Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыстағы электрондық соғыс қақтығысы
"Сәулелер шайқасы" – Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Германия әуе күштерінің (Luftwaffe) бомбалаушылары Ұлыбританияда түнгі бомбалау үшін радио-навигацияның күннен-күнге дәлдігі артып келе жатқан бірнеше жүйелерін пайдаланған кезең. Ұлыбритания Әуе министрлігінің ғылыми барлау қызметі, кедергі жасау және жаңылыстыру сигналдарын қолдана отырып, оларға тиімділігі артып келе жатқан өз шараларымен қарсы тұрды. Бұл кезең 1941 жылдың мамыр айында Вермахт Кеңес Одағына шабуылға дайындалу үшін күштерін шығысқа жылжытқанда аяқталды. Радио сәулелі навигация идеясы 1930 жылдары пайда болды, бастапқыда ол соқыр қонуға көмек ретінде әзірленген. Негізгі принцип – ұшу-қону жолағының орта сызығынан сәл солға және оңға бағытталған екі радиосигналды жасау. Ұшақтағы радиооператорлар осы сигналдарды тыңдап, қай сәуледе ұшып бара жатыр екенін анықтайды. Әдетте, бұл оң және сол жақты анықтау үшін екі сәулеге Морзе коды сигналдарын жіберу арқылы іске асырылады. Бомбалау үшін Люфтваффе антенналардың үлкен нұсқаларын жасады, олар қашықтықта жоғары дәлдікті қамтамасыз етті, олар Книккебейн және X Gerät деп аталды. Бұл жүйелер "Блиц" соғысының алғашқы кезеңдерінде үлкен нәтижелер берді, бір рет Англияның тереңінен фабриканың орта сызығына бомбалардың тізбегін түсірді. Соғысқа дейінгі әскери барлау осы жүйенің жұмыс істеп жатқаны туралы хабарлағаннан кейін, британдықтар өздерінің Морзе коды сигналдарын жіберіп, жауап берді, соның салдарынан ұшақтар бағытынан ауысып кеткен кезде, олар сәуленің ортасында екенін ойлады. Немістер британдықтардың радиосигналдарды бұрмалауды үйренгенін сенді. Бұл мәселе кеңінен тараған кезде, немістер Y Gerät деп аталатын, басқа принциптермен жұмыс істейтін жаңа жүйені енгізді. Бұл жүйенің мәнін білген британдықтар, жүйе пайдаланғаннан кейін бірден оны қолданусыз қалдыратын шаралар қолданды. Немістер ақырында Ұлыбританиядағы радио-навигация идеясынан бас тартып, британдықтар оны табысты кедергілейтініне көз жеткізді.
The Battle of the Beams was a period early in the Second World War when bombers of the German Air Force (Luftwaffe) used a number of increasingly accurate systems of radio navigation for night bombing in the United Kingdom. British scientific intelligence at the Air Ministry fought back with a variety of their own increasingly effective means, involving jamming and deception signals. The period ended when the Wehrmacht moved their forces to the East in May 1941, in preparation for the attack on the Soviet Union. The idea of beam radio navigation was developed during the 1930s, initially as a blind landing aid. The basic concept is to produce two directional radio signals that are aimed slightly to the left and right of a runway's midline. Radio operators in the aircraft listen for these signals and determine which of the two beams they are flying in. This is normally accomplished by sending Morse code signals into the two beams, to identify right and left. For bombing, the Luftwaffe built huge versions of the antennas to provide much greater accuracy at long range, named Knickebein and X Gerät. These were used during the early stages of "The Blitz" with great effect, in one case laying a strip of bombs down the centerline of a factory deep in England. Tipped off about the system's operation by pre war military intelligence, the British responded by sending their own Morse code signals so that the aircraft believed they were always properly centred in the beam while they flew wildly off course. The Germans became convinced the British had somehow learned to bend radio signals. When the problem became widespread, the Germans introduced a new system that worked on different principles, the Y Gerät. Having guessed the nature of this system from a passing mention, the British had already deployed countermeasures that rendered the system useless almost as soon as it was used. The Germans eventually abandoned the entire concept of radio navigation over the UK, concluding the British would continue to successfully jam it.
Өмірбаян
1939 жылдың 1 қыркүйегінде соғыс басталғанға дейін Lufthansa және неміс авиация өнеркәсібі коммерциялық авиацияны дамытуға, сондай-ақ қауіпсіздік пен сенімділікті арттыратын жүйелер мен әдістерге көп инвестиция жасады. Көп күш ұшақтардың түнде немесе қолайсыз ауа райында әуежайға жақындауына мүмкіндік беретін "көрусіз қону" құралдарын жасауға жұмсалды. Осы мақсатта Йоханнес Плендль әзірлеген Лоренц жүйесі құрылды, ол ірі азаматтық және әскери ұшақтарда кеңінен қолданысқа енгізіліп жатты. Лоренц жүйесі арнайы үш элементтен тұратын антенна жүйесін модуляцияланған радиосигналмен қамтамасыз ету арқылы жұмыс істеді. Сигнал орталық дипольге жіберілді, оның екі жағында сәл артқа орналасқан, ұзынрақ рефлекторлық элементтері болды. Коммутатор рефлекторлардың орталық нүктелерін кезекпен жылдам ауыстырып, сәулені ұшу-қону жолағының ортасынан сәл солға, содан кейін оңға қарай бағыттады. Антенналардан таралатын сәулелер кеңейе түсті, сондықтан ұшу-қону жолағына жақын жерде екі сигналдың қабаттасатын аймағы пайда болды. Коммутатордың уақыты реттелгендіктен, ол антеннаның оң жағында сол жағына қарағанда ұзақ уақыт жұмыс істеді. Әуежайға жақындап келе жатқан ұшақтың экипажы радио қабылдағыштарының бірін Лоренц жиілігіне қойды. Егер экипаж орта сызықтың сол жағында болса, олар ұшақ антеннаның "нүктелі" жағында екенін көрсететін қысқа дыбыстар тізбегін, одан кейін ұзақ үнсіздіктерді еститін. "Нүктелі" дыбыстарды естігенде, олар орта сызықтан ұшу үшін оңға бұрылу керектігін білді. Егер экипаж орта сызықтың оң жағында болса, олар ұзақ дыбыстар тізбегін, содан кейін қысқа үнсіздіктерді еститін, яғни ұшақ антеннаның "сызықты" жағында болды. "Сызықты" дыбыстарды естігенде, олар сол жаққа бұрылу керектігін білді. Ортада радио екі сигналды да қабылдайды, онда "нүктелер" "сызықтардың" арасындағы бос орындарды толтырып, үздіксіз сигналды – "эквисигналды" құрайды. Белгілі бағытта ұшып, радиодағы "эквисигналды" ұстап, Лоренцпен жабдықталған экипаждар ұшақты салыстырмалы түрде жоғары дәлдікпен тура сызық бойымен бағыттай алатын, сондықтан ұшқыштар нашар жағдайларда болмаса, ұшу-қону жолағын көзбен таба алатын.
Түнгі бомбалау
1930 жылдардың басында әскери авиация ортасында түнгі бомбалау стратегиялық науқанының идеясы маңызды бола бастады. Бұл бомбалаушылардың мүмкіндіктерінің артуына байланысты болды, олар Еуропа бойынша тиімді бомбалық жүктемемен соққы беруге қабілетті бола бастады. Бұл ұшақтар баяу және қимылсыз, ілесіп ұшушы ұшақтар үшін оңай олжа болатын, бірақ түнде ұшу арқылы бұл қауіптің ықпалын азайтуға болады. Қара боялған бомбалаушыны өте жақын қашықтықтан ғана көруге болады. Бомбалаушының биіктігі мен жылдамдығы артқан сайын, жердегі қорғаныс жүйелерінен туындайтын қауіп-қатер едәуір төмендеді. Жоспарлаушылар "бомбалаушы әрқашан мақсатына жетеді" деп сенді. Түнгі бомбалаудың қиындығы – көру шектеулерінің салдарынан бомбалау экипажының нысананы табуы қиын болатын, әсіресе қараңғы түнгі уақытта. Сәтті шабуыл жасау мүмкіндігі тек ірі нысаналарға, қалаларға ғана болатын. Бұл миссияны қолдау үшін RAF навигациялық оқуға көп инвестиция жасады, ұшақтарын түрлі құралдармен жарақтандырды, соның ішінде жұлдыздық бағытталған астродом және навигаторға жарықтандырылған жұмыс кеңістігінде есептеулер жасауға мүмкіндік берді. Бұл жүйе соғыс басталғаннан кейін пайдалануға берілді және бастапқыда тиімді деп есептелді. Бірақ шындығында, алғашқы бомбалау әрекеті толық сәтсіздікке ұшырады, көптеген бомбалар мақсаттан шақырымдар қашықтықта жатты. Луфтваффе әуе соғысына мұндай пессимистік көзқарас танытпады және кішігірім нысаналарға қарсы дәл түнгі бомбалауды зерттеуді жалғастырды. Олар аспандық навигацияға тәуелді болмай, радионавигациялық жүйелерді дамытуға күш салды. Луфтваффе 1930 жылдары Лоренц концепциясына негізделген бомбалауды бағыттау жүйесін жасауға баса назар аударды, себебі ол радио арқылы сигналдарды тыңдау арқылы түнгі навигацияны салыстырмалы түрде жеңілдетті, ал қажетті радио жабдықтары көптеген ұшақтарға орнатылған болатын.
Кникебейн
Бомбалау мақсатында Лоренцке енгізілген өзгерістер тым көп болған жоқ. Қажетті дәлдікті қамтамасыз ету үшін әлдеқайда үлкен антенналар қажет болды. Бұл көптеген элементтері бар антенналарды қолдану арқылы іске асырылды, бірақ сәуленің бағытын өте аз өзгерту үшін екі рефлекторлық элементті қарапайым ауыстыру сақталды. Сәуле бұрыштары настолько төмендеді, нысана үстінде оның ені ондаған метрге дейін ғана жететін. Антенналардың пішіні жүйеге «Книккебейн» деген кодтық атауын берді, бұл сөз «қисық аяқ» дегенді білдіреді, алайда герман мифологиясында бұл сөз сиқырлы қарғаның аты ретінде де қолданылады. Қажетті қашықтық үшін берілетін қуат күрт арттырылды. «Книккебейн» қабылдағыштары стандартты соқыр қону қабылдағыш жүйесі ретінде жасырылды, олар сырттай EBL 1 және EBL 2 қабылдағыштарынан тұрғандай көрінеді. Бір таратушыдан шыққан сәуле бомбалаушыларды нысанаға қарай бағыттайтын, бірақ олар нысананың үстінен ұшып өткенде оларға хабар бере алмайтын. Бұл қашықтықты анықтау мүмкіндігін қосу үшін, біріншісіне ұқсас екінші таратушы орнатылды, оның сәулесі бомбалар түсірілуі тиіс нүктеде бағыттаушы сәулені кесіп өтетін. Антенналарды айналдыру арқылы екі таратушыдан шыққан сәулелер нысанада қиылысатын. Бомбалаушылар бірінші сәулеге кіріп, екіншісінен дыбыс естігенше (екінші қабылдағышта) онымен қатар ұшатын. Екінші сәуледен «курс бойынша» деген тұрақты дыбыс естілгенде, олар бомбаларын тастайтын. Бұл жаңа «Книккебейн» таратушыларының біріншісі 1939 жылы Дания шекарасына жақын Нордфрисландтағы Столлберг төбесінде, Голландия шекарасына жақын Клеведе (Клевес), Германияның батыс бөлігінде және Франция мен Швейцария шекарасына жақын Германияның оңтүстік-батысындағы Лёррахта орнатылды. 1940 жылғы маусымда Францияның құлауынан кейін француз жағалауына қосымша таратушылар орнатылды. Сондай-ақ Норвегия мен Нидерландыда станциялар салынды. «Книккебейн» неміс түнгі бомбалау науқанының алғашқы кезеңдерінде қолданылды және тиімділігін көрсетті, бірақ жүйені кең ауқымды бомбалау операцияларында пайдалану тактикасы әлі толыққанды әзірленбегендіктен, неміс түнгі бомбалау науқанының көп бөлігі аумақтық бомбалаумен шектелді.
Жарықтарды іздеу
Британияда Книккебейн жүйесін тоқтатуға жасалған күш-жігерді іске асыруға уақыт кетті. Авиация министрлігінде Р.В. Джонс басқарған британдық барлау қызметі, Корольдік әуе күштерінің құлаған неміс бомбалаушысынан табылған Лоренц жүйесін талдағанда, жүйе туралы хабардар болды және оның қарапайым қонуға көмектесу үшін қажеттіден әлдеқайда сезімтал екенін байқады. Неміс әскери тұтқындарындағы ұшқыштардың құпияға алынған жазбалары бұл жүйенің бомба тастауға көмектесу құралы болуы мүмкін екенін көрсетті. Уинстон Черчилльге де шифрланған Энигма хабарламаларынан алынған "Ультра" ақпараты "бомбалау сәулелері" туралы мәліметтер берді. Джонс Черчилльге сәулелерді бомбалау мүмкіндігі туралы айтқанда, ол одан әрі зерттеу жүргізуді бұйырды. Британдықтар бұл жүйені "Бас ауруы" деп атады. Авиация министрлігіндегі көптеген адамдар жүйенің қолданыста екеніне сенбеді. Үкіметтің жетекші ғылыми кеңесшісі Фредерик Линдеманн, мұндай жүйе Жердің қисықтығын ескере алмайды деп мәлімдеді, бірақ Маркони компаниясының Т.С. Эккерсли бұл мүмкін екенін айтты. Эккерслидің пікірі Черчилль сәулелерді анықтау үшін ұшуға бұйрық бергеннен кейін расталды. RAF-те 30–33 МГц Лоренц сигналдарын анықтауға қабілетті құрал болмағандықтан, олар Лондонның Лизл көшесіндегі дүкеннен американдық Hallicrafters S 27 радио қабылдағышын сатып алды. Қабылдағыш Avro Anson ұшағына орнатылып, Y қызметінің бір мүшесі басқарды. Эккерсли сәулелер Жерді айналып өтеді деген пікірінен бас тартқанда, ұшу ішінде тоқтатылуға жақын болды. Джонс рейсті Черчилльдің өзі бұйырғанын және премьер-министрдің оны кім тоқтатып қойғанын білуіне кепілдік беретінін айтып, құтқарып қалды. Ұшқыштар экипажына нақты мәлімет берілмеді, оларға тек 30 МГц шамасындағы Лоренц сипаттамалары бар радиосигналдарды іздеу және егер табылса, олардың бағытын анықтау тапсырылды. Ұшу Клеведен 31,5 МГц жиілігінде келетін сәулеге ұшып кірді. Кейіннен Столлбергтен келетін көлденең сәуле анықталды (оның бастапқы орны бұрын белгісіз болған). Радиооператор мен навигатор сәулелердің жолын сызып, олардың Дербидегі Rolls Royce қозғалтқыш зауытының үстінде қиылысатынын анықтады, сол кезде Мерлин қозғалтқышын өндіретін жалғыз зауыт осы болды. Кейіннен сәулелер Жерді айналып өтеді ме деген пікірталас толыққанды академиялық мәселе екендігі анықталды, өйткені хабар таратушылар жоғары биіктіктегі бомбалаушылардың көру қабілетіне ілігеді. Британдық скептиктер жүйенің неміс ұшқыштарының өздерініңдей шебер еместігінің дәлелі деп қарастыра бастады, олардың мұндай жүйелерсіз де жасай алады деп сенді. Бірақ Батт есебі бұл пікірдің қате екенін дәлелдеді; әуедегі барлау RAF бомбалау шабуылдарының суреттерін ұсынды, олардың нысаналарына сирек, тіпті ешқашан жақын болмағанын көрсетті.
Кері шара
Книккебейн бас ауруын болдырмау жөніндегі күш-жігер "Аспирин" деп аталынды. Алғашқыда, өзгертілген медициналық диатермиялық аппараттар кедергі сигналдарын жіберді. Кейіннен, жергілікті радио хабар тарату станциялары шабуыл күтілетін түндері аз қуатпен қосымша "нүктелі сигналды" таратуға кірісті. Немістердің бомбалаушы ұшақтар нысанаға жеткенге дейін ұзақ уақыт бойы сәулелерін қосу әдеті британдықтардың күш-жігеріне көмектесті. Avro Ansons ұшақтары, қабылдағыштармен жабдықталған, сәулелердің орналасқан жерін анықтау үшін ел бойынша ұшып жүрді; сәулені сәтті анықтаған жағдайда, жақын маңдағы хабар тарату станцияларына хабар берілді. Бастапқыда "негізгі сигнал" көбінесе кездейсоқ жіберілді, сондықтан неміс навигаторлары екі нүктені еститін. Бұл көптеген тең сигналды аймақтар бар екенін білдірді және оларды белгілі бір орналасқан жермен салыстыру арқылы ғана ажырату мүмкін болды. Кейіннен британдық хабар тарату станциялары өздерінің нүктелерін неміс хабар тарату станцияларымен бір уақытта жіберуге бейімделді, осылайша қайсысы қайсы екенін анықтау мүмкін болмады. Осы жағдайда навигаторлар кең аумақта тең сигналды қабылдады, ал бомбалау траекториясы бойынша навигация мүмкін болмай, ұшақтар "сызықтан ауып", оны түзетуге жол болмады. Осылайша сәуле нысанадан көзбен көрінбей "бұрылып" кеткендей болды. Ақырында, сәулелерді бақыланатын дәрежеде бұруға болады, бұл британдықтарға немістерді алдап, бомбаларын қалаған жерге тастауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, неміс экипаждары сәулелерге ғана сүйене отырып навигация жасауға оқытылғандықтан, көптеген экипаждар нақты тең сигналды немесе Германияны қайта таба алмады. Кейбір Люфтваффе бомбалаушылары тіпті RAF базаларына қонды, өзінің Рейхке оралғанын ойлап.
X-құрылғы
Книккебейн қаншалықты жақсы болса да, оны ұзақ қашықтықта қолдануға ешқашан ниеттенбеген. Плендль сол негізгі идеяның әлдеқайда дәл нұсқасын жасау үшін біраз уақыт жұмыс істеді, ол ақырында X Gerät (X аппараты) ретінде дайындалды. X Gerät нысананы табу үшін бірнеше сәулелерді пайдаланды, әр сәуле өзеннің атымен аталады. Негізгі Везер сәулесі Книккебейндегідей болды, бірақ жиілігі әлдеқайда жоғары болды. Радио толқындарының таралған сипатына байланысты, бұл оның екі сәулесін ұқсас өлшемдегі антеннадан Книккебейнге қарағанда әлдеқайда дәл бағыттауға мүмкіндік берді; сигналдың теңдес ауданы антеннадан 200 миль (322 км) қашықтықта шамалы болды. Сәулелер соншалықты тар болғандықтан, бомбалаушылар оларды көмексіз таба алмады, сондықтан Книккебейннің төмен қуатты, кең сәулелі нұсқасы сол станцияда бағыттаушы ретінде орнатылды. Везердің негізгі антеннасы Франциядағы Шербургтің батысында орнатылды. X Gerät-тегі "қиылыс" сигналы үш өте тар, жеке сәуледен – Рейн, Одер және Эльбадан тұрды. Олар бомба тастау траекториясын дәл анықтау үшін мұқият бағытталды. Біріншіден, Везер бойындағы бомба тастау нүктесі есептелді, бомбалардың тастау және соққы арасындағы қашықтығын немесе ұшуын есептеу арқылы және нысанаға сол қашықтықтағы нүктені таңдау арқылы. Эльба сәулесі Везерді босату нүктесінен бұрын қиып өтті. Одер сәулесі Везерді босату нүктесінен бұрын немесе Эльбадан бұрын қиып өтті. Рейнге дәлдік талап етілмейді және ол шамамен босату нүктесінен бұрын орналасқан. Сәулелердің ені қиылыс координаттарына ондағаннан жүз метрге дейін қателік қосты. Бомбалаушы Везер сәулесімен қатар жүріп Рейнге жеткенде, радиооператор қысқа сигнал естіп, жабдығын орнатты. Бұл екі тілі бар арнайы тоқтату сағатынан тұрды. Одер сигналы алынғанда, сағат автоматты түрде іске қосылып, екі тіл бір мезгілде нөлден жоғары көтерілді. Эльба сигналы алынғанда, бір тіл тоқтады, екіншісі кері бұрылып, нөлге қарай қозғалды. Тоқтатылған тіл Одерден Эльбаға дейінгі уақытты дәл көрсетті. Одерден Эльбаға дейінгі арақашықтық Эльбадан босату нүктесіне дейінгі арақашықтыққа тең болғандықтан, тұрақты жылдамдықпен ұшатын бомбалаушы бомбалар автоматты түрде босатылғанда, қозғалатын тіл нөлге жеткенде босату нүктесіне жетті. X Gerät Книккебейнге қарағанда әлдеқайда жоғары жиілікте жұмыс істеді (шамамен 60 МГц) және осылайша жаңа радио жабдықтарын пайдалануды қажет етті. Барлық бомбалаушыларды жабдықтауға жеткілікті жабдық болмағандықтан, тәжірибелік бөлімше Kampfgruppe 100 (KGr 100) басқа ұшақтарды нысанаға бағыттау үшін X Gerät жабдықтарын пайдалану міндеті алды. Осы мақсатта KGr 100 ұшақтары алдымен шағын топ ретінде шабуыл жасап, басқа ұшақтар көретін жанарлық шараларды тастады, содан кейін олар визуалды бомбалауды жүзеге асырды. Бұл RAF үш жылдан кейін немістерге қарсы тиімді пайдаланған бағыттаушылар концепциясының алғашқы қолданылуы болды. Жүйе алғаш рет 1939 жылдың 20 желтоқсанында сынақтан өтті, осы кезде KGr 100 бомбалаушысының пилоты, оберлейтенант Герман Шмидт Лондон қаласының үстінен 7000 м (23000 фут) биіктікте ұшты. X Gerät Ковентри, Вулвергемптон және Бирмингемге қарсы немістер "Айшырақ сонатасы" деп атаған рейдтер сериясында тиімді пайдаланылды. Бирмингемге жасалған шабуылда тек KGr 100 қолданылды және британдық шабуылдан кейінгі талдау көрсеткендей, тасталған бомбалардың басым көпшілігі Везер сәулесінің орта сызығының ішінде орналастырылды, бірнеше жүз метрге созылған. Бұл дәлдікті тіпті күндізгі бомбалау да сирек қамтамасыз ете алды. Ковентриге жасалған шабуыл, басқа бөлімшелердің толық қолдауымен, жанарлық шараларға бомба тастау арқылы қала орталығын дерлік толық қиратты.
Кері шара
Х. Гератты тоқтату Книккебейнге қарағанда қиынырақ болды. Жүйеге қарсы алғашқы қорғаныс шаралары Книккебейнге ұқсас әдіспен Ковентриге жасалған шабуылды бұзу мақсатымен қолданылды, бірақ нәтижесіз аяқталды. Джонс сәулелердің орналасуын дұрыс болжағанмен (және бұл тек болжам екенін мойындайды), модуляция жиілігі 1500 Гц деп қате өлшенді, ал іс жүзінде 2000 Гц құрады. Ол кезде бұл айырмашылыққа аса мән берілмеді, себебі тон қатарына жақын болғандықтан, операторлар шулы ұшақта оларды ажыратуда қиындыққа тап болар еді. Бұл құпия 1940 жылдың 6 қарашасында Бридпорттың Вест-Бей жағалауында ағылшын аумағында Х. Гератпен жабдықталған «Хейнкель Хе 111» ұшағының апатқа ұшырауынан кейін ашылды. Ұшақ құлаған кезде суға батып кеткенімен, Х. Герат жабдықтары қолға түсті. Тексеру көрсетті, ұшқыштың алдындағы дисплейдегі нүктелер мен сызықтарды автоматты түрде түсіріп, көрсеткішті жылжытатын жаңа құрал қолданылған. Бұл құрылғы 2000 Гц жиілігіне ғана сезімтал, өте өткір сүзгімен жабдықталған, ал ерте британдық 1500 Гц қарсы сигналдарын қабылдамады. Бұзаулар тиісінше түзетілгенімен, бұл 14 қарашадағы Ковентриге жасалған шабуылға қатысты тым кеш болды; алайда, түзетілген бұзаулар 19 қарашадағы Бирмингемге жасалған шабуылды сәтті тоқтата алды. Х. Герат соңында басқа тәсілмен жеңілді – «жалған Эльба» құру арқылы, ол Одер сәулесінен кейін «Везер» бағыттаушы сәулесін күтілгеннен әлдеқайда ертерек кесіп өтуге дайындалды. Босатудың соңғы кезеңдері автоматтанғандықтан, таймер ертерек кері іске қосылып, бомбалар нысанадан шақырымдармен қашықтықта түсетін. Бұл жалған сәулені орнату өте қиын болды, себебі немістер Книккебейнмен жасаған қателіктерінен сабақ алып, Х. Герат сәулелерін мүмкіндігінше кеш іске қосып, «жалған Эльбаны» уақытында құруды қиындатты.
Y-герат
Британдықтар Балқаштар шайқасында біртіндеп басымдыққа ие бола бастағанда, немістердің келесі жүйесі қандай болатынын қарастыра бастады. Германияның қазіргі тәсілдері күшін жойғандықтан, мүлдем жаңа жүйе жасалуы керек еді. Джонс, егер олар осы жүйені жылдам жеңіп алса, немістердің бұл тұжырымнан бас тартатынына сенді. Британдық бақылаушылар жақын арада "Энигма" шифрларын бұзу арқылы "Y Gerät" деп аталатын жаңа құрылғы туралы ақпарат ала бастады, оны кейде Wotan деп те атады. Джонс немістердің кодтық аттары тым анық екенін түсінді, сондықтан ол Блетчли Парктегі неміс тілі мен әдебиеті маманынан Wotan сөзі туралы сұрады. Маман Wotanның бір көзі бар Wōden құдайына сілтеме жасайтынын, және бұл бір сәулелі навигациялық жүйе болуы мүмкін екенін түсіндірді. Джонс келісті және бір сәулелі жүйеде қашықтықты өлшеу жүйесі болуы керек екенін білді. Ол жүйенің нацистік Германияға қарсы математик және физик Ханс Майер сипаттаған қағидалар бойынша жұмыс істеуі мүмкін деген қорытындыға келді. Майер Норвегияға сапар шеккен кезде қазір "Осло есебі" деп белгілі болған көптеген ақпарат ұсынған. Y Gerät бұрынғы сәулелік жүйелерге ұқсас, нысанаға бағытталған бір тар сәулені пайдаланды, модуляцияланған радиосигналды жіберді. Жүйе сигналды сәуледен қабылдап, оны дереу жер станциясына қайта жіберген транспондерді (FuG 28a) қолданды. Жер станциясы кері сигналды тыңдап, оның модуляциясының фазасын жіберілген сигналмен салыстырып, сигналдың өту уақытын, содан кейін ұшаққа дейінгі қашықтықты дәл анықтады. Сәуленің бағытымен (максималды кері сигналға түзетілген) ұшақтың орны жоғары дәлдікпен анықталуы мүмкін еді. Бомбалаушылар сәулені іздеудің қажеті болмады, оның орнына жердегі операторлар оны есептеп, ұшқышқа ұшу жолын түзету туралы радиолық нұсқаулар бере алатын болды. Кейін Джонс, Wotan атының негізіндегі жұмыс принципі туралы болжамының таза сәйкестік болғанын білді. Кейінгі құжаттарда бастапқы X Gerät Wotan I, ал Y Gerät Wotan II деп аталғаны көрсетілген. Егер ол атау X Gerät-қа да қатысты екенін білгенде, жүйе бір сәулені пайдаланады деген қорытындыға келмейтін еді.
Кері шара
Британдықтар бұл жүйеге оны қолданудың алдында-ақ дайын болған. Тағдырдың құдайы болғандай, немістер Вотан жүйесі үшін операциялық жиілікті дұрыс таңдамады. Ол 45 МГц жиілігінде жұмыс істеді, ал бұл Александра сарайындағы қуатты, бірақ тоқтатылған BBC теледидар таратушысының жиілігімен сәйкес келді. Джонсқа қажет болған нәрсе – әуе шабуылынан қайтарым сигналын қабылдауды және оны қайта тарату үшін Александра сарайына жіберу ғана еді. Екі сигналдың үйлесуі фазалық ығысуды өзгертіп, соның салдарынан көрінетін транзит кешігуін тудырды. Бастапқыда сигнал төмен қуатпен таратылды, немістерге не болып жатқанын түсінуге жеткіліксіз, бірақ жүйенің дәлдігін нашарлатты. Келесі түндерде таратушының қуаты біртіндеп арттырылды. Y Gerät қолданыла берген кезде, ұшқыштар жер станциясын нашар сигналдар жіберді деп айыптаса, жер станциясы ұшақтағы байланыстардың нашар екенін мәлімдеді. Джонс өзінің табиғатынан әзілкеш екендігіне байланысты бұл схема оған ұнады және ол қажетті ұлттық ресурстарды пайдаланып, ең ірі әзілдердің бірін жасауға қабілетті екенін айтты. Бірте-бірте артатын қуат немістерді жүйеге бөгет жасайтынына көз жеткізбей, оның ішкі кемшіліктері бар деп сендірді. Соңында, қуат жеткілікті деңгейге жеткенде, Y Gerät жүйесінің өзі кері байланыс салдарынан гуілдеп шулай бастады. Люфтваффе британдықтар жүйені пайдаланған күнінен бастап қарсы шаралар қолданғанын түсініп, британдықтардың болжағандай электрондық навигациялық құралдарға сенімін жоғалтты және Ұлыбританияға қарсы ешқандай жүйе қолданбады. Алайда, бұл кезде Гитлердің назары Шығыс Еуропаға ауысқан еді.