімен танымал режиссерлерге Ингмар Бергман, Бела Тарр, Роберт Брессон, Жан-Пьер Мелвилл, Франсуа Трюффо, Жан-Люк Годар, Микеланджело Антониони, Акира Куросава, Терренс Малик, Стэнли Кубрик, Андрей Тарковский, Хидеаки Анно, Уэс Андерсон, Гаспар Ноэ, Вуди Аллен және Кристофер Нолан жатады. Чарли Кауфманның "Синекдокс, Нью-Йорк" туындысы басты кейіпкердің өмірлік мағынаны табуға ұмтылысына ерекше назар аударады. Сол сияқты, Куросаваның "Қызыл сақал" фильмінде басты кейіпкердің Жапониядағы ауылдық емханада стажер ретіндегі тәжірибесі оны өмірлік дағдарысқа жеткізеді, ол өмір сүру мақсатын сұраққа тоғыстырады. Бұл оны адамзатты жақсырақ түсінуге жетелейді. Француздық "Көктемгі көңіл күй" (Мишель Гондридің режиссерлік жұмысы) экзистенциализмнің әртүрлі элементтерін қабылдады. 1994 жылы шыққан "Шоушенк құтқарылуы" фильмі АҚШ-тың Мэн штатындағы түрмедегі өмірді бейнелей отырып, бірнеше экзистенциалистік ұғымдарды зерттейді.

Театр

Сартр 1944 жылы «No Exit» пьесасын жазды, ол бастапқыда француз тілінде «Huis Clos» (мағынасы «In Camera» немесе «жабық есіктер артында») деп жарияланды, және осы пьеса «Тозақ – басқа адамдар» деген танымал цитатаның бастауы болды. (Француз тілінде «L'enfer, c'est les autres»). Пьеса басында парковник бір ер адамды бөлмеге кіргізеді, көрермендер бұл бөлменің тозақта екенін жақын арада түсінеді. Кейін оған екі әйел қосылады. Олар кіргеннен кейін парковник кетеді, есік жабылып, құлыпталады. Үшеуі де азаптау күтеді, бірақ ешкім келмейді. Олар бір-бірін азаптау үшін келгенін түсінеді, және олар бір-бірінің күнәларын, құштарлықтарын және жағымсыз естеліктерін зерттеп, оны тиімді түрде жасайды. Экзистенциалистік тақырыптар «Абсурд театрында», әсіресе Сэмюэл Беккеттің «Годоны күтуінде» көрінеді, онда екі адам Годо есімді ешқашан келмейтін біреуді (немесе бір нәрсені) асық күтеді. Олар Годоның танысы екенін айтады, бірақ шындығында оны жақсы білмейді, оны көргенде танымайтындарын мойындайды. Сэмюэл Беккет Годоның кім немесе не екені туралы сұраққа: «Егер білгенімде, пьесада айтар едім» деп жауап берген. Өздерін айналыстыру үшін ерлер тамақтанады, ұйықтайды, сөйлейді, дауласады, ән айтады, ойын ойнайды, жаттығу жасайды, бас киімдерін ауыстырады және өзін-өзі өлтіруді ойлайды – «қорқынышты үнсіздіктің алдын алу» үшін кез келген нәрсе. Пьеса «бірнеше архетипілік формалар мен жағдайларды пайдаланады, олардың барлығы да комедия мен қайғыға ыңғайлы». Пьеса сонымен қатар адамның жердегі тәжірибесіне деген көзқарасты көрсетеді: адамның сезімталдығы, қысым, достық, үміт, бұзылу және адасуы, олар тек абсурдистің ақылы мен өнерінде ғана үйлесе алады. Пьесада өлім, адам өмірінің мәні және Құдайдың адам өміріндегі орны сияқты сұрақтар қарастырылады. Том Стоппардтың «Розенкранц және Гилденстерн өлі» – бұл абсурдтық трагедиялық комедия, ол алғаш рет 1966 жылы Эдинбург фестивалінде қойылды. Пьесада Шекспирдің «Гамлет» романындағы екі екінші дәрежелі кейіпкердің ерліктері баяндалады. Салыстырулар сондай-ақ Сэмюэл Беккеттің «Годоны күтуімен» жасалды, себебі екі орталық кейіпкер бір кейіпкердің екі жартысы сияқты көрінеді. Көптеген сюжеттік ерекшеліктер де ұқсас: кейіпкерлер уақытты сұрақтар ойнап, басқа кейіпкерлердің рөлін сомдайды, бір-бірін үзеді немесе ұзақ уақыт үнсіз қалады. Екі кейіпкер әлемді түсінбеген екі клоун немесе ақымақ ретінде бейнеленген. Олар салдарына мән бермей философиялық пікірталасқа түседі және әлемнің иррационалдығы мен кездейсоқтығы туралы ойланады. Жан Ануилдың «Антигона» пьесасы да экзистенциалистік идеяларға негізделген аргументтер ұсынады. Бұл грек мифологиясынан және осы аттас пьесадан (Софоклдің «Антигонасы») шабыттанған трагедия, б.з.б. V ғасырда жазылған. Ағылшын тілінде ол көбінесе француз тіліндегі түпнұсқа айтылуымен ерекшеленеді, шамамен «Ante GŌN». Пьеса алғаш рет 1944 жылдың 6 ақпанында Парижде, Францияның нацистер тарапынан оккупацияланған кезінде қойылды. Нацистік цензура аясында жарық көрген бұл пьеса билікті қабылдамау (Антигона бейнелейді) және оны қабылдау (Креон бейнелейді) туралы мақсатты түрде екіұшты. Француз қарсыласы мен нацистік оккупациямен салыстырулар жасалды. Антигона өмірді мағынасыз деп қабылдайды, бірақ асыл өлімді таңдамайды. Пьесаның мәні – биліктің, тағдырдың және таңдаудың табиғаты туралы ұзақ диалог, оның барысында Антигона «бақытсыз бақыттың уәдесінен жиренгенін» айтады. Ол қарапайым өмір сүруден гөрі өлуді жөн көретінін мәлімдейді. Сыншы Мартин Эслин өзінің «Абсурд театры» кітабында Сэмюэл Беккет, Эжен Ионеско, Жан Жене, Артур Адамов сияқты көптеген қазіргі драматургтардың өз пьесаларына бізді нақты мағынасы жоқ ғаламда адасқан абсурдтық жандар екеніміз туралы экзистенциалистік сенімді қалай енгізгенін атап өтті. Эслин бұл драматургтардың көбі Сартр мен Камю пьесаларынан гөрі философияны жақсы көрсеткенін атап өтті. Кейіннен «Абсурдист» деп аталған (Эслиннің кітабына сүйенген) көптеген драматургтар экзистенциализммен байланысты екенін жоққа шығарды және көбінесе философияға қарсы болды (мысалы, Ионеско көбінесе «патафизикамен» немесе сюрреализммен экзистенциализмге қарағанда көбірек сәйкестендірді деп мәлімдеді), бірақ драматургтар Эслиннің байқауына сүйене отырып экзистенциализммен байланысты.

