Кіріспе

Ира Хамильтон Хейс (12 қаңтар 1923 – 24 қаңтар 1955) – Американың жергілікті халықтарының өкілі, Акимель О’одам тайпасының мүшесі және Екінші дүниежүзілік соғысында АҚШ теңіз жаяу әскерінің сарбазы. Хейс Аризона штатының Пинал және Марикопа округтерінде орналасқан Гила өзені үнді қауымының тіркелген мүшесі болды. 1942 жылдың 26 тамызында АҚШ теңіз жаяу әскері резервіне қабылданып, жаттығудан кейін парамарин болып ерікті түрде қызметке өтті. Ол Тынық мұхитындағы Бугенвилл және Иво Джима шайқастарында қатысты. Хейс, фотограф Джо Розенталь түсірген Иво Джимадағы ту көтеру суретіндегі алты сарбаздың бірі ретінде танымал болды. 1945 жылдың 23 ақпанында Иво Джиманың оңтүстік жағындағы Сурибачи тауына алғаш көтерілген ту тым кішкентай деп танылды және сол күні үлкенірек тумен ауыстырылды. Хейстің де суретке түскен екінші ту көтеру фотосуреті кеңінен танылып, жарияланды. Шайқас аяқталғаннан кейін Хейс және тағы екі сарбаз екінші ту көтергендер ретінде танылып, жетінші соғыс облигациясын сатып алу науқанына қаражат жинауға жұмылдырылды. 1946 жылы теңіз жаяу әскеріндегі қызметтен кейін, ол суреттегі теңіз жаяу әскерінің бірінің нақты кім екенін анықтауға көмектесті. Соғыстан кейін Хейс посттравматикалық стресс синдромынан зардап шегіп, алкоголизмге ұшырады. 1954 жылдың 10 қарашасында ол Вирджиния штатының Арлингтондағы Теңіз жаяу әскері соғыс ескерткішінің ашылуына қатысты, ол Хейс және тағы бес теңіз жаяу әскерінің Иво Джимадағы екінші ту көтеру суретінен үлгі алынып салынған еді. 1955 жылдың 23-24 қаңтарында маскүнемдікке берілгеннен кейін суық тиіп, алкогольден уланған. 1955 жылдың 2 ақпанында Арлингтон ұлттық зиратында әскери салтанатпен жерленді. Хейс өмірінде де, өлімінен кейін де өнер мен кинода бейнеленді. 1949 жылы Джон Уэйннің қатысуымен түсірілген «Иво Джима құмдары» фильмінде ту көтеруші рөлін өзі ойнады. Ол журналист Уильям Брэдфорд Хуидің мақаласының тақырыбы болды, ол «The Outsider» (1961) көркем фильміне бейімделді, онда Тони Кертис Хейс рөлін ойнады. Фильм ән жазушы Питер Ла Фарджты «Ира Хейздің балладасы» әнін жазуға шабыттандырды, ол 1964 жылы Джонни Кэш орындағаннан кейін бүкіл елде танымал болды. 2006 жылы Клинт Иствудтың режиссерлігімен түсірілген «Біздің туларымыз» Екінші дүниежүзілік соғыс фильмінде Хейс рөлін Адам Бич ойнады.

Ерте өмір

Айра Хейс Аризона штатының Сакатон қаласында дүниеге келді, бұл қала Пинал округындағы Гила Ривер үнді қауымдастығында орналасқан. Ол Нэнси Уитакер (1901–1972) және Джозеф Хейз (1901–1986) отбасының алты баласының ең үлкені болды. Хейздердің балалары: Айра (1923–1955), Гарольд (1924–1925), Леонард (1925–1962), Кеннет (1931–2019), Арлин (1933–1938) және Вернон (1937–1957). Нэнси Хейс – шын ниетті пресвитериан және Сакатондағы Құдайлар Ассамблеясы шіркеуінде жексенбілік мектеп мұғалімі болған. Оның балалық шағындағы досы Дана Норис: «Біздің мәдениетіміз бір болғанымен, мен оның ішкі әлемін толыққанды түсіне алмадым. Айра көп сөйлеуге жасынып отырды. Бірақ біз, пималар, өзімізді мақтауға құштар емеспіз. Айра тыныш адам еді, өте тыныш кісі еді», – деді. Паскуале: «Мектепте әр таңда [оқушылар] Екінші дүниежүзілік соғыс туралы хабардар болатын. Біз әскер, теңіз және әскери-теңіз күштерінің әндерін айтатынбыз» деді. Хейс Феникс үнді мектебінде екі жыл оқыды және 1942 жылдың мамыр және маусым айларында Азаматтық консервациялық корпусқа қатысты. Ол әскерге шақырылғанға дейін ағаш шеберлігімен айналысты.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1942 жылғы 26 тамызда Хайз теңіз жаяу әскерлерінің резервтік құрамына қабылданды. Ол 701-ші взводта жауынгерлік дайындығын аяқтады. Айра Хейс тарихындағы алғашқы пима тайпасының өкілі болып, парашютшілік қанатын алды, оған «Chief Falling Cloud» кодовое аты берілді. 30 қарашада ол Парашюттік дайындық мектебін бітіріп, күміс «парашют қанаттарын» алды. I теңіз амфибиялық корпусының құрамында. 3-ші парашюттік батальон Гуадалканалға жіберілді және ол Велла-Лавеллаға жіберілгенге дейін сонда болды, 14 қазанда қызметтік міндеттерді орындау үшін келді. 4 желтоқсанда Хайз 3-ші парашюттік батальонымен Бугенвильге түсірілді және Бугенвиль науқаны кезінде K компаниясының құрамында автоматты мылтықпен (BAR) қаруланған жауынгер ретінде жапондықтарға қарсы күресті. Бір сағаттан кейін, жапондық снайперлердің сирек атысынан кейін, жасақ жанартаудың шетіне жетті. Ұзаққа соқпаған шайқастан кейін лейтенант Шриер мен оның әскері шыңды басып алды. Жапондық болат құбырын тауып, оған туды бекіткеннен кейін, ту тірегі кратердегі ең биік нүктеге орнатылды. Сағат 10:30 шамасында лейтенант Шриер, взвод сержанты Эрнест Томас, сержант Генри Хансен және капрал Чарльз Линдберг туды көтерді. Жағадағы теңізшілер, сақшылар және кемедегі әскерлер ұлттық тудың көтерілуін көргенде зор қуанышқа бөленді. Сурибачи тауындағы күшті желдің салдарынан сержант Хансен, қарауылшы Фил Уорд және әскери-теңіз күштерінің фельдшеры Джон Брэдли ту тірегін тік тұруына көмектесті. Туды ұстап тұрғандарды «Leatherneck» журналының фотографы, теңіз жаяу әскерінің штаб-сержанты Луис Р. Лоуэри бірнеше рет суретке түсірді, ол жасақпен тауға көтерілген болатын. Взвод сержанты Томас 3 наурызда Иво Джимада, ал сержант Хансен 1 наурызда қаза тапты.

Екінші рет ту көтеру

Иво Джиманың оңтүстік жағындағы Сурибачи тауының үстінде желбіреген алғашқы ту, Иво Джиманың қарсы бетінде шайқасып жатқан мыңдаған теңізшілерге көрінбейтіндей кішкентай болды деп есептелді. Басқарушы теңізшілер мен подполковник Джонсон үлкенрек туды алып, таудың басына шығарып, орнатуға шешім қабылдады. Түстен кейін капитан Северанс сержант Майкл Странкқа, Е ротасының екінші взводының мылтық отрядының басшысына, өзінің отрядынан үш теңізшімен бірге Сурибачи тауына көтеріліп, үлкен туды көтеруді бұйырды. Сержант Стрэнк содан кейін Cpl. Харлон Блок, Pfc. Хейз және Pfc. Франклин Соуслиге қосымша жабдықтармен (немесе байланыс сымымен) бірге Сурибачиға шығуды тапсырды. Екінші батальонның хабаршысы Pfc. Рене Гагнонға "воки-токи" батареяларын және ауыстыру туын тауға апарып, алғашқы туды төмендегі батальон адъютантына қайтаруды бұйырды. Бес теңізші таудың үстіне шыққаннан кейін, Pfc. Хейз бен Pfc. Соусли жапондық болат құбырды тауып, оны сержант Стрэнк пен Cpl. Блокқа алғашқы тудың жанына жеткізді. Екінші ту құбырға бекітілді, және сержант Стрэнк пен оның үш теңізшісі туды көтеруге дайындалып тұрғанда, Шриердің патрулінен жақын жердегі екі теңізшіге оларға көмектесуге айқайлады. Сағат 1-де лейтенант Шриер екінші туды көтеруді және алғашқы туды түсіруді бұйырды. Екінші туды сержант Стрэнк, Cpl. Блок, Pfc. Хейз, Pfc. Соусли, Pfc. Харольд Шульц және Pfc. Гарольд Келлер көтерді. Ту көтерілгеннен кейін, Pfc. Шульц бен Pfc. Келлер тудың тірегінің түбіне тастар қойды, содан кейін жоғарыдағы қатты желдің салдарынан үш бағытты арқанмен бекітті. 1945 жылғы 23 ақпанда Сурибачи тауында екінші американдық туды көтеруді Associated Press-тің соғыс тілшісі Джо Розенталь түсіріп алып, ол соғыстың символына айналды. 14 наурызда генерал-лейтенант Холланд Смиттің бұйрығымен екі теңізші Сурибачи тауының қарсы жағындағы V амфибиялық корпустың бас штабында ресми түрде тағы бір американдық туды көтерді, онда 3-ші теңізшілер дивизиясының әскері орналасқан, бұл теңізшілер Иво Джиманы басып алғанын көрсету үшін жасалды. Сурибачи тауының үстінде Хейз көтеруге көмектескен ту алынып тасталды. Хейз арал толығымен қауіпсіз болғанға дейін, 26 наурызға дейін аралда соғысты. Сол күні ол 5-ші теңізшілер дивизиясының зиратында жерленген американдық әскерлерге арналған қызметке қатысты. Хейз "Қанатты жебеге" отырды. Сержант Стрэнк пен Cpl. Блок 1 наурызда Иво Джимада қаза тапты, ал Pfc. Соусли 21 наурызда қаза тапты.

7-ші әскери облигацияларды сату тур

Гавайиге келгеннен кейін Хейс Тарава лагерінде E ротасымен жаттығуды жалғастырды. Президент Рузвельт ұрыс кезінде Джо Розентальдың суретіндегі ту көтергендерді ұрыс аяқталғаннан кейін дереу Вашингтонға, қоғамдық көтеріңкілік үшін жіберуге бұйрық берді. КПК. Гагнон 3 сәуірде Вашингтондағы Теңіз жаяу әскерлерінің штабына хабