Кіріспе

Космологиялық модель

Физикалық космологияда, Үлкен Жыртылу – ғаламның соңғы тағдырына қатысты гипотетикалық космологиялық модель. Онда ғаламның материясы – жұлдыздар мен галактикалардан бастап атомдар мен субатомдық бөлшектерге дейін, тіпті кеңістік-уақыттың өзі, болашақта белгілі бір сәтте ғаламның кеңеюімен бірте-бірте жарылады, бөлшектер арасындағы қашықтық шексіздікке дейін ұлғаяды. Космологияның қалыпты моделіне сәйкес, ғаламның масштаб факторы үдеп кеңейеді және болашақта космологиялық тұрақтының басымдығы дәуірінде экспоненциалды түрде өседі. Бірақ, бұл кеңею уақыттың кез келген сәтінде бірдей болады (сондықтан экспоненциалды заң – жергілікті көлемнің кеңеюі бірдей уақыт аралығында бірдей есеге өседі) және өзгермейтін, кішкентай Хаббл тұрақтысымен сипатталады, ол кез келген байланысқан материалдық құрылымдармен ескерілмейді. Ал Үлкен Жыртылу сценарийінде Хаббл тұрақтысы шекті уақыт ішінде шексіздікке жетеді. Кенеттен жыртылу сингулярлығының пайда болу мүмкіндігі тек физикалық қасиеттері күмәнді болжамдық материя үшін (фантомдық энергия) ғана туындайды.

Шолу

Гипотезаның дұрыстығы біздің ғаламдағы қара энергияның түріне байланысты. Бұл гипотезаны дәлелдейтін түрі – қара энергияның үнемі артып отыратын түрі, ол фантомдық энергия деп аталады. Егер ғаламдағы қара энергия шексіз өсе берсе, ол ғаламды бірге ұстап тұрған барлық күштерді жеңіп шығуы мүмкін. Басты шама – w күй параметрінің теңдеуі, қара энергияның қысымы мен оның энергия тығыздығы арасындағы қатынас. Егер −1 < w < 0 болса, ғаламның кеңеюі үдеп отырады, бірақ қара энергия уақыт өте келе тарап, Үлкен Жыртылыс (Big Rip) болмайды. Фантомдық энергияның w < −1 екені оның тығыздығы ғалам кеңейген сайын артатынын көрсетеді. Фантомдық энергия басым ғалам – үдемелі кеңейіп жатқан ғалам. Алайда, бұл байқалатын ғаламның мөлшері мен космологиялық горизонттың үнемі кішірейіп бара жатқанын білдіреді – объектілердің бақылаушыға әсер ете алатын қашықтығы үнемі жақындап, өзара әрекеттесулер тарала алатын қашықтық үнемі қысқарады. Горизонттың мөлшері кез келген құрылымнан кішірек болғанда, құрылымның ең алыс бөліктері арасында негізгі күштердің ешқандай әрекеттесуі болмайды, және құрылым "жарылып кетеді". Уақыттың өзі тоқтап қалады. Модель бойынша, шекті уақыттан кейін "Үлкен Жыртылыс" деп аталатын соңғы сингулярлық пайда болады, онда байқалатын ғалам ақырында нөлдік мөлшерге жетеді және барлық қашықтықтар шексіздікке ұмтылады. Дартмут колледжінің Роберт Р. Колдуэлл басқаратын осы гипотеза авторлары қазіргі уақыттан Үлкен Жыртылысқа дейінгі уақытты былай есептейді:

мұнда w жоғарыда анықталғандай, H0 – Хаббл тұрақтысы, ал Ωm – ғаламдағы барлық материяның тығыздығының қазіргі мәні. Чандра рентгендік обсерваториясының галактикалар шоғырларының жылдамдықтарын бақылауы w мәні шамамен −0,907 мен −1,075 аралығында екенін көрсетеді, яғни Үлкен Жыртылысты нақты жоққа шығару мүмкін емес. (Жоғарыдағы теңдеуге сүйене отырып, егер бақылау w мәні 1-ден кем, бірақ 1.075-тен үлкен немесе оған тең болса, онда Үлкен Жыртылыс болашақта шамамен 152 миллиард жыл ішінде болады).

Авторлардың үлгісі

Авторлар өздерінің мақаласында w = -1,5, H0 = 70 км/с/Mpc және Ωm = 0,3 гипотетикалық мысалын қарастырады, онда Үлкен Жыртылыс қазіргі уақыттан шамамен 22 миллиард жыл өткен соң болады. Осы сценарийде галактикалар Үлкен Жыртылыстан шамамен 200 миллион жыл бұрын бір-бірінен ажыратыла бастайды. Үлкен Жыртылыстан 60 миллион жыл бұрын галактикалар күшті тартылыс әлсірегендіктен ыдырай бастайды, оларды бірге ұстап тұру мүмкін болмайды. Күн жүйесі сияқты планеталық жүйелер Үлкен Жыртылыстан үш ай бұрын гравитациялық байланыстан босап, планеталар кеңейіп жатқан ғарышқа ұшып кетеді. Соңғы минуттарда жұлдыздар мен планеталар жарылып кетеді, ал шашыраған атомдар 10−19 секунд бұрын жойлады (бұрын электрондар ұшып кетіп атомдар иондалады, содан кейін атом ядролары ыдырайды). Үлкен Жыртылыс болған кезде тіпті кеңістік-уақыттың өзі де жыртылады және масштаб факторы шексіз болады.

Байқалған ғалам

Дәлелдер w біздің ғаламда -1-ге өте жақын екенін көрсетеді, бұл w теңдеудегі басым мүше етеді. w -1-ге неғұрлым жақын болса, бөлгіш нөлге соғұрлым жақын болады және Big Rip болашақта соғұрлым алысқа ықпалданады. Егер w дәл -1-ге тең болса, онда H0 немесе Ωm мәндеріне қарамастан, Үлкен Жыртылыс орын алмайды. Қолжетімді соңғы космологиялық деректерге сәйкес, w < -1, w = -1 және w > -1 үш жағдайдың арасын ажырату үшін белгісіздік әлі де тым жоғары. Сонымен қатар, статистикалық ауытқулардың салдарынан w-ді дәл 1-ге тең өлшеуге шама жоқ. Бұл w-нің өлшенген мәні 1-ге кездейсоқ жақын болуы мүмкін, бірақ дәл 1-ге тең емес, сондықтан Үлкен Жыртылыстың болуы мүмкін ең ерте мерзімін дәл өлшеулермен одан әрі ықпалдауға болады, бірақ Үлкен Жыртылысты толыққанды жоққа шығару өте қиын.