Sartre wrote No Exit in 1944, an existentialist play originally published in French as Huis Clos (meaning In Camera or "behind closed doors"), which is the source of the popular quote, "Hell is other people." (In French, "L'enfer, c'est les autres"). The play begins with a Valet leading a man into a room that the audience soon realizes is in hell. Eventually he is joined by two women. After their entry, the Valet leaves and the door is shut and locked. All three expect to be tortured, but no torturer arrives. Instead, they realize they are there to torture each other, which they do effectively by probing each other's sins, desires, and unpleasant memories. Existentialist themes are displayed in the Theatre of the Absurd, notably in Samuel Beckett's Waiting for Godot, in which two men divert themselves while they wait expectantly for someone (or something) named Godot who never arrives. They claim Godot is an acquaintance, but in fact, hardly know him, admitting they would not recognize him if they saw him. Samuel Beckett, once asked who or what Godot is, replied, "If I knew, I would have said so in the play." To occupy themselves, the men eat, sleep, talk, argue, sing, play games, exercise, swap hats, and contemplate suicide—anything "to hold the terrible silence at bay". The play "exploits several archetypal forms and situations, all of which lend themselves to both comedy and pathos." The play also illustrates an attitude toward human experience on earth: the poignancy, oppression, camaraderie, hope, corruption, and bewilderment of human experience that can be reconciled only in the mind and art of the absurdist. The play examines questions such as death, the meaning of human existence and the place of God in human existence. Tom Stoppard's Rosencrantz & Guildenstern Are Dead is an absurdist tragicomedy first staged at the Edinburgh Festival Fringe in 1966. The play expands upon the exploits of two minor characters from Shakespeare's Hamlet. Comparisons have also been drawn to Samuel Beckett's Waiting for Godot, for the presence of two central characters who appear almost as two halves of a single character. Many plot features are similar as well: the characters pass time by playing Questions, impersonating other characters, and interrupting each other or remaining silent for long periods of time. The two characters are portrayed as two clowns or fools in a world beyond their understanding. They stumble through philosophical arguments while not realizing the implications, and muse on the irrationality and randomness of the world. Jean Anouilh's Antigone also presents arguments founded on existentialist ideas. It is a tragedy inspired by Greek mythology and the play of the same name (Antigone, by Sophocles) from the fifth century BC. In English, it is often distinguished from its antecedent by being pronounced in its original French form, approximately "Ante GŌN." The play was first performed in Paris on 6 February 1944, during the Nazi occupation of France. Produced under Nazi censorship, the play is purposefully ambiguous with regards to the rejection of authority (represented by Antigone) and the acceptance of it (represented by Creon). The parallels to the French Resistance and the Nazi occupation have been drawn. Antigone rejects life as desperately meaningless but without affirmatively choosing a noble death. The crux of the play is the lengthy dialogue concerning the nature of power, fate, and choice, during which Antigone says that she is, " disgusted with [the] promise of a humdrum happiness." She states that she would rather die than live a mediocre existence. Critic Martin Esslin in his book Theatre of the Absurd pointed out how many contemporary playwrights such as Samuel Beckett, Eugène Ionesco, Jean Genet, and Arthur Adamov wove into their plays the existentialist belief that we are absurd beings loose in a universe empty of real meaning. Esslin noted that many of these playwrights demonstrated the philosophy better than did the plays by Sartre and Camus. Though most of such playwrights, subsequently labeled "Absurdist" (based on Esslin's book), denied affiliations with existentialism and were often staunchly anti philosophical (for example Ionesco often claimed he identified more with 'Pataphysics or with Surrealism than with existentialism), the playwrights are often linked to existentialism based on Esslin's observation.

Белсенділік

Қара экзистенциализмі әлемдегі қара нәсілді адамдардың өмір сүруін және олардың тәжірибесін зерттейді. Классикалық және қазіргі заманғы ойшылдардың қатарында С. Л. Р. Джеймс, Фредерик Дуглас, В. Э. Б. Дюбуа, Франц Фанон, Анжела Дэвис, Корнел Вест, Наоми Зак, Белл Хукс, Стюарт Холл, Льюис Гордон және Одре Лорд бар.

Психоанализ және психотерапия

Экзистенциализмнің философиялық бағыты – экзистенциалистік психология және психоанализ, ол алғаш рет Фрейдтің 20 жыл бойы ең жақын серіктесі Отто Ранктің еңбегінде қалыптасты. Ранктің жазбаларын білмей, Людвиг Бинсвангерге Фрейд, Эдмунд Гуссерл, Хайдеггер және Сартр әсер еткен. Кейінірек Виктор Франкл болды, ол жас кезінде Фрейдпен қысқаша танысқан. Оның логотерапиясы экзистенциалистік терапияның бір түрі саналады. Экзистенциалистер сонымен қатар әлеуметтік психологияға, антипозитивистік микросоциологияға, символдық интеракционизмге және постструктурализмге Георг Симмель мен Мишель Фуко сияқты ойшылдардың еңбектері арқылы ықпал еткен. Фуко Кьеркегордың жақын оқырманы болған, бірақ ол бұл авторға тікелей сілтеме жасамайды, дегенмен ол үшін оның маңызы құпия болғанымен шешуші болды. Америка Құрама Штаттарында экзистенциалистік психологияға үлес қосқан ертегі тұлға – Ролло Мэй, ол Кьеркегор мен Отто Ранктің күшті ықпалында болды. АҚШ-та экзистенциалистік психологияның техникалары мен теориясы туралы ең көп жазғандардың бірі – Ирвин Д. Ялом. Яломның айтуынша, Фрейдтің механикалық, детерминистік сана моделіне қарсылық және терапиядағы феноменологиялық көзқарасқа ұмтылысынан басқа, экзистенциалистік талдаушылардың ортақ ештеңесі жоқ және олар біртұтас идеологиялық мектеп ретінде қарастырылмаған. Бұл ойшылдар – Людвиг Бинсвангер, Медар Босс, Евгений Минковский, В. Э. Гебсатель, Роланд Кун, Г. Карузо, Ф. Т. Буйтендейк, Г. Бэлли және Виктор Франкль – Ролло Мэйдің 1958 жылғы «Барлық нәрсе» кітабына дейін американдық психотерапиялық қауымдастыққа мүлдем беймәлім болды, әсіресе оның кіріспе мақаласы олардың еңбектерін елге енгізді. Экзистенциалистік психотерапияның еуропалық нұсқасын дамытуға соңғы кезде үлес қосқан тұлға – британдық Эми ван Дюрзен. Экзистенциализмдегі мазаның маңыздылығы оны психотерапияда кең таралған тақырыпқа айналдырады. Терапевтер көбінесе мазаны түсіндіру үшін экзистенциалистік философияны ұсынады. Бұл пікірге сәйкес, маза – адамның шешім қабылдау еркіндігінің және осы шешімдердің салдарына толық жауапкершілігінің көрінісі. Экзистенциалистік көзқарас қолданатын психотерапевтер науқастың мазасын бағындырып, оны құрылымдық түрде пайдалана алады деп санайды. Мазаны басудың орнына, науқастарға оны өзгеріске негіз ретінде пайдалануға кеңес беріледі. Мазаны қажетсіз деп қабылдау арқылы адам өмірде толыққанды әлеуетін іске асыруға қол жеткізе алады. Гуманистік психология да экзистенциалистік психологиядан күшті серпін алды және көптеген негізгі қағидаларды бөліседі. Эрнест Бекер мен Отто Ранктің жазбаларына негізделген террорлық басқару теориясы – психологияның академиялық зерттеулеріндегі дамып келе жатқан зерттеу саласы. Ол зерттеушілердің айтуынша, адамдардың өлімге бетке басқандағы эмоциялық реакцияларын қарастырады. Сонымен қатар, Герд Б. Аченбах өзінің философиялық кеңес беруімен Сократтық дәстүрді жаңартты, бельгиялық Мишель Вебер Chromatiques орталығымен істегендей.

A major offshoot of existentialism as a philosophy is existentialist psychology and psychoanalysis, which first crystallized in the work of Otto Rank, Freud's closest associate for 20 years. Without awareness of the writings of Rank, Ludwig Binswanger was influenced by Freud, Edmund Husserl, Heidegger, and Sartre. A later figure was Viktor Frankl, who briefly met Freud as a young man. His logotherapy can be regarded as a form of existentialist therapy. The existentialists would also influence social psychology, antipositivist micro sociology, symbolic interactionism, and post structuralism, with the work of thinkers such as Georg Simmel and Michel Foucault. Foucault was a great reader of Kierkegaard even though he almost never refers to this author, who nonetheless had for him an importance as secret as it was decisive. An early contributor to existentialist psychology in the United States was Rollo May, who was strongly influenced by Kierkegaard and Otto Rank. One of the most prolific writers on techniques and theory of existentialist psychology in the US is Irvin D. Yalom. Yalom states that
Aside from their reaction against Freud's mechanistic, deterministic model of the mind and their assumption of a phenomenological approach in therapy, the existentialist analysts have little in common and have never been regarded as a cohesive ideological school. These thinkers—who include Ludwig Binswanger, Medard Boss, Eugène Minkowski, V. E. Gebsattel, Roland Kuhn, G. Caruso, F. T. Buytendijk, G. Bally, and Victor Frankl—were almost entirely unknown to the American psychotherapeutic community until Rollo May's highly influential 1958 book Existence—and especially his introductory essay—introduced their work into this country. A more recent contributor to the development of a European version of existentialist psychotherapy is the British based Emmy van Deurzen. Anxiety's importance in existentialism makes it a popular topic in psychotherapy. Therapists often offer existentialist philosophy as an explanation for anxiety. The assertion is that anxiety is manifested of an individual's complete freedom to decide, and complete responsibility for the outcome of such decisions. Psychotherapists using an existentialist approach believe that a patient can harness his anxiety and use it constructively. Instead of suppressing anxiety, patients are advised to use it as grounds for change. By embracing anxiety as inevitable, a person can use it to achieve his full potential in life. Humanistic psychology also had major impetus from existentialist psychology and shares many of the fundamental tenets. Terror management theory, based on the writings of Ernest Becker and Otto Rank, is a developing area of study within the academic study of psychology. It looks at what researchers claim are implicit emotional reactions of people confronted with the knowledge that they will eventually die. Also, Gerd B. Achenbach has refreshed the Socratic tradition with his own blend of philosophical counseling; as did Michel Weber with his Chromatiques Center in Belgium.

Жалпы сын-пікірлер

Уолтер Кауфманн «экзистенциализмде кең таралған ақылға деген қауіпті жеккөруді және өте дұрыс емес әдістерді» сынға алды. Рудольф Карнап және А. Дж. Айер сияқты логикалық позитивист философтар экзистенциалистердің «болу» етістігін «болу» туралы талдауларында жиі шатастыратынын айтады. Нақты айтқанда, олар «is» етістігінің көшулі және предикатқа байланысты болатынын (мысалы, алма қызыл) (предикатсыз «is» сөзі мағынасыз) және экзистенциалистер терминді жиі осылай дұрыс емес пайдаланады деп мәлімдейді. Уилсон өзінің «Ашулы жылдар» атты кітабында экзистенциализмнің көптеген қиындықтарды өзіне-өзі туғызғанын былай десті: «Біз ерік бостандығы мәселесінің пост-романтикалық философиямен қалай бұзылғанын, оның жалқаулық пен көңілсіздікке бейімділігімен қалай нашарлағанын көре аламыз, сондай-ақ экзистенциализмнің өзі қазған шұңқырға қалай тап болғанын және содан бергі философиялық дамудың сол шұңқырдың маңында айналып жүруге келгенін көре аламыз».