Кіріспе
Гюстав Эрнст Стресманн (1878–1929) – Германияның 1923–1929 жылдары канцлері, 1923–1929 жылдары сыртқы істер министрі. Оның ең маңызды жетістігі – Германия мен Франция арасындағы келісімге қол жеткізу болды, осыған байланысты ол және француз премьер-министрі Аристид Бриан 1926 жылы Нобельдің бейбітшілік сыйлығымен марапатталды. Саяси тұрақсыздық пен қысқа өмір сүрген үкіметтер кезеңінде Стресманн Веймар Республикасының көп бөлігіндегі ең ықпалды саясаткер болды. Стресманн Берлин және Лейпциг университеттерінде саяси экономика, тарих және халықаралық құқық пәндерін оқыды, либерализм мен ұлтшылдыққа қатысты көзқарастарын қалыптастырды, бұл көзқарастар оның саяси мансабын анықтады. Докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін Стресманн саясатқа кірмес бұрын сауда бірлестіктерінде жұмыс істеді. 1907 жылы ол Ұлттық либералдық партиядан Рейхстаг депутаты болып сайланды. 1912 жылы мандатын жоғалтты, бірақ екі жылдан кейін қайта сайланды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол неміс милитаризмі мен экспансионизмін жақтады. Денсаулығының нашарлығына байланысты соғысқа барудан босатылып, 1917 жылы партияны ресми түрде басқаруға дейін Ұлттық либералдардың де-факто көшбасшысы болды. Германияның жеңілісі және Гогенцоллерн монархиясының құлауы Стресманн үшін үлкен жаралы болды, ол бұрынғы ұстанымдарын қайта қарауға мәжбүр болды. Ол Германия халық партиясын (ДВП) құрды және өзінің монархистік нанымына қарамастан, Веймар демократиясын мойындап, орталық және солшыл күштермен жұмыс істеуге дайын болды. 1923 жылдың тамызында Стресманн үлкен коалициялық үкіметтің канцлері және сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Канцлерлік қызметінің қысқа мерзімінде ол Рур аймағының француз-бельгиялық оккупациясына қарсы пассивті қарсылық саясатын тоқтатты және елдегі жоғары инфляцияны бақылауға алу үшін (сәтті) Рентенмарк валютасын енгізді. Қарашада социал-демократтар коалициядан шыққаннан кейін Стресманн басқарған үкімет құлады. Ол сенімсіздік дауысынан кейін канцлер лауазымынан кетті, бірақ Вильгельм Маркс басқарған жаңа үкіметте сыртқы істер министрі қызметін жалғастырды. Оның алғашқы дипломатиялық жетістігі 1924 жылғы Доуэс жоспары болды, ол Германияның жалпы өтемақы міндеттемесін азайтты. 1925 жылы Локарно келісімдері Германияның соғыстан кейінгі батыс шекарасын бекітіп, Франциямен бейбітшілік орнатуға келісім жасады және бір жылдан кейін Германияның Ұлттар Лигасына қабылдануын қамтамасыз етті. Стресманн 1926 жылғы Берлин шарты арқылы Кеңес Одағымен қарым-қатынасты жақсартуға да ұмтылды. 1928 жылы ол Германияның Келлог-Бриан пактісіне қатысуын ұйымдастырды, онда қол қойған мемлекеттер халықаралық дауларды шешу үшін соғысты пайдаланбауға уәде берді. Денсаулығы нашарлаған кезде Стресманн Германияның өтемақы төлемдерін одан әрі азайтуға бағытталған Янг жоспары бойынша сәтті келіссөздер жүргізді. 1929 жылдың қазан айында 51 жасында бірнеше инсульттан кейін қайтыс болды.
Gustav Ernst Stresemann (; 10 May 1878 – 3 October 1929) was a German statesman who served as chancellor of Germany from August to November 1923, and as foreign minister from 1923 to 1929. His most notable achievement was the reconciliation between Germany and France, for which he and French Prime Minister Aristide Briand received the Nobel Peace Prize in 1926. During a period of political instability and fragile, short lived governments, Stresemann was the most influential politician in most of the Weimar Republic's existence. Stresemann attended the University of Berlin and Leipzig University, where he studied political economy, history and international law and developed his vision of liberalism and nationalism, a combination of views that would define his political career. After obtaining his doctorate, Stresemann worked in trade associations before entering politics. In 1907, he was elected to the Reichstag as a deputy for the National Liberal Party. He lost his seat in 1912 but was reelected two years later. During the First World War, he was a vocal advocate for German militarism and expansionism. Exempted from war service due to poor health, he gradually became the National Liberals' de facto leader, before formally taking over the party in 1917. Germany's defeat and the fall of the Hohenzollern monarchy came as a significant shock to Stresemann, forcing him to gradually reassess his previous positions. He founded the German People's Party (DVP) and, despite his own monarchist beliefs, came to grudgingly accept Weimar democracy and became open to working with the centre and the left. In August 1923, Stresemann was named chancellor and foreign minister of a grand coalition government. During his brief chancellorship, he abandoned the policy of passive resistance against the French Belgian occupation of the Ruhr, and introduced the Rentenmark in a (relatively successful) attempt to tame hyperinflation in the country. In November, Stresemann's reshuffled government collapsed after the Social Democratics withdrew from the coalition. He resigned as chancellor following a vote of no confidence, but remained as foreign minister in the new government led by Wilhelm Marx. His first major diplomatic success was the 1924 Dawes Plan, which reduced Germany's overall reparations commitment. It was followed by the Locarno Treaties in 1925, which confirmed Germany's postwar western borders, guaranteed peace with France, and provided for Germany's admission to the League of Nations a year later. Stresemann also moved to improve relations with the Soviet Union through the 1926 Treaty of Berlin. In 1928, he oversaw Germany's participation in the Kellogg–Briand Pact, in which signatory states promised not to use war to resolve international conflicts. Amid failing health, Stresemann successfully negotiated the Young Plan which sought to further reduce German reparations payments. He died in October 1929 after a series of strokes at the age of 51.
Алғашқы жылдар
Стресманн 1878 жылғы 10 мамырда Оңтүстік-Шығыс Берлинде, 66 Köpenicker Straße мекенжайында жеті баланың ең кішісі ретінде дүниеге келді. Әкесі сыраны бөтелкеге құюмен және таратумен айналысты, сонымен қатар отбасылық үйінде шағын бар ұстады, ал қосымша табыс табу үшін бөлмелерді жалға берді. Отбасы төменгі орта тапқа жатты, бірақ ауданға қарағанда жағдайы жақсы болды және Густавқа сапалы білім беруге жеткілікті қаржысы болды. Стресманн өте жақсы оқушы болды, әсіресе неміс әдебиеті мен поэзиясында ерекше көзге түсті. 16 жасында Андреас гимназиясына оқуға түсті. Әке-шешесі оны кітап оқуға баулыды, ол тарихқа ерекше құштарлық танытты, ал мұғалімі, мырза Вольф, оның тарихқа деген талғамының "шамадан тыс екенін" айтты. Ол Наполеон мен Иоганн Вольфганг фон Гётеге қызығушылық танытты, кейіннен 1924 жылы жазған еңбегінде олар туралы жазды: Goethe und Napoleon: ein Vortrag. 1895 жылы анасы Матильда қайтыс болды. 1895 жылдың желтоқсанынан бастап ол Дрездендік «Фолькс Цайтунг» газетіне «Берлин хаттарын» жазды, көбінесе саясат туралы сөйлеп, пруссиялық консерваторларды сынады. Мектепті бітіргеннен кейін жазған эссесінде ол мұғалім болғанды ұнатқанын, бірақ тілдерді немесе табиғаттануды оқытуға ғана лайықты екенін, ал бұл оның басты қызығушылығы емес екенін атап өтті. Осы себепті ол университетте оқуға түсті. 1897 жылдың сәуір айында Стресманн Берлин университетіне оқуға түсті, онда бір кәсіпкер оны әдебиет орнына саяси экономиканы оқыуға көндірді. Университет жылдары Стресманн студенттік бауырластықтардың Burschenschaften қозғалысында белсенді болып, 1898 жылдың сәуір айында Allgemeine Deutsche Universitäts Zeitung газетінің редакторы болды. Газеттегі редакциялық мақалалары көбінесе саяси сипатта болды және қазіргі саяси партиялардың көпшілігін кемшіліктері бар деп сынады. Осы алғашқы жазбаларында ол либерализм мен ұлтшылдықты біріктіретін көзқарастарды ұсынды, бұл үйлесім оның өмірінің соңына дейін оның назарында болды. 1898 жылы Стресманн Берлин университетінен шығып, Лейпциг университетіне докторантураны аяқтау үшін ауысты. Лейпцигте ол Готтшэдштрасседе тұрды. Ол тарих және халықаралық құқықты зерттеді, сондай-ақ әдебиет курстарына қатысты. Мартин Криледің ықпалымен ол экономика пәнінен де сабақ алды. 1899 жылдың наурыз айында ол Allgemeine Deutsche Universitäts Zeitung газетінің редакторы қызметінен бас тартты. Оқуын 1901 жылдың қаңтарында аяқтады, Берлиндегі сыра өндірісі тарихына арналған диссертациясын қорғады, ол жоғары баға алды, бірақ әріптестерінің сынына ұшырады. Стресманннің ғылыми жетекшісі экономист Карл Бюхер болды. 1902 жылы Стресманн Саксония өндірушілер қауымдастығын құрды. 1903 жылы ол Берлиндегі бай еврей кәсіпкерінің қызы, 1918 жылы Германиядағы соңғы дворян титулын алған Курт фон Клефельдтің қарындасы Кете Клефельдке (1883–1970) үйленді. Сол кезде ол Фридрих Науманның Ұлттық-әлеуметтік қауымдастығының мүшесі болды. 1906 жылы Дрезден қалалық кеңесіне сайланды. Бастапқыда сауда бірлестіктерінде жұмыс істегенімен, Стресманн көп ұзамай Саксониядағы Ұлттық-либералдық партияның жетекшісі болды. 1907 жылы ол Рейхстагқа сайланды, ол партия төрағасы Эрнст Бассерманмен жақын байланыс орнатты. Алайда, оның кеңейтілген әлеуметтік қамсыздандыру бағдарламаларын қолдауы партияның консервативті мүшелеріне ұнамады, сондықтан ол 1912 жылы партияның атқару комитетінен шығарылды. Сол жылы ол Рейхстаг және қалалық кеңес мүшелігінен де айырылды. Ол бизнеске оралып, неміс-американдық экономикалық қауымдастығын құрды. 1914 жылы ол Рейхстагқа қайта сайланды. Денсаулығының нашарлауына байланысты соғысқа қатысудан босатылды. Бассерманн ауру немесе әскери қызметке шақырылғандықтан, Стресманн көп ұзамай Ұлттық-либералдық партияның де-факто жетекшісіне айналды. 1917 жылы Бассерманның қайтысынан кейін Стресманн партия төрағасы болды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Оның саяси идеяларының қалыптасуы біршама дәйбессіз болып көрінеді. Бастапқыда Германия империясында Стресманн Ұлттық либералдардың сол қанатымен байланысты болды. Ол бастапқыда Ұлыбритания империясы, АҚШ және Германия арасындағы күш тепе-теңдігін сақтауға сенді, болашақта олардың әлемдік экономикалық үстемдікке ие болатынына нық сенімді болды. Сонымен қатар, ол ағылшын-неміс теңіз қарулану жарысын қолдады, Германияның халықаралық саудасын қорғау үшін Императорлық неміс теңіз флотын кеңейтудің қажеттігіне сенді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол бірте-бірте оңға қарай жылжып, Гогенцоллерн монархиясын және Германияның экспансионистік мақсаттарын қолдады. Ол Германияның болашақта АҚШ-пен экономикалық бәсекелесуі үшін Төмен елдер, Шығыс Еуропа, Францияның солтүстік-шығыс бөлігі және Мароккодағы француз протекторатын аннексиялауға тура келетініне сенді. Ол шектеусіз суасты кемелері арқылы соғыс жүргізуді жақтады. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы жеңілістен кейін Германия империясының құлауы және 1918-1919 жылдардағы неміс революциясы Стресманнды психикалық және физикалық құлдырауға ұшыратты, бұл оны бұрынғы милитаризм мен аннексиядан толығымен бас тартуға итерді. 1923 жылдың 26 қыркүйегінде Стресманн француздар мен бельгиялықтардың Руры басып алуына қарсы пассивті қарсылықты тоқтату туралы жариялады, сонымен қатар президент Фридрих Эберттің Веймар конституциясының 48-бабына сәйкес жариялаған төтенше жағдай режимі 1924 жылдың ақпанына дейін сақталды. 1923 жылдың қазан айында Германия Коммунистік партиясы Саксония және Тюрингияның социал-демократтар басқаратын үкіметтеріне жасырын революциялық мақсаттармен кірген кезде, Стресманн екі штатқа әскер жіберу үшін рейхсэкзекуцияны пайдаланды, осылайша коммунистерді үкіметтен уақытша шеттетуге қол жеткізді. Осы кезде Стресманн республиканы қабылдау және одақтастармен өтемақы мәселесі бойынша келісімге келу Германияға қираған экономикасын қайта жаңғырту үшін қажетті демалыс берудің жалғыз жолы екеніне көз жеткізді. Ол сондай-ақ одақтастар басып алған Рейн облысын қайтаруды қалады, ол 1923 жылдың 23 шілдесінде бұрынғы неміс мұрагер ханзадасы Вильгельмге жазған хатында былай деді: "Неміс саясатының ең маңызды мақсаты – неміс аумағын француз және бельгиялық оккупациядан азат ету. Бірінші кезекте, біз мойнымыздағы еңгешті шешіп алуымыз керек". Веймар республикасындағы жоғары инфляция 1923 жылдың қарашасында шарына жетті. Германия ереуілдеген жұмысшыларға жалақы төлей алмағандықтан, көбірек ақша басылып, нәтижесінде жоғары инфляцияға әкелді. Стресманн жоғары инфляцияны тоқтату үшін жаңа валюта – Рентенмаркты енгізді. Ол сондай-ақ француздарды Рурынан шығаруға көндірді, өтемақы төлемдері жаңадан басталатынына уәде берді. Бұл оның "орындау" стратегиясының бір бөлігі болды. Ол, басқа неміс саясаткерлері сияқты, Версаль келісімін диктат деп айыптағанмен, Германия оны адал түрде орындамаса, оның шарттарынан құтыла алмайтынына сенімді болды. Оның ойынша, бұл одақтастарды Германияның өтемақы төлеуге шамасы жетпейтініне көндіретін еді. Бұл күш-жігер нәтежесін берді; одақтастар өтемақы жүйесін реформалау мүмкіндігін қарастыра бастады. 1923 жылдың қараша айының басында, Саксония мен Тюрингиядағы СДПК/КДП үкіметтерін құлатуға байланысты, социал-демократтар оның қайта құрылған үкіметінен шығып, сенімсіздік туралы ұсыныстан кейін, ол 1923 жылдың 23 қарашасында дауысқа түсіріліп, жеңіліске ұшырады, содан кейін Стресманн мен оның кабинеті отставкаға шықты.
Сыртқы істер министрі 19231929
Стресманн өзінің ізбасары Вильгельм Маркс үкіметінде Сыртқы істер министрі қызметін сақтап қалды. Өмірінің соңына дейін ол оң ортадан сол ортаға дейінгі сегіз үкіметте Сыртқы істер министрі болды. Сыртқы істер министрі ретінде Стресманн көптеген жетістіктерге қол жеткізді. Оның ең маңызды алғашқы жетістігі – 1924 жылғы Доуес жоспары, ол Германияның жалпы өтемақы міндеттемелерін азайтты және Рейхсбанкті қайта ұйымдастырды. Президент Фридрих Эбертпен бірге ол Хьяльмар Шахтты Рейхсбанктің жаңа президенті етіп тағайындады. Шахт Доуес жоспарын іске асырды және Веймар гиперинфляциясын тоқтатуға сәтті күш салды, Стресманның экономикалық саясаты бойынша Германияның өсіп келе жатқан сыртқы қарызына қатысты ескертулеріне қарамастан. Франциямен бейбітшілікке кепілдік берілді, сондай-ақ Ұлттар Лигасына қабылдану және Рейн аймағынан соңғы одақтас әскерлерінің шығарылуы уәде етілді. Стресманн Екінші Польша Республикасымен ұқсас келісімге келуге құштар болған жоқ: "Шығыста Локарно болмайды" деді ол 1925 жылы. Алайда, 1925 жылы ол Польшамен және Бірінші Чехословакия Республикасымен болашақ қақтығыстар күш қолдану арқылы емес, бейтарап төрелік арқылы шешілетінін қамтамасыз ету үшін төрелік келісімдеріне қол қойды. 1929 жылға қарай оның саясаты Польшамен "жақындасу" және жақсы экономикалық қарым-қатынастарды нығайту болды. Версаль державаларымен татуласудан кейін Стресманн Кеңес Одағымен қарым-қатынасты жақсартуға кірісті. 1925 жылғы маусымда Николай Крестинскийге айтқан сөзінде ол: "Мен Ресеймен келісімге келмеймін дедім, егер біздің саяси жағдайымыз басқа бағытта нақтыланбаса, өйткені біз Ресеймен келісім жасадық па деген сұраққа жауап бергім келді" деді. 1926 жылғы сәуірде қол қойылған Берлин шарты 1922 жылы қол қойылған Рапалло шартын қайта растады және нығайтты. 1926 жылғы қыркүйекте Германия Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшесі ретінде Ұлттар Лигасына қабылданды. Бұл Германияның тез арада қалыпты мемлекетке айналып бара жатқанын көрсетеді және Кеңес Одағына Германияның Берлин шартында адал екеніне сендірді. Стресманн осы жетістіктері үшін 1926 жылы Нобель бейбітшілік сыйлығының иегері атанды. Густав Стресманның табысы оның достық мінезіне және прагматикалық болуға дайындығына байланысты болды. Ол көптеген ықпалды шетелдіктермен жақын достық қарым-қатынаста болды. Ең танымалдарының бірі – Бриан, ол осы сыйлықты ортақ түрде алды. Стресманн тәжді ханзадаға былай деп жазды: "Бүгін неміс халқын алаңдатып отырған барлық мәселелерді Ұлттар Лигасы алдында шебер дебатор Антанта үшін көптеген қиындықтарға айналдыра алады". Германия енді Лига шешімдеріне вето құқығына ие болғандықтан, Польша шекарасын өзгерту немесе Австриямен Аншлюс мәселесі бойынша басқа елдерден жеңілдіктер алуға мүмкіндік алды, өйткені басқа елдерге оның дауысы қажет болды. Германия енді "барлық неміс мәдени қауымдастығының өкілі" ретінде әрекет ете алады және осылайша Чехословакия мен Польшадағы неміс азшылықтарын қоздыра алады. Германия 1928 жылғы тамызда Келлог-Бриан келісіміне қол қойды. Ол халықаралық қақтығыстарды шешу үшін зорлық-зомбылықты пайдаланудан бас тартты. Стресманн келісімді ұсынбағанымен, Германияның оған қосылуы көптеген адамдарды Веймар Германиясының ақылға қонымды мемлекет екеніне сендірді. Бұл жаңа көзқарас 1929 жылғы ақпанда Германияның репарация төлемдерін одан әрі азайтуға әкелген Янг жоспарында маңызды рөл атқарды. Алайда, Стресманн француздыққа қарсы болған жоқ. Оның басты мақсаты – Версаль келісімі бойынша Францияға төленетін репарация төлемдерінен Германияны босату еді. Оның стратегиясы АҚШ-пен тығыз экономикалық байланыстар орнату болды. АҚШ Германияның негізгі капитал және шикізат көзі, сондай-ақ Германияның өндірілген тауарларға ең ірі экспорттық нарықтарының бірі болды. Германияның экономикалық жағдайының жақсаруы АҚШ-тың мүддесіне сай келіп, Германияға репарация жүктемесін шешуге көмектесуге ынталандырды. Доуес және Янг жоспарлары осы стратегияның нәтижесі болды. Нью-Йорк банкирлері Германияға үлкен сомада қарыз берді, ол долларларды Франция мен Ұлыбританияға репарация төлеу үшін пайдаланды, олар өз кезегінде Вашингтонға қарыз болған соғыс қарызын төледі. Стресманн сонымен қатар АҚШ-тың Германия экономикасына жаңа қаржылық инвестицияларын пайдаланып, елдің қаржы және саяси институттарын репарация реформасын қолдауға ынталандыруды үміттенеді. Бұл 1928 жылы Федералды резервтің төрағасы Бенджамин Стронг Янг жоспарының дамуын қолдаған кезде нәтежесін берді. Сол жылы Польша саяси және экономикалық дағдарысқа ұшырағанда, Стресманн елге қарсы сауда соғысын бастады. Стресманн Польша дағдарысының күшеюін күтті, бұл Германияға Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польшаға берілген аумақтарды қайтаруға мүмкіндік береді, сондай-ақ Германия өнімдері үшін үлкен нарыққа ие болуды қалады. Сондықтан Стресманн Польша экономикасын мерзімінен бұрын жандандырмайтын кез келген халықаралық ынтымақтастыққа қатысудан бас тартты. Британдық ұсынысқа жауап ретінде Стресманн Лондондағы Германия елшісіне былай деп жазды: "[П]ольшаның толық және тұрақты қайта қаржыландырылуы елдің шекараны біздің тілегіміз бойынша шешуге дайын болғанша және біздің өзіміздің жағдайымыз жеткілікті күшті болғанша кешіктірілуі керек". Стресманнның хатында Польшаның экономикалық және қаржылық қиындықтары "шексіз деңгейге жеткенше және барлық польшалық қоғамды әлсіздік күйіне түсіргенше" ешқандай келісім болмауы керек екені айтылды. Стресманн Польшаның Үлкен Польшадағы аумақтарын аннексиялауды, Шығыс және Орталық Силезияның барлық бөліктерін, сондай-ақ "Польша дәлізі" деп аталатын аумақты алуды жоспарлады. Польшаға қарсы экономикалық соғыс жүргізуден басқа, Стресманн кең ауқымды үгіт-насихат шараларын қаржылады және Польша мемлекеттігіне қарсы Кеңес Одағымен ынтымақтастыққа баруды жоспарлады. Тарихшы Гордон Крейгтің сөзіне сәйкес: "Бисмарк заманынан бері ешбір неміс мемлекет қайтпасы Стресманн сияқты қауіпті сезіп, бастаманы қолға алып, сақтап қалу арқылы одан қашуға, дипломатиялық жағдайдың өзгеруінің арасында перспективаны сақтап, салыстырмалы құндылықтарды анықтау және келіссөздерде сергек болуға және олардың тілектеріне мойынсұнбай, екінші жақтан жақсы шешімдерді қабылдамауға шамасы келген жоқ".
Денсаулықтың нашарлауы және өлім
1928 жылы 1928 жылғы неміс федералды сайлауында негізгі ұлттық консервативті партиялар SPD-ге орын жоғалтқаннан кейін Стресманның денсаулығы нашарлады. Ол канцлер Герман Мюллер басқаратын Ұлы коалициялық үкімет құру бойынша сәтті келіссөздер жүргізді, онда ол Сыртқы істер министрі қызметін сақтап қалды, бірақ оның ықпалы әлсіреген еді. Стресманның атлантикалық бағытталған сыртқы саясаты да қиындыққа тап болды, өйткені Янг жоспары репарация төлемдерін күтілгендей қысқарта алмады және одақтастардың АҚШ-қа соғыс борыштары мен Германияның репарация төлемдері арасында байланыс орнатудан бас тартты. 1928 жылғы АҚШ президенттік сайлауында оның досы Гувер жеңіске жеткенде, ол жеңіске жеткендей сезінді, бірақ Гувер әкімшілігі АҚШ ауыл шаруашылығын қолдау үшін протекционистік сауда саясатын қабылдады және Смут-Хоули тарифтік заңына қол қойды. Бұл жаңа сауда кедергілері АҚШ-тың Германияға берген несиелерін азайтты.
Мода
Стресман ерлер күндізгі киімі үшін таңертеңгі киіммен бірге қысқа, қара түсті костюм пиджагын таңу стилін танымал етті. Бұл стиль Стресманмен настолько байланысты болды, сондықтан мұндай киімдерді көбінесе "Стресман" деп атайды.