Кіріспе
Француз феноменологиялық философы (1908–1961) Морис Жан Жак Мерло Понти (mɔʁis mɛʁlo pɔ̃ti, moʁ; 14 наурыз 1908 – 3 мамыр 1961) – француз феноменологиялық философы, оған Эдмунд Гуссерль мен Мартин Хайдеггер күшті әсер еткен. Адам тәжірибесіндегі мағынаның қалыптасуы – оның басты қызығушылығы болды және ол қабылдау, өнер, саясат, дін, биология, психология, психоанализ, тіл, табиғат және тарих туралы жазды. Ол 1945 жылы Жан-Поль Сартр мен Симон де Бовуармен бірге құрған «Les Temps modernes» солшыл журналының бас редакторы болды. Мерло Понти философиясының ядросында – адамның әлемді танудағы қабылдаудың негізгі рөлі туралы тұрақты аргумент жатыр. Мерло Понти қабылдауды – адамның тірі денесі мен ол қабылдайтын әлем арасындағы үзіліссіз диалог деп түсінеді, онда қабылдаушылар пассивті де, белсенді де бола отырып, басқалармен үйлесімде қабылданатын әлемді білдіруге тырысады. Ол ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы ғылыммен кеңінен айналысқан жалғыз ірі феноменолог болды. Осының нәтижесінде оның еңбектері феноменологияны табиғиландыру жобасына ықпал етті, онда феноменологтар психология мен когнитивтік ғылымның нәтижелерін пайдаланады. Мерло Понти денені әлемді білудің бастапқы орны деп баса көрсетті, бұл – білімнің көзі ретінде сананы орналастырудың ұзақ философиялық дәстүріне түзету болды, сондай-ақ қабылдаушы дене мен оның қабылданатын әлемін бір-бірінен бөліп қарастыру мүмкін емес деп мәлімдеді. Денеліктің (corporéité) басымдығын түсіндіру оны феноменологиядан «жайсыз онтология» немесе «дүниенің етінің» (la chair du monde) онтологиясы деп атауға жеткізді, бұл оның соңғы және аяқталмаған еңбегі «Көрінетін және көрінбейтін» және оның соңғы жарияланған эссесі «Көз және Ақыл» еңбектерінде көрінеді. Мерло Понти өмірі бойы марксизммен айналысты. Оның 1947 жылы жарық көрген «Хуманизм және Террор» кітабы кеңінен кеңестік көрсетпелі сот процестерін қорғау ретінде түсіндіріледі. Славой Жижек пікірінше, ол Кеңес Одағына қатысты нақты пікір білдіруден аулақ болмай, керісінше, либерализмді сынау үшін марксистік тарих теориясын пайдаланады, бұл қазіргі саясаттағы гуманизм мен террор арасындағы шешілмеген қайшылықты ашу үшін: егер адамгершілік құндылықтарына тек күш қолдану арқылы қол жеткізілсе, ал либералдық идеялар либералды емес шындықтарды жасыратын болса, онда әділ саяси шешім қалай қабылданады? Мерло Понти өмірінің соңына дейін марксистік солшылдармен белсенді, бірақ сыншыл қарым-қатынаста болды, әсіресе «Les Temps modernes» журналының саяси редакторы қызметін атқаратын кезінде.
Maurice Jean Jacques Merleau Ponty (mɔʁis mɛʁlo pɔ̃ti, moʁ ; 14 March 1908 – 3 May 1961) was a French phenomenological philosopher, strongly influenced by Edmund Husserl and Martin Heidegger. The constitution of meaning in human experience was his main interest and he wrote on perception, art, politics, religion, biology, psychology, psychoanalysis, language, nature, and history. He was the lead editor of Les Temps modernes, the leftist magazine he established with Jean Paul Sartre and Simone de Beauvoir in 1945. At the core of Merleau Ponty's philosophy is a sustained argument for the foundational role that perception plays in the human experience of the world. Merleau Ponty understands perception to be an ongoing dialogue between one's lived body and the world which it perceives, in which perceivers passively and actively strive to express the perceived world in concert with others. He was the only major phenomenologist of the first half of the twentieth century to engage extensively with the sciences. It is through this engagement that his writings became influential in the project of naturalizing phenomenology, in which phenomenologists use the results of psychology and cognitive science. Merleau Ponty emphasized the body as the primary site of knowing the world, a corrective to the long philosophical tradition of placing consciousness as the source of knowledge, and maintained that the perceiving body and its perceived world could not be disentangled from each other. The articulation of the primacy of embodiment (corporéité) led him away from phenomenology towards what he was to call "indirect ontology" or the ontology of "the flesh of the world" (la chair du monde), seen in his final and incomplete work, The Visible and Invisible, and his last published essay, "Eye and Mind". Merleau Ponty engaged with Marxism throughout his career. His 1947 book, Humanism and Terror, has been widely understood as defense of the Soviet farce trials. Slavoj Zizek opines that it avoids the definitive endorsement of a view on the Soviet Union, but instead engages with the Marxist theory of history as a critique of liberalism, in order to reveal an unresolved antinomy in modern politics, between humanism and terror: if human values can only be achieved through violent force, and if liberal ideas hide illiberal realities, how is just political action to be decided? Merleau Ponty maintained an engaged though critical relationship to the Marxist left until the end of his life, particularly during his time as the political editor of the journal Les Temps modernes.
Өмір
Морис Мерло-Понти 1908 жылы Францияның Шаренте-де-Мер департаментіндегі Шаренте-де-Мер (қазір Шаренте-Маритим) қаласында дүниеге келген. 1913 жылы Мерло-Понти бес жаста болғанда әкесі қайтыс болды. Париждегі Луи-ле-Гранд лицейінде орта білім алғаннан кейін Мерло-Понти École Normale Supérieure-де Жан-Поль Сартр, Симона де Бовуар, Симона Вейл, Жан Гипполит және Жан Вальмен бірге оқыды. Бовуар өз өмірбаянында айтқандай, ол Мерло-Понтимен жақын достық қарым-қатынас құрып, оған ғашық болды, бірақ ақырында оның буржуазиялық өмір мен құндылықтарға тым жақын екенін түсінді. 1929 жылы ақпанда Эдмунд Гуссерлдің "Париж лекцияларына" қатысты. 1929 жылы Мерло-Понти Париж университетінен Эмиль Брехьердің жетекшілігімен "Плотиннің түсінікті көптік туралы түсінігі" тақырыбындағы (қазір жоғалған) диссертациясы негізінде DES дәрежесін (diplôme d'études supérieures, шамамен MA диссертациясына тең) алды. 1930 жылы философиядан агрегация емтиханын тапсырды. Мерло-Понти католик дінінде тәрбиеленген. Ол христиандық экзистенциалистік жазушы және философ Габриэль Марсельмен дос болды және христиандық солшыл журналға мақалалар жазды. Бірақ 1937 жылы ол католик шіркеуін тастады, себебі оның социалистік көзқарастары католик шіркеуінің әлеуметтік және саяси доктриналарымен үйлеспеді. 2014 жылдың қазан айында француздық Le Monde газетінде жарияланған мақалада Мерло-Понтидің "Nord. Арктика туралы әңгіме" (Grasset, 1928) романының авторы болуы мүмкін деген жаңа жаңалықтар келтірілді. Жақын достарынан (Бовуар, Элизабет "Заза" Лакойн) алынған мәліметтер Жак Хеллердің 20 жасар Мерло-Понтидің псевдонимі болғанына күмән келтірмейді. Мерло-Понти алдымен Бове лицейінде (1931–1933) сабақ берді, содан кейін Caisse nationale de la recherche scientifique [fr] ғылыми зерттеулер үшін стипендия алды. 1934–1935 жылдары ол Шартр лицейінде сабақ берді. 1935 жылы École Normale Supérieure-де оқытушы болып жұмыс істеді, онда ол жас Мишель Фуко мен Трэн Дюк Таоға сабақ берді және екі маңызды кітабының негізінде докторлық дәрежесін алды: "Мінез-құлқының құрылымы" (1942) және "Қабылдау феноменологиясы" (1945). Осы кезеңде ол Александр Кожевтің Гегель туралы семинарларына және Арон Гурвичтің гештальт психологиясы бойынша дәрістеріне қатысты. 1939 жылдың көктемінде ол жаңадан құрылған Гуссерл мұрағатына келген алғашқы шетелдік қонақ болды, онда ол Гуссерлдің жарияланбаған қолжазбаларымен танысты және Юджен Финк пен Герман Ван Бредамен кездесті. 1939 жылдың жазында Франция нацистік Германияға соғыс жариялаған кезде ол француз армиясының майдан шебінде қызмет етті, 1940 жылдың маусым айында шайқаста жараланды. 1940 жылдың күзінде Парижге оралғаннан кейін ол Лаканиялық психоаналитик Сюзанна Жолибуаға үйленді және Жан-Поль Сартрмен бірге "Аяқ астында" деген жер асты қарсылық тобын құрды. Ол Парижді азат ету кезінде нацистік күштерге қарсы қарулы демонстрацияға қатысты. 1945–1948 жылдары Лион университетінде сабақ бергеннен кейін Мерло-Понти 1949–1952 жылдары Сорбоннада бала психологиясы және білім беру бойынша дәріс берді. 1952 жылдан 1961 жылы қайтыс болғанға дейін Колледж де Франста философия кафедрасын басқарды, бұл оны кафедраға сайланған ең жас адам етті. Оқытушылық қызметінен басқа, Мерло-Понти 1945 жылдың қазан айынан 1952 жылдың желтоқсанына дейін солшыл "Les Temps modernes" журналының саяси редакторы болды. Жастық шағында ол Карл Маркстің еңбектерін оқыған, тіпті Сартр Мерло-Понти оны марксизмге көндіргенін айтқан. Э. К. Куби Мерло-Понти француз коммунистік партиясының мүшесі болмаған және өзін коммунист деп санамағанмен, ол 1947 жылы "Гуманизм және террор" еңбегінде кеңестік фарс сот процестерін және прогрессивті мақсаттар үшін саяси зорлық-зомбылықты ақтауға бағытталған аргументтер келтіргенін айтады. Бірақ Куби бұдан үш жылдай кейін ол бұрынғы қолдауын кері алып, марксизмді қабылдамай, "Диалектиканың мажаралары" (1955) кітабында либералды солшылдықты жақтады. Осы себепті Сартрмен достығы мен "Les Temps modernes" журналымен жұмысы аяқталды, өйткені Сартр кеңестік коммунизмге одан да жағымды көзқарас танытты. Мерло-Понти кейіннен француз коммунистік емес солшыл және әсіресе Демократиялық күштер одағында белсенді болды. Мерло-Понти 1961 жылы 53 жасында, Рене Декарт туралы сабаққа дайындалып жатқанда, кенеттен инсульттан қайтыс болды. Ол 1964 жылы Клод Лефорттың "Көрінетін және көрінбейтін" деген атпен жариялаған аяқталмаған қолжазбасын және Мерло-Понтидің жұмыс жазбаларының таңдауын қалдырды. Ол Париждегі Пэр-Лашез зиратында анасы Луиза, әйелі Сюзанна және қызы Марианнамен бірге жерленген.
Ар-ождан
Өзінің "Түшене білу феноменологиясы" (француз тілінде алғаш рет 1945 жылы жарық көрген) еңбегінде Мерло Понти картезиандық "когитоға" балама ретінде дене субъектісін (le corps propre) ұғымын дамытады. Бұл ерекшелік өте маңызды, себебі Мерло Понти әлемнің мәнін экзистенциалдық тұрғыдан қабылдайды. Сана, әлем және сезімтал дене бір-бірімен тығыз байланысты, өзара "қатысты". Феномендік нәрсе – табиғи ғылымдардың өзгермейтін нысаны емес, адам денесі мен оның сезімді-қимылдық функцияларының байланысты нәрсесі. (Мерло Понтидің сөзімен) кездесетін сезімтал сапаларды қабылдап, олармен "бірге болу арқылы" дене, жасқанған субъективтілік ретінде, әлемнің құрылымын алдын ала түсініп, әлемнің қазіргі уақыттағы шеңберіндегі нәрселерді қасады. Бірақ, бұл "толықтырылмайтын" (Мерло Понти пікірінше, кез келген қабылдаудың белгісі). Нәрселер – адамның әлемге бейімделуінің нәтижесі. Әлем мен өзіндік сезім – үнемі "болып келе жатқан" процесте пайда болатын құбылыстар. Нәрселерге қараудағы ішінаралық көзқарас, олардың тек белгілі бір перспективада және уақытта ғана көрінуі олардың шынайылығын кемітпейді, керісінше, нығайтады, себебі нәрселердің әлемде және басқа нәрселермен бірге болуының басқа жолы жоқ, тек осындай "Abschattungen" (эскиздер, әлсіз контурлар, көлеңкелер) арқылы ғана мүмкін. Нәрсе қабылдаудан асып түседі, бірақ оның өзін әртүрлі көзқарастарға ұсыну арқылы көрінеді. Қабылдау нысаны оның фонымен – әлемдегі нысандар арасындағы мағыналы қатынастардың жиынтығымен тығыз байланысты. Нысан мағыналы қатынастар әлемінде ажырамас болғандықтан, әрбір нысан екіншісін көрсетеді (Лейбництің монадаларының стиліне ұқсас). Әлемге қатысу арқылы – әлемде болу арқылы – қабылдаушы осы нысанға айналасындағы барлық нәрселерден келетін барлық перспективаларды, сондай-ақ осы нысанның айналасындағы жандарға қатысты әлеуетті перспективаларды сезінеді. Әрбір нысан – "барлығының айнасы". Барлық перспективалар арқылы нысанды қабылдау – бұл ұғымдық немесе анық белгіленген қабылдау емес; керісінше, бұл дененің әлемге және ландшафттың қабылдау Гештальтын құрайтын мағыналарға деген бастапқы қатысуы мен түсінігіне негізделген екіұшты қабылдау. Тек ортаға енігіп, нысандарды осылай қабылдағаннан кейін ғана, оларды нақтырақ анықтау үшін ландшафттағы жеке нысандарға назар аударуға болады. Бірақ, бұл назар бұрыннан көрініп тұрған нәрсені нақтылау арқылы емес, белгілі бір нысанға бағытталған жаңа Гештальт құру арқылы жұмыс істейді. Денелік қатысудың нысандармен әрқашан уақытша және белгісіз болуына байланысты, мағыналы нысандар біртілді, бірақ әрқашан ашық әлемде кездеседі.
Түсініктің басымдығы
Мэрло-Понти «Мінез-құлық құрылымы және қабылдау феноменологиясы» еңбегін жазған кезден бастап, Джон Локкпен басталатын дәстүрді басшылыққа алған идеяға қарсы тұрып, қабылдаудың атомдық сезімдердің себептік нәтижесі емес екенін көрсетуді көздеген. Бұл атомистік себептік тұжырым сол кездегі психологиялық ағымдарда, әсіресе мінез-құлықта сақталды. Мэрло-Понтидің пікірінше, қабылдау белсенді сипатқа ие, себебі ол өмір әлеміне (Lebenswelt) бастапқы ашылу болып табылады. Осы бастапқы ашылу оның қабылдаудың басымдығы тезисінің негізін құрайды. Гуссерльдің феноменологиясының ұраны – «барлық сана – бір нәрсенің санасы», бұл «ой іс-әрекеттері» (noesis) мен «ойдың қасақана нысандары» (noema) арасындағы ерекшелікті білдіреді. Осылайша, noesis пен noema арасындағы корреляция сананы талдаудың құрылуындағы алғашқы қадам болады. Алайда, Гуссерльдің өлімнен кейінгі қолжазбаларын зерттегенде, ол өзінің маңызды ықпалы болған Гуссерльдің еңбектері эволюциясының барысында noesis-noema корреляциясына жатпайтын құбылыстарды ашатынын атап өтті. Бұл әсіресе дене құбылыстарына (бір мезгілде дене – субъект және дене – нысан), субъективті уақытқа (уақыт санасы – сананың әрекеті де, ойдың нысаны да емес) және басқаға (Гуссерльде басқа туралы алғашқы ойлар солипсизмге алып келді) қатысты айқын көрінеді. Сондықтан, «ой іс-әрекеттері» (noesis) мен «ойдың қасақана нысандары» (noema) арасындағы ерекшелік толыққанды негізді құрамайды. Ол талдаудың жоғары деңгейінде көрінеді. Осылайша, Мэрло-Понти «барлық сана – бір нәрсенің санасы» деген тұжырымды қабылдамайды, себебі ол бастапқыда ноэтикалық-ноэматикалық негізді болжайды. Оның орнына, ол «барлық сана – қабылдау санасы» деген тезисті дамытады. Осы арқылы ол феноменологияның дамуында маңызды өзгеріс жасайды, оның тұжырымдамаларын қабылдаудың басымдығы тұрғысынан қайта қарау қажеттігін, сондай-ақ осы тезистің философиялық салдарына баға беру қажеттігін көрсетеді.
Денелік
Түсінікті зерттеуді бастапқы нүктесі ретінде алған Мерло-Понти адамның өз денесінің (le corps propre) тек бір зат емес, ғылым үшін зерттеуге болатын әлеуетті объект емес, сонымен қатар тәжірибелің тұрақты шарты, әлемге қабылдаудың ашықтығының құрамдас бөлігі екенін түсінді. Сондықтан ол сана мен дененің біртұтастығы бар екенін, оны қабылдау талдауы ескеруі керек екенін атап көрсетеді. Қабылдаудың басымдығы – тәжірибелің басымдығын білдіреді, себебі қабылдау белсенді және құрылымдық өлшемге айналады. Мерло-Понти сананың денелігін де, дененің ниеттілігін де көрсетеді, осылайша ол Декарттың ақыл мен дененің дуалистік онтологиясына қарсы тұрады, Декарт – Мерло-Понти үнемі қайта оралатын философ, оларды бөлетін маңызды айырмашылықтарға қарамастан. "Қабылдау феноменологиясында" Мерло-Понти былай деп жазды: "Менде қол, аяқ, дене болғандықтан, мен өз шешімдеріме тәуелді емес және мен таңдамайтын әсерді айналамдағы ортаға тигізетін ниеттерді қолдаймын" (1962, 440-бет).
Шаралық
Дененілік мәселесі сондай-ақ Мерло Понтидің кеңістік (l'espace) туралы ойларымен және әлемде болу (être au monde; Хайдеггердің In der Welt sein дегенімен байланысты) және өз денесінің (le corps propre) ұғымында көрінетін тереңдік өлшемінің (la profondeur) басымдығымен байланысты. Феноменологиядағы кеңістіктік сипаттамалар туралы ойлар сәулет теориясындағы жоғары деңгейдегі философиялық талқылаулардың да маңызды бөлігін құрайды.
Тіл
Денелік қасиеттің өзіндік экспрессивтік өлшемге ие екендігін атап өту, оның эго құрылымы үшін негізгі екендігін көрсету – бұл Мерло-Понтидің кейінгі еңбектерінде үнемі қайталап айтылатын "Мінез-құлқының құрылымы" еңбегінің маңызды қорытындыларының бірі. Осы экспрессивтілік тақырыбын жалғастыра отырып, ол денелік жаратылысы бар субъектінің, ақыл-ой операциялары және мәдени өмір туындылары сияқты, дененің органикалық деңгейінен асып түсетін әрекеттерді қалай іске асыратынын зерттейді. Сондықтан ол тілді мәдениеттің ядросы ретінде мұқият қарастырады, әсіресе ойдың және сезімнің қалыптасуы арасындағы байланыстарды зерттейді. Ол өз көзқарасын тілді меңгеру және дененің экспрессивтігін талдау арқылы ғана емес, сонымен қатар тілдің, сурет салудың, киноның, әдебиеттің, поэзияның және музыканың патологияларын ескере отырып байытады. Бұл еңбек негізінен тілді зерттейді, "Мінез-құлқының құрылымы" еңбегіндегі көркемдік көріністерге қатысты ойлармен басталады, онда Эль Греко туралы мәліметтер (203-беттен бастап) бар, ол 1945 жылғы "Сезанның күмәні" еңбегіндегі ойларын алдын ала көрсетеді және "Сезім феноменологиясы" талқылауын жалғастырады. Сорбонна университетінде бала психологиясы және педагогика кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарар кезінде жазылған бұл еңбек оның философиялық және феноменологиялық еңбектерінен айырмашылығы жоқ, керісінше, оның ойын дамытудың маңызды жалғасы болып табылады. Сорбоннадағы дәрістерінің бағдарламалары көрсеткендей, осы кезеңде ол феноменология мен психологиядағы түрлі зерттеулер арасындағы диалогты жалғастырады, балаларда тілді меңгеруді зерттеуге қайта оралу үшін, сондай-ақ Фердинанд де Соссюрдің лингвистикаға қосқан үлесін кеңінен пайдалану үшін және психология, лингвистика және әлеуметтік антропологиядағы зерттеулерді талқылау арқылы құрылым туралы түсінікті дамыту үшін.
Өнер
Мерло Понти негізгі және екіншілік экспрессияны ажыратады. Бұл ерекшелік «Сезім феноменологиясы» (207-бет, 2-ескертпе [Fr. басылымы]) еңбегінде көрінеді және кейде «сөйлеу» және «сөйлейтін» тіл (le langage parlé et le langage parlant) («Әлемнің прозасы», 10-бет) тұрғысынан қайталанады. Сөйлеу тілі (le langage parlé), яғни екіншілік экспрессия, сөйлеушінің лингвистикалық қорына және мәдени мұрасына, сондай-ақ белгілер мен мағыналар арасындағы қатынастардың күрделі жиынтығына оралады. Сөйлейтін тіл (le langage parlant), немесе негізгі экспрессия, сезімнің тууында, ойдың пайда болуында, мәннің пайда болу сәтінде тілдің өзі болып табылады. Мерло Понтиді қызықтыратыны – осы сөйлейтін тіл, яғни негізгі экспрессия, ол өндірістің және экспрессияны қабылдаудың табиғатын қарастыру арқылы оның назарын аударады. Бұл тақырып іс-әрекет, ниет, қабылдау талдауымен және бостандық пен сыртқы жағдайлар арасындағы байланыстармен де байланысты. «Жанама тіл және үнсіздік дауыстары» атты еңбегінде стиль ұғымы маңызды орын алады. Андре Мальромен кейбір ұқсастықтарына қарамастан, Мерло Понти стильдің үш тұжырымы бойынша Мальродан өзгешеленеді, олардың соңғысы Мальроның «Үнсіздік дауыстары» шығармасында қолданылады. Мерло Понти бұл еңбекте Мальроның кейде «стильді» өте субъективті мағынада қолданатынын, оны суретшінің жекелігінің проекциясы ретінде түсінетінін айтады. Ал кейде, керісінше, өте метафизикалық (Мерло Понти пікірінше, мистикалық) мағынада қолданады, онда стиль «суретшінің руымен» байланысты «үлкен суретші» тұжырымымен байланысты. Соңында, кейде стильді тек көркемдік мектептің немесе бағыттың категориясын анықтау үшін пайдаланады. (Дегенмен, Мальроның стиль туралы түсінігі – оның ойлауының кілтті элементі – күмәндігін тудырады.) Мерло Понти үшін стиль ұғымының осы қолданылуы Мальроны итальяндық Ренессанс суретінің объективтілігі мен оның заманындағы суретшіліктің субъективтілігі арасындағы айырманы тұжырымдауға итермелейді, бұл тұжырымға Мерло Понти қарсы шығады. Мерло Понтидің пікірінше, бұл мәселенің мәнін қарастыру үшін стильдің ең алдымен қабылдаудың басымдығына қатысты талап екенін мойындау маңызды, бұл тарихилық және интерсубъективтілік өлшемдерін ескеруді де білдіреді. (Дегенмен, Мальроның өнер теориясын зерттеуде Мерло Понтидің Мальроны оқығанына күмән тудыратын зерттемелер бар, онда Мерло Понти Мальроны дұрыс түсінбегені айтылады.) Мерло Понти үшін стиль екі немесе одан да көп болмыс салаларының өзара әрекеттесуінен туындайды. Ол жеке адамның санасына ғана тән емес, сана әлемнің, Табиғаттың алдын-ала саналық стилінен туады.
Ғылым
Өзінің "Сезанның күмәні" атты эссесінде, онда Пол Сезанның импрессионистік сурет салу теориясын өзінің радикалды рефлексия тұжырымдамасына ұқсас екенін айтады, яғни алдын-ала рефлексиялық санаға оралып, оны зерделеуге жасалған әрекет, Мерло-Понти ғылымды өнерге қарама-қарсы қояды. Мерло-Понтидің пікірінше, өнер жеке тұлғаның қабылдауын бейнелеуге тырысса, ғылым жеке тұлғаға қарсы бағытталған. "Түсініс феноменологиясы" еңбегінің кіріспесінде Мерло-Понти позитивизмге феноменологиялық қарсылық білдіреді: ол адамның субъективтілігі туралы ештеңе ашпайды. Ғылыми мәтін тек сол ғалымның жеке тәжірибесін ғана түсіндіре алады, одан асып түсу мүмкін емес. Мерло-Понтидің ойынша, ғылым түсіндіруге тырысатын құбылыстардың тереңдігі мен маңыздылығын назарға алмайды. Мерло-Понти ғылымды нәтижелі абстракция деп түсінді. Мысалы, қабылдаудың себептік және физиологиялық түсіндірмелері, құбылыстың өзінен абстракция жасағаннан кейін ғана қол жеткізілетін ұғымдармен қабылдауды түсіндіреді. Мерло-Понти ғылымды табиғатты толыққанды түсінуге болатын сала деп санады. Құбылыстардың субъективті тереңдігі ғылымда өзгеріссіз берілмейді. Бұл Мерло-Понтидің ғылымды феноменологиялық объективтілікке негіздеуге және, мәнінде, "құбылыстарға қайта оралуға" жасаған тырысысын көрсетеді.
Феминисттік философия
Мерло Понтиді француз феминистік дәстүрінен шабыт алған австралиялық және скандинавиялық философтар, оның ішінде Розалин Дипроз және Сара Хайнамаа [fi] да қабылдады. Хайнама Мерло Понтидің Симона де Бовуарға тигізген әсерін қайта қарастыруды ұсынды. (Ол сондай-ақ Дрейфустың Мерло Понтиді мінез-құлықшы ретінде түсіндіруін, сондай-ақ Мерло Понтидің ой-өрісі үшін феноменологиялық азайтудың маңыздылығын назардан тыс қалдырғанын сынады.) Мерло Понтидің дене феноменологиясын Айрис Янг өзінің "Қыз сияқты лақтыру" атты мақаласында және оның жалғасы "Қыз сияқты лақтыру: жиырма жыл өткен соң" атты мақаласында пайдаланды. Янг әйелдердің дене мінез-құлқының ерекше ерекшеліктерін, олардың еркектерден қалай ерекшеленетінін талдайды. Янгтың пікірінше, доп лақтыратын ер адам бүкіл денесін қозғалысқа жұмсайды, ал доп лақтыратын әйел көбінесе өз қозғалысын шектейді, ал спортта әйелдер көбінесе тартымсыз, реактивті түрде қозғалады. Мерло Понти адамдардың әлемді "мен істей аламын" деген тұрғысынан сезінетінін айтады, яғни қабілет пен әдет-ғұрыпқа негізделген белгілі бір мақсаттарға бағытталған. Янгтың тезисі – әйелдерде бұл ниеттілік тежелген және екіұшты, сенімді емес, "мен істей алмаймын" деп қабылданады.
Экофеноменология
Экофеноменологияны адам және басқа тіршілік иелерінің дүниемен байланысын зерттеу деп түсінуге болады (Brown & Toadvine 2003). Бұл байланыс қатынастық ортада орналасқан, ол толығымен объективті емес, себебі ол сансыз ағзалардың қозғалысын тудыратын, әртүрлі өмірлік тәжірибелермен өзара құрылған, сонымен қатар толығымен субъективті де емес, өйткені ол денелер арасындағы материалдық қатынастардың кеңістігі болып табылады. Ол қасақаналыққа немесе себеп-салдарға толығымен бағынбайды. Осы аралық кеңістікте феноменология натурализмге қарсылығын жеңе алады. Дэвид Абрам Мерло-Понтидің «дене» (флеш) тұжырымын «қабылдаушы мен қабылданылатынды өзінің спонтанды әрекетінің өзара тәуелді аспектілері ретінде тудыратын және негізге алатын құпия тіндер немесе матрица» деп түсіндіреді және осы элементарлық матрицаны жердегі өмірдің өзара байланысқан желісімен теңестіреді. Бұл тұжырым субъект пен объектті диалектикалық тұрғыда бастапқы шындық ішінде анықтама ретінде біріктіреді, оны Мерло-Понти «дене» деп, ал Абрам түрліше «жанды Жер», «тыныс алатын биосфера» немесе «адамнан артық табиғи әлем» деп атайды. Бірақ бұл табиғат немесе биосфера емес, ол объектілер мен объективті процестердің күрделі жиынтығы ретінде емес, «сол ақылды денеде, зейінмен қарап, өмір сүретін, әлемнің толық бөлігі болып табылатын адам жануары сезінетін және өмір сүретін биосфера» ретінде қарастырылады. Мерло-Понтидің адамнан артық әлемдегі толық диалогқа баса назар аударатын экофеноменологиясы тілдің онтогенезі мен филогенезіне де әсер етеді, тіпті ол «тіл – ағаштардың, толқындардың және орманның үні» дейді. Мерло-Понти өзі «әлі субъект емес, объект емес және барлық жағынан ойлауды қиындататын бастапқы болмысқа» сілтеме жасайды. Осы бастапқы болмыстан бізге ешқандай туындылық, ешқандай үзіліс жоқ. Оның өлімінен кейін үстелінде табылған және «Көрінетін және көрінбейтін» толық емес қолжазбасымен бірге жарияланған көптеген жұмыс жазбаларының арасында Мерло-Понти өзінің бастапқы «дене» түсінігі мен «табиғат» туралы түбегейлі өзгерген түсінік арасындағы терең байланысты мойындағанын көрсетеді. Сондықтан 1960 жылғы қарашада ол былай деп жазады: «Табиғатты психоанализден өткізіңіз: ол – дене, ана». Ал 1961 жылғы наурызда жазылған соңғы жұмыс жазбасында ол былай дейді: «Табиғат – адамзаттың екінші жағы (дене ретінде, бірақ «материя» ретінде емес)». Бұл кеңістік, орын, тұрғын үй және денедегі (флеш) және физикалық, виртуалды және кибернетикалық емес жүзеге асыру тұжырымдарымен үйлеседі, әсіресе олар қазіргі заманғы технологияның мәнін ашу аясында қарастырылғанда. Мұндай талдаулар Хайдегердің «эконтология» тұжырымын, оның «Болу туралы сұрақ» (Seinsfrage) мәселесін «Төрттік» (Das Geviert) – Жер, Аспан, Өмірліктер, Құдайлар (Erde und Himmel, Sterblichen und Göttlichen) арқылы қарастыруының кеңейтілген нұсқасы ретінде қарастырылады. «Экофеноменологияның» осы саласында экология онтологиямен байланысты, онда дүниелік экзистенциалдық талдаулар жерде негізделген, ал экология онтологиялық ойлаумен бағытталған.