Кіріспе

Жылдық болашақ оқиғалар туралы жарияланым

Алманах (алманах және альманах деп те жазылады) – бір немесе бірнеше тақырып бойынша ағымдағы ақпараттардың жиынтығын тұрақты түрде жариялайтын тізім. Ол ауа райы болжамдарын, шаруалардың егін салу мерзімдерін, толқын кестелерін және басқа да кестелік деректерді қамтиды, олар көбінесе күнтізбеге сәйкес реттеледі. Алманахтарда Күн мен Айдың шығу және бату уақыттары, күн және ай тұтылуларының күндері, жоғары және төменгі толқындардың сағаттары, сондай-ақ діни мерекелер сияқты аспан денелері мен түрлі статистикалық мәліметтер кездеседі. Алманахтағы оқиғалар тізімі шаруалар, теңізшілер немесе астрономдар сияқты нақты оқырман тобына қарай бейімделуі мүмкін.

Атауы

Сөздің этимологиясы белгісіз. Бұл сөздің қазіргі мағынасына ұқсас ең алғашқы қолданылуы 1267 жылы латын тілінде кездеседі. Роджер Бэкон оны Айды қоса алғанда, аспан денелерінің қозғалысын егжей-тегжейлі көрсететін кестелер жиынтығын білдіру үшін пайдаланған. Алманах сөзі грек сөзінен шыққан деген болжам бар, ол күнтізбе деген мағынаны білдіреді. Алайда, бұл сөз ежелгі заманда бір рет ғана кездеседі, Евсевий Порфирийдің астрологиялық карталарды (алменихиака) қолданғаны туралы айтқан сөздерін келтіреді. Алғашқы альманахтар – ауыл шаруашылығы, астрономиялық немесе метеорологиялық деректерді қамтитын күнтізбелер болған. Бірақ Роджер Бэконның осы этимологиядан сөз алғандығына күмән тудырады: «Бұл сөздің (әрине, оның нақты түрі өте белгісіз) дыбысы мен қолданылуына қарамастан, оны тарихи тұрғыдан испандық-арабша манахымен немесе араб тіліне араласпаған ортағасырлық латынша альманахпен байланыстыру қиындықтары еңсерілмейтіндей». Бір этимологиялық есепте: «Сөздің түпкі тегі белгісіз. Оның алғашқы буыны, ал, және ортағасырлық ғылым мен технологияға қатыстылығы, араб тегіне күшті нұсқайды, бірақ сенімді кандидат табылған жоқ». Эрнест Уикли альманах туралы былай дейді: «Бірінші рет Роджер Бэконнан кездеседі. Испан-арабшадан, ал манахтан шыққан сияқты, бірақ бұл арабша сөз емес». Уолтер Уильям Скит араб тегінің құрылымы «қанағаттанарлық емес» деген қорытындыға келеді. Оксфорд ағылшын сөздігі де «араб тілінде бұл сөздің этимоны жоқ» дейді, бірақ жанама дәлелдер «испан тіліндегі арабша аль-манахқа нұсқайды». Арабша сөздің «аль-манах» деп жазылуының себебі – ол «альманах» және «альманах» түрінде кездесетіні (Роджер Бэкон екеуін де қолданған). Бұл сөздің ең алғашқы қолданылуы астрономиялық күнтізбелермен байланысты болды. Арабша المناخ al munākh сөзінің қазіргі араб тіліндегі мағынасы классикалық араб тіліндегі мағынасынан өзгеше. Бұл сөз бастапқыда «түйелердің отыратын жері [салт атқандар мен жүк түсірілетін орын]» дегенді білдірген. Қазіргі араб тілінде бұл сөз «климат» деген мағынаны білдіреді. Толедо кестелерінің және басқа да ортағасырлық араб астрономиялық еңбектерінің беделі, сөздің Батыста пайда болған кезде араб тілінде сөздің болмауы, оның Батыста ойлап табылғанын және жалған араб сөзі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сол кезде Батыста астрономиялық кестелерге арабша атау беру беделді болып саналды. Сол уақытта латын жазушысы Псевдо Гебер араб псевдонимімен жазған. (Соңғы алхимиялық сөз алькахест жалған араб сөзі болып саналады.)

Гемологиялар мен парапегматикалар

Алманахтар саналатын ертерек мәтіндер Таяу Шығыста табылды, б.з.б. екінші мыңжылдықтың ортасына дейін сақталған. Олар көбінесе грекше "күн" деген мағына беретін "hēmerā" сөзінен туындаған гемерология деп аталады. Олардың ішінде "Вавилондық альманах" деп белгілісі бар, ол әрбір күнге арналған жақсы және жаман күндердің тізімін, сондай-ақ оларды қалай өткізуге кеңес береді. Оқырманның әртүрлі топтарына бағытталған бірнеше түрлері мен нұсқалары табылды. Ежелгі Египетте күніне үш рет жазылған жақсы және жаман сәттердің тізімі де кездеседі. Мұндай болжамдардың көпшілігі аспан денелерінің қозғалысымен байланысты болды. Ежелгі Египеттегі маңызды оқиға – Нил өзенінің тасуы жазғы күн тоғысымен бірге болуы күтілді, бірақ 365 күндік азаматтық күнтізбе болғандықтан, ғасырлар бойы бұл күннің орны өзгеріп отырды. Жаңа жыл 1441 жыл сайын жазғы күн тоғысымен сәйкес келеді, бұл сотик кезеңі деп аталады. Оның болжау үшін Сириус жұлдызының алғашқы гелиакты көтерілуі пайдаланылды, және бұл практика – бір жұлдызды байқау және оны қандай да бір оқиғамен байланыстыру кеңінен тарады. Грек альманахи, парапегма деп белгілі, ойылған тесіктерге салынатын жылжымалы штырғылар арқылы айдың күндері көрсетілген тасқа жазылған түрде сақталған, содан аты да келген. Жазба түрдегі мәтіндер де болды, ал Диоген Лаэртійдің айтуынша, "Парапегма" Демокриттің кітабының атауы еді. Александриялық астроном Птолемей (2-ғасыр) "Тұрақты жұлдыздардың фазалары және ауа райының өзгеруінің жинағы" деп аудалатын "Phaseis" атты трактат жазды. Оның негізгі бөлігі – парапегма, яғни маусымдық ауа райының өзгеру күндерінің тізімі, күннің шығуы мен батуы кезінде жұлдыздардың немесе шоқжұлдыздардың алғашқы және соңғы пайда болуы, сондай-ақ күн тоғысы сияқты күнмен байланысты оқиғалар, барлығы күн жыл санауымен ұйымдастырылған. Астрономиялық есептеулердің негізінде ауа райының құбылыстары болжалды, бұл өткендегі әртүрлі билік өкілдерінің байқауларынан жасалған жинақ ретінде құрастырылған. Парапегма ғасырлар бойы жасалып келді. Птолемей астрономиялық құбылыстардың маусымдық ауа райының өзгеруіне себеп болатынына сенді, ал осы оқиғалардың нақты сәйкес келмеуіне себеп басқа аспан денелерінің физикалық әсері екендігін түсіндірді. Сондықтан ол үшін ауа райын болжау астрологияның жеке саласы болды. Сақталған римдік "menologia rustica" жыл бойындағы күн ақпаратын және ауыл шаруашылығы жұмыстарын, айлардың қамқоршы құдайларын және маңызды мерекелерді біріктірген кестелерді қамтиды. Империялық кезеңде әр айдың басында оның басты астрологиялық белгілерінің суреттері бейнеленген, бұл римдік геопоникалық трактаттармен үйлеседі, олар көбінесе азаматтық күнтізбеге сүйенудің орнына сол кезеңдегі жұлдыздарға байланысты әртүрлі іс-әрекеттерге қатысты жағдайлар туралы нұсқаулар берді.

Эфемеридтер, зидтер және кестелер

Алманахтың шығу тегі ежелгі Вавилон астрономиясымен байланысты болуы мүмкін, онда Ай мен планеталық құбылыстарды болжау үшін планеталық кезеңдердің кестелері жасалған. Осыған ұқсас трактаттар, Зейж деп аталатын, кейіннен ортағасырлық ислам астрономиясында жазылды. Қазіргі заманғы альманах Вавилон, Птолемей және Зейж кестелерінен мына жағынан ерекшеленеді: "альманахтардағы жазбалар аспан денелерінің орналасуын тікелей көрсетеді және қосымша есептеулерді қажет етпейді", ал Птолемейдің "Альмагестісіне" негіделген "көмекші астрономиялық кестелерге" қарағанда бұл керісінше. Қазіргі мағынадағы ең ерте альманах – 1088 жылы Абу Исхак Ибрахим әл-Заркали (латынша Арзахель) Толедода, Аль-Андалуста жазған Альманах. Бұл еңбек 1088 жылдан 1092 жылға дейінгі төрт жылға күн, Ай және планеталардың күнделікті нақты орналасуын, сондай-ақ көптеген басқа да кестелерді қамтиды. Оның латын тіліне аудармасы мен бейімделуі 12 ғасырда Толедо кестелері, ал 13 ғасырда Альфонсин кестелері түрінде пайда болды.

Ортағасырлық мысалдар

Алманахтар ойлап табылғаннан кейін, адамдар жұлдыздар мен толқындардың қозғалысын болжау мен, болжаудың мистикалық мағынасында болашақты болжаудың арасында көп айырмашылықты көре алмады. Сондықтан ертедегі альманахтарда жалпы жұлдызшалармен қатар табиғи ақпарат та болды. Мысалы, 1387 және 1405 жылдар аралығында Англияда жасалған Western MS.8932 (Wellcome Collection, London) – медицина қызметкерлері денсаулыққа қатысты астрологиялық ақпаратты пайдалану үшін қолданған астрологиялық кестелер мен диаграммалары бар күнтізбе. 1150 жылы Соломон Джарх осындай альманахты жасады, ол алғашқы заманауи үлгілердің бірі саналады. 12 ғасырдағы альманахтардың көшірмелері Британ мұражайында, сондай-ақ Оксфорд және Кембридж университеттерінде сақтаулы. 1300 жылы Петрус де Дакия альманах (Савильян кітапханасы, Оксфорд) құрды, ал сол жылы Роджер Бэкон, OFM, өзінің альманахын жариялады. 1327 жылы Уолтер де Эльвенден альманах жасады, ал кейін 1380 жылы Оксфордтан Джон Сомерс жасады. 1386 жылы Оксфордтағы Николас де Линн альманах шығарды. 1457 жылы Гутенберг (атақты Библиядан сегіз жыл бұрын) Майнц қаласында алғашқы басылған альманахты жариялады. Реджо Монтанус 1472 жылы альманах шығарды (Нюрнберг, 1472), ол бірнеше ғасыр бойы басылып тұрды. 1497 жылы француз тілінен аударған Шепардтың күнтізбесі (Ричард Пинсон) ағылшын тілінде басылған алғашқы альманах болды.

Англия

XVI ғасырдың екінші жартысында Англияда Энтони Аскхэм, Томас Бакминстер, Джон Дейд және Габриэль Френде сияқты авторлар жыл сайынғы альманахтар шығара бастады. XVII ғасырда ағылшын альманахтары ең көп сатылатын кітаптардың бірі болды, олар тек Киелі кітаптан ғана артық сатылды; ғасырдың ортасына қарай жыл сайын 400 000 альманах шығарылды (толық тізімін Ағылшын қысқа атаулар каталогынан табуға болады). 1775 жылы баспагерлер компаниясының реттелуіне дейін Англияда альманахтарды басып шығаруға монополия құрылып, ол табысты болды. Ричард Аллестри (1621/22–1681 жылғы Итон колледжінің проректоры Ричард Аллестримен шатастырылмауы керек) 1617 жылдан 1643 жылға дейін жыл сайын жарық көрген ағылшын альманахтарының бірін жазды, бірақ оның альманахы ең ерте немесе ең ұзақ шыққан альманах емес. Осы типтегі басылымдарды пародизациялаған туындылар 1500 жылдардың соңында пайда болды. Келесі ғасырда "Кедей Ричард, Күйген Аралдың Шығары" деген псевдониммен жазған автор "Кедей Робиннің Альманахы" атты осындай пародиялар сериясын жариялай бастады. Серияның 1664 жылғы санында былай делінген: "Осы айда Кентте немесе христиан әлемінде ер адамның, әйелдің немесе баланың қайтысы туралы хабар естиміз деп күтуге болады."

Британдық Америка және АҚШ

Британдық Американың он үш колониясында басылған алғашқы альманах – Уильям Пирстің 1639 жылы жарық көрген «Жаңа Англия үшін есептелген альманах» болды. Бұл альманах Стивен Дейдің 1649 жылға дейін Массачусетс штатының Кембридж қаласында жыл сайын басып шығарған осындай басылымдардың біріншісі еді. Массачусетс штатындағы Кембридж/Бостон аймағы колонияларда жыл сайын альманах басып шығарудың алғашқы орталығына айналды, ал он сегізінші ғасырдың бірінші жартысында бұл іс Филадельфияда жалғасты. Массачусетс штатының Дедхэм қаласындағы Натаниел Эймс 1725 жылы және 1732 жылдан кейін жыл сайын өзінің танымал «Астрономиялық күнделік және альманах» кітабын шығарды. Джеймс Франклин 1728 жылдан 1735 жылға дейін «Пор Робин» есімімен жазылған «Род-Айленд альманахы» кітабын жариялады. Джеймстің інісі Бенджамин Франклин 1732 жылдан 1758 жылға дейін Филадельфияда өзінің жылдық «Кедей Ричард альманахы» кітабын шығарды. Самуэль Стернс 1771 жылдан 1784 жылға дейін жыл сайын шығарылатын «Солтүстік Америка альманахы» мен 1783 жылы алғашқы американдық теңіз альманахы «Навигатордың күнтізбесі» немесе «Теңізшінің альманахы» кітабын шығарды. Мэриленд штатындағы Элликотттың жоғарғы диірмендеріндегі Эндрю Элликотт «АҚШ альманахы» атты альманахтар сериясын жазды, оның ең ерте нұсқасы 1782 жылғы күнді көрсетеді. Элликотт Миллс қаласының жанында тұратын бос африкалық америкалық Бенджамин Баннекер 1792 жылдан 1797 жылға дейінгі жылдарға арналған альманахтар сериясын жасады.

Қазіргі заманғы қолданысы

Қазіргі кезде жарық көрген альманахтар, мысалы, Уитакердің альманахы, олардың ауқымы мен мазмұны тарихи әріптестерінен асып түсті. Қазіргі заманғы альманахтар бүкіл әлемді қамтитын статистикалық және сипаттамалық деректерді жан-жақты ұсынады. Мазмұнында сондай-ақ, өзекті мәселелер мен соңғы тарихи оқиғалардың шолуы да бар. Қазіргі уақытта жарық көрген басқа альманахтар (шамамен 2006 жылғы мәліметтер бойынша) TIME Almanac with Information Please, World Almanac and Book of Facts, The Farmer's Almanac, The Old Farmer's Almanac және The Almanac for Farmers & City Folk кіретін болса, Инвернес альманахы – альманах/әдеби журнал ретінде 2015-2016 жылдары Калифорния штатының Вест-Марин қаласында жарық көрді. 2007 жылы Harrowsmith Country Life Magazine толығымен канадалық мазмұнға негізделген, Канадада жазылған канадалық альманахты жариялады. Greenhorns коммерциялық емес аграрлық ұйымы қазіргі уақытта жас фермерлерге көмектесу үшін The New Farmer's Almanac жариялап тұрады. Алманахтарда қамтылған негізгі тақырыптар (олардың мазмұны көрсетілімінде көрінеді) география, үкімет, демография, ауыл шаруашылығы, экономика және бизнес, денсаулық сақтау және медицина, дін, бұқаралық ақпарат құралдары, көлік, ғылым және технология, спорт, сондай-ақ марапаттар мен сыйлықтарды қамтиды. Басқа мысалдарға Колумбия кітаптары мен ақпараттық қызметтері басып шығарған Америка саясатының альманахы, Британ саясатының альманахы, Вапсипиникон альманахы және 1861 жылдан бері Каталонияда каталан тілінде жарық көріп келе жатқан Календари делс Пагесос альманахтары жатады. GPS альманахы, әрбір GPS спутнигі арқылы берілетін деректердің бір бөлігі ретінде, шоқжұлдыздағы барлық спутниктердің шамамен орбитасы мен жағдайы туралы ақпаратты, ионосфера моделін және GPS арқылы алынған уақытты Координацияланған әмбебап уақытқа (UTC) байланыстыратын ақпаратты қамтиды. Осылайша, GPS альманахы ежелгі Вавилон альманахы сияқты, аспан денелерін табуға бағытталған мақсатты көздейді.