Кіріспе
USS Utah (BB 31/AG 16) - АҚШ Әскери-теңіз күштерінің дредноут линкоры. Юта штатының атымен аталған АҚШ Әскери-теңіз күштерінің алғашқы кемесі, оның Флорида деген бір туыс кемесі бар. «Юта» кемесі 1909 жылдың наурыз айында салынды және сол жылдың желтоқсан айында суға түсірілді. Ол 1911 жылдың тамызында аяқталды және бес екі қабатты мұнажада орналасқан он қарудан тұратын негізгі артиллериямен жабдықталды. «Юта» мен «Флорида» 1914 жылы Мексика революциясы кезінде АҚШ-тың Веракрусты басып алуы кезінде келген алғашқы кемелер болды. Екі линкор қаланың басып алынуын бастаған десант тобын жағаға жіберді. АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін «Юта» Ирландияның Бантри шығанағындағы Берехавен портына орналасты, онда ол конвойлерді неміс су асты кемелерінен қорғады. 1920 жылдары кеме көптеген оқу сапарларын және флоттық маневрлерді жүргізді, сондай-ақ 1924 және 1928 жылдары Оңтүстік Америкаға екі рет саяхат жасады. 1931 жылы «Юта» қарусыздандырылып, нысаналық кемеге айналдырылды және өткен жылы қол қойылған Лондондық теңіз келісімінің шарттарына сәйкес AG 16 болып қайта тағайындалды. Сондай-ақ, ол флоттың мергендерін даярлау үшін әртүрлі типтегі зениттік қарулармен жабдықталды. Ол осы екі рөлде он жылдық бойы қызмет етті және 1941 жылдың соңында Перл-Харборда болды. Ол 7 желтоқсан күні таңертең портта тұрды және Жапонияның Перл-Харборға шабуылының алғашқы минуттарында екі торпедаға түсті, бұл ауыр су басуға әкелді. «Юта» жылдам қалпына келмей суға батып, 58 адам қаза тапты, бірақ экипажының көп бөлігі құтыла алды. Кеменің құлғындары портта қалып қойды және 1972 жылы кемеге жақын жерде ескерткіш орнатылды.
USS Utah (BB 31/AG 16) was the second and final member of the of dreadnought battleships. The first ship of the United States Navy named after the state of Utah, she had one sister ship, Florida. Utah was built by the New York Shipbuilding Corporation, laid down in March 1909 and launched in December of that year. She was completed in August 1911, and was armed with a main battery of ten guns in five twin gun turrets. Utah and Florida were the first ships to arrive during the United States occupation of Veracruz in 1914 during the Mexican Revolution. The two battleships sent ashore a landing party that began the occupation of the city. After the American entrance into World War I, Utah was stationed at Berehaven in Bantry Bay, Ireland, where she protected convoys from potential German surface raiders. Throughout the 1920s, the ship conducted numerous training cruises and fleet maneuvers, and carried dignitaries on tours of South America twice, in 1924 and 1928. In 1931, Utah was demilitarized and converted into a target ship and re designated as AG 16, in accordance with the terms of the London Naval Treaty signed the previous year. She was also equipped with numerous anti aircraft guns of different types to train gunners for the fleet. She served in these two roles for the rest of the decade, and late 1941 found the ship in Pearl Harbor. She was in port on the morning of 7 December, and in the first minutes of the Japanese attack on Pearl Harbor, was hit by two torpedoes, which caused serious flooding. Utah quickly rolled over and sank; 58 men were killed, but the vast majority of her crew were able to escape. The wreck remains in the harbor, and in 1972, a memorial was erected near the ship.
Дизайн
Ютаның жалпы ұзындығы 158,80 м, ені 26,82 м, сусынуы 8,53 м болды. Кеме жобаланғандағы және толық жүктелгендегі суыру сыйымдылығы болды. Кеме төрт валлы Парсонс бу турбиналарымен (қуаты ) және он екі көмірмен жұмыс істейтін Babcock & Wilcox қазандықтарымен жабдықталған, бұл оған ең жоғары жылдамдыққа жете алуға мүмкіндік берді. Кеменің круиздік қашықтығы жылдамдықпен шамамен болды. Кемеде 1001 офицер мен сарбаз қызмет етті. Кемеде орталық сызықта бес қос мұнарада орналасқан он 12 дюймдік/45 Mark 5 зеңбірегінен тұратын негізгі батарея болды, олардың екеуі алдыңғы бөлігінде бірінен соң бірі орналасқан. Қалған үш мұнара суперқұрылыстың арт жағына орналастырылды. Екінші батарея корпустың бүйір жағындағы казематтарға орнатылған 16 /51 зеңбірегінен тұрды. Сол кездегі капиталдық кемелерге тән болғандай, ол бортындағы су астында орналасқан екі торпеда түтігін алып жүрді. Негізгі броньды белдеудің қалыңдығы болса, броньды палубаның қалыңдығы болды. Зеңбірек мұнараларының алдыңғы беті қалыңдығы болды, ал басқару мұнарасының қабырғалары қалыңдығы болды.
Құрылысы 1922
Юта 1909 жылғы 15 наурызда Нью-Йорк кеме құрылысы корпорациясында салынды. 1909 жылғы 23 желтоқсанда суға жіберілді және 1911 жылғы 31 тамызда АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қабылданып алынды. Содан кейін ол Хэмптон-Роудс, Санта-Роза аралы, Пенсакола, Галвестон, Кингстон, Ямайка және Кубадағы Гуантанамо шығанағында тоқтаған сынақ круизін жасады. 1912 жылғы наурызда Атлантика флотына бекітілді, одан кейін артиллериялық жаттығуларға қатысты. 16 сәуірде Нью-Йорк теңіз арсеналында күрделі жөндеуден өтті. Юта 1 маусымда Нью-Йорктен шығып, 6 маусымда Хэмптон-Роудс арқылы Аннаполиске жетті. Содан ол Әскери академиядан теңіз курсанттарын алып, 25 тамызға дейін Жаңа Англия жағалауында курсанттарды даярлау круизіне шықты. Келесі екі жыл бойы Юта Атлантикада осындай жаттығулар мен курсанттар круиздерін жалғастырды. 1913 жылғы 8-30 қараша аралығында Юта Еуропа суларына достық сапар жасады, оның ішінде Франциядағы Вильфранш қаласында тоқтады. 1914 жылдың басында Мексика революциясы кезінде АҚШ соғысқа араласуға шешім қабылдады. 16 сәуірде Мексикаға бағыт алғанда Ютаға Мексика диктаторы Викториано Уэртаға қару-жарақ жеткізіп жүрген неміс туы бар кемені тоқтатуға бұйрық берілді. "Ипиранганың" Веракруске келгені АҚШ-ты қаланы басып алуға итермеледі; Юта және оның туыс кемесі "Флорида" оқиға орнына алғашқы американдық кемелер ретінде келді. Екі кеме 21 сәуірде қаланы басып алуды бастау үшін мыңға жуық теңізші және матростардан құралған біріккен отрядты түсірді. Келесі үш күнде теңізшілер қаладағы көтерілісшілермен шайқасып, 94 адам қаза тапты, ал мексикалықтардың жүздегені қаза болды. Юта екі ай бойы Веракрус маңында болды, содан кейін маусымның соңында Нью-Йорк теңіз арсеналына жөндеуге қайта оралды. Келесі үш жыл бойы ол Атлантика флотымен қалыпты жаттығулар мен оқу круиздерін жүргізді. 1917 жылғы 6 сәуірде АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғысқа кіріп, Ұлыбританияға қарсы шектеусіз су асты кемелері соғысы салдарынан Германияға соғыс жариялады. Юта 1918 жылғы 30 тамызға дейін Чесапик шығанағында орналасқан, содан кейін Атлантика флотының бас қолбасшысы вице-адмирал Генри Т. Мейомен бірге Ирландияның Бантри шығанағына аттанды. Ирландияға келгеннен кейін Юта контр-адмирал Томас С. Роджерс басқаратын 6-шы линкор дивизиясының (BatDiv 6) флагманы болып тағайындалды. BatDiv 6 командасына батыс жақтағы конвойлерді неміс жауынгерлерінің шабуылдарынан қорғау міндеті жүктелді. Юта "Невада" және "Оклахома" кемелерімен бірге дивизияда қызмет етті. 1918 жылғы қарашада соғыс аяқталғаннан кейін Юта Ұлыбританиядағы Портленд аралына сапар жасады және желтоқсанда президент Вудро Вильсонды Версальдегі соғыстан кейінгі бейбіт келіссөздеріне Францияның Брест қаласына жеткізген лайнерді сүйемелдеді. Юта 14 желтоқсанда Брестен шығып, 25 желтоқсанда Нью-Йоркке келді. Ол 1919 жылғы 30 қаңтарға дейін сол жерде болды, содан кейін флоттық жаттығулар мен оқу круиздерінің әдеттегі бейбіт уақытты ретіне оралды. 1921 жылғы 9 шілдеде Юта Еуропаға аттанды, Лиссабон (Португалия) және Шербург (Франция) қалаларында тоқтады. Еуропаға келгеннен кейін ол американдық әскери кемелердің флагманы болды. 1922 жылғы қазан айында "Питтсбург" бронекері оны алмастырғанға дейін осы қызметте болды.
1922-1941 жылдар
21 қазанда Юта АҚШ-қа қайтып келді, онда ол BatDiv 6-ның флагмандық кемесі ретінде бұрынғы лауазымына оралды. 1924 жылдың басында Юта Fleet Problem III маневрлеріне қатысты, онда ол және оның қарындасы Флорида жаңа линкорлардың орнына қолданылды. Сол жылы Юта АҚШ дипломатиялық миссиясын 9 желтоқсанда 1824 жылы өткен Аякучо шайқасының жүз жылдығына жеткізу үшін таңдалды. Ол 22 қарашада Нью-Йорктен Оңтүстік Америкаға жақсы ниет сапары үшін шықты, және 9 желтоқсанда Перудің Кальяо қаласына келді. Першингтің сапары аяқталғаннан кейін Юта оны Уругвайдың Монтевидео қаласында күтіп алып, Бразилияның Рио-де-Жанейро, Венесуэланың Ла-Гуаира және Кубаның Гавана сияқты басқа порттарға жеткізді. Сапар 1925 жылдың 13 наурызында Юта Першингті Нью-Йоркке қайтарғанда аяқталды. Юта 1925 жылдың жазында мичмандық оқу круиздерін жүргізді. Ол 1925 жылдың 31 қазанында Бостон теңіз кеме жасау орнында қызметтен босатылды және модернизация үшін құрғақ докқа қойылды. Модернизация кезінде оның көмірмен жұмыс істейтін қазандықтары жаңа мұнаймен жұмыс істейтін үлгілерге ауыстырылды, ал артқы қақпа мачтасы діңгек мачтасына алмастырылды. Вашингтон теңіз келісімінің нәтижесінде жойылған линкорлар мен крейсерлерден алынған төрт White Forster мұнаймен жұмыс істейтін қазандықтармен қайта жабдықталды. Ютаның No3 мұнарасына сонымен қатар планерлерді басқаруға арналған крандармен бірге катапульта орнатылды. Юта 1 желтоқсанда қайтадан активті қызметке кірісті, содан кейін ол Scouting Fleet-пен қызмет етті. 1928 жылдың 21 қарашасында ол тағы бір Оңтүстік Америка сапары үшін Хэмптон Роудстан шықты. Бұл жолы ол Монтевидеодан сайланған президент Герберт С. Гуверді және оның серіктерін алып, оларды желтоқсанда Рио-де-Жанейроға жеткізді, содан кейін оларды АҚШ-қа қайтарып, 1929 жылдың 6 қаңтарында Хэмптон Роудсқа келді. 1930 жылғы Лондон теңіз келісімінің шарттарына сәйкес, Юта ескі Солтүстік Дакотаны алмастырып, радиомен басқарылатын нысаналық кемеге айналдырылды. 1931 жылдың 1 шілдесінде Юта "AG 16" болып қайта аталды. Оның барлық негізгі және қосалқы қарулары алынып тасталды, бірақ оның мұнаралары орнында қалды. 1925 жылы қосылған торпедалық бөлімдермен бірге ұшақтарды басқару жабдықтары да алынып тасталды. Жұмыс 1932 жылдың 1 сәуірінде аяқталды, содан кейін ол қайтадан іске қосылды. 7 сәуірде Юта Норфолктан теңіз сынақтарына шықты, оның мақсаты – қозғалтқыш бөлімінің экипажына оқыту және радио басқару жабдықтарын сынау. Кеме әртүрлі жылдамдықпен және бағытты өзгерту арқылы басқарылатын болды: бұл кеменің шайқаста орындайтын маневрлері. Оның электр қозғалтқыштары басқарушы кемеден келетін сигналдармен жұмыс істейтін, газ клапандарын ашып-жауып, рульдік құрылғысын жылжытып, қазандықтарына мұнай беруді реттейтін. Сонымен қатар, Sperry гиропилоты кемені бағыт бойынша ұстады. Ол 6 мамырда радио басқару сынақтарын сәтті өтті, ал 1 маусымда кеме 3 сағат бойы радио басқарумен жұмыс істеді. 9 маусымда ол Норфолктан Лос-Анджелес, Сан-Педроға бағыт алды, онда ол Training Squadron 1, Base Force, United States Fleet-ке қосылды. Шілде айының соңынан бастап кеме алғашқы нысаналық міндетін орындауға кірісті, бірінші кезекте Тынық мұхиты флотының крейсерлері үшін, содан кейін Невада линкоры үшін. Ол келесі тоғыз жыл бойы осы рөлде болды; ол 1935 жылдың мамырында өткен Fleet Problem XVI-ға қатысты, онда ол теңіз жаяу әскерлерінің контингенті үшін көлік ретінде қызмет етті. Маусым айында кемеге нысаналық кеме міндеттерімен қатар, әуе шабуылына қарсы артиллериялық ұшақтарды да даярлау тапсырылды. Бұл міндетті орындау үшін ол жаңа қарудың тәжірибелік сынағы мен әзірлеуі үшін төрт еселік монтаждағы жаңа /75 калибрлі ұшаққа қарсы пушкамен жабдықталды. 1939 жылдың қаңтарында Атлантикаға оралған Юта флотының XX проблемасына қатысты, ал жыл соңында 6-су асты кемелері эскадрильясымен жаттықты. Содан кейін ол Тынық мұхитына оралды, 1940 жылдың 1 тамызында Перл-Харборға келді. Ол 14 желтоқсанға дейін әуеге қарсы оқ-дәрімен жаттықты. Ол 21 желтоқсанда Калифорнияның Лонг-Бич қаласына жөнелді, онда ол Лексингтон, Саратога және Энтерпрайз авиакомпаниялары ұшақтарының бомбалау нысанасы болды. 1941 жылдың 1 сәуірінде Перл-Харборға оралып, ұшаққа қарсы оқ ату жаттығуларын жалғастырды. 20 мамырда Лос-Анджелеске флоттық теңіз әскерлерінің контингентін Вашингтон штатының Бремертон қаласына алып бару үшін барды, содан кейін ол 31 мамырда Пьюджет-Саунд теңіз кеме жасау орнына кірді, онда ол күрделі жөндеуден өтті. Ол ұшаққа қарсы қарулы топтарды даярлау қабілетін арттыру үшін жаңа /38 cal қос мақсатты қарулармен жабдықталды. 14 қыркүйекте Пьюджет-Саундтан Перл-Харборға бағыт алды, сол жылы ол өзінің қалыпты қызметін жалғастырды.
Перл-Харборға шабуыл
1941 жылдың желтоқсан айының басында «Юта» кемесі Форд аралындағы F 11 орнына тоқтады, авиацияға қарсы оқ-дәрімен жаттығудан өткен соң. 7 желтоқсан күні таңертеңгі сағат 08:00-ден сәл бұрын «Юта» кемесінің экипажының бір бөлігі Перл-Харборға шабуыл жасауға жақындап келе жатқан жапондық ұшақтарды көрді, бірақ олар оларды американдық ұшақтар деп ойлады. Жапондар шабуылды көп ұзамай бастады, алғашқы бомбалар Форд аралының оңтүстік жағындағы гидроұшақтар тірегінің жанына түсті. Сонымен қатар, жапондық авианосецтерден – «Сору» және «Хирю» – он алты «Накадзима B5N» торпедалық бомбалаушысы Перл-Сити үстінен ұшып, Форд аралының батыс жағына жақындады. Торпедалық бомбалаушылар американдық авианосецтерді іздеді, олар әдетте сол таңда «Юта» тоқтаған жерге шығар еді. Ұшу басшылары «Юта» кемесін анықтады, оны нысана ретінде қарастырмады және 1010 докқа шабуыл жасауға шешім қабылдады. Алайда, лейтенант Накадзима Тацуми бастаған «Сорюдан» келген алты «B5N» «Ютаға» шабуыл жасауға бұрылды, барбеттердегі нысандардың мұнаралар емес, бос тесіктерді жауып тұрған жәшіктер екенін түсінбеді. «Ютаға» қарсы алты торпеда атылды, екеуі соғыс кемесіне, ал үшіншісі «Рали» крейсерінде жарылды. Кемеге су тез тола бастады, «Юта» сол жаққа қарай иеленіп, корпусы суға батты. Экипаж кемені тастап кетуді бастағанда, бас сумен жабдықтаушы Питер Томич мүмкіндігінше көп адамның қашып кетуін қамтамасыз ету және маңызды механизмдерді мүмкіндігінше ұзақ уақыт жұмыс істеуі үшін палуба астында қалды. Ол өз ерлігі үшін қаза болғаннан кейін құрметті медальмен марапатталды. 08:12-де «Юта» кемесі аударылып кетті, ал қашып құтылған экипаж мүшелері жағаға жүзіп жетті. Жағаға жеткеннен кейін, кемедегі аға офицер, командир Соломон Исквит, суға батқан кемеден естіген дауыстарды естіді. Ол ауыр зақымдалған «Рали» крейсерінен кесу құралын әкеліп, тұтқындалған адамдарды босатуға еріктілерді шақырды. Олар төрт адамды құтқаруға мүкіндік алды. Барлығы 58 офицер мен сарбаз қаза тапты, ал 461 адам аман қалды.
Құтқару
Әскери-теңіз күштері 29 желтоқсанда «Юта» кемесін қалыпты жағдайға келтірілген деп жариялады және ол Перл-Харбор базасы күштерінің бағынысына берілді. «Оклахома» кемесі судан көтерілгеннен кейін, оны тіктеп (айналдырып тіктеу) 17 тұтқа қолданып, «Юта» кемесін де сол әдіспен тіктеуге тырысты. «Юта» айнала бастағанда, ол портың түбіне жабыса алмады және Форд аралына қарай сырғып кетті. «Юта» кемесін құтқару жұмыстары тоқтатылды, «Юта» горизонтальдан 38 градусқа бұрылды. Құтқару жұмыстары тоқтатылған «Юта» кемесі өзінің орналасқан жерінен жылды. Ол, «Баттлшип Роу»дағы соғыс кемелерінен айырмашылығы, әскери құндылығы болған жоқ. 1944 жылдың 5 қыркүйегінде ол ресми түрде қызметтен босатылды, ал 13 қарашада Әскери-теңіз кемелерінің тізілімінен шығарылды. «Юта» екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қысқа мерзімді қызметі үшін бір ұрыс жұлдызына ие болды. Оның тот басқан қаңқасы Перл-Харборда, жартылай судан көтеріліп тұр; «Юта» батқанда қаза тапқан теңізшілердің денелері кемеден ешқашан шығарылмады, сондықтан ол соғыс қабірі саналады.
Ескерткіш
1950 жылдары Пёрл-Харборға жасалған шабуылда қаза тапқан кеме экипажының мүшелеріне арналған екі ескерткіш орнатылды. Біріншісі – кемеден солтүстікке қарайғы кемежайдағы тақта, ал екіншісі – кеменің өзінде орнатылған тақта. 1972 жылы Форд аралының жанында, суға батқан кемелерге жақын жерде үлкенірек ескерткіш тұрғызылды, ол қазір Пёрл-Харбор Ұлттық ескерткішінің бөлігі болып табылады. Ескерткіш 21 метрлік ақ бетоннан жасалған 70 футтық (шамамен 21 метрлік) жолдан тұрады, ол Форд аралынан кеме алдындағы платформаға дейін созылады, онда мыс тақта мен ту тігуге арналған бағана орналасқан. Ескерткіш Форд аралының солтүстік-батыс жағында орналасқан және оған әскери билеті бар адамдар ғана кіре алады. Кеме жанында түсті күзет тобы қарауылда тұрады. 1988 жылдың 9 шілдесінде «Юта» және «Аризона» кемелері, бұл портта қалған соңғы кемелер, Ұлттық тарихи ескерткіштер тізіміне енгізу үшін ұсынылды. Екі кеме де 1989 жылдың 5 мамырында тізімге қосылды. 2008 жылғы мәліметтерге сәйкес, «Юта» кемесінің суға батқан кезде бортында болған жеті бұрынғы экипаж мүшесінің денелері кремацияланып, күлі кеме ішіне қойылды. Кемеден қалған заттар Юта штатының Капитолий ғимаратында сақталады; көрмеге қойылған заттардың арасында кеменің күміс жиынтығынан және капитанның сағатынан алынған бұйымдар бар. Кеменің қоңырауы 1960 жылдардан бастап 2016 жылға дейін Юта университетінің Теңіз ғылымдары ғимаратының кіреберісінде қойылды, содан кейін ол Әскери-теңіз соғыс колледжіне берілді. Кейін ол консервация жұмыстары үшін Вирджиния штатының Ричмонд қаласындағы Теңіз тарихы және мұражайына жіберілді. Қалпына келтірілген қоңырау 2017 жылдың 7 желтоқсанында Юта университетіне қайтарылды және қазіргі уақытта Теңіз ғылымдары ғимаратында қойылған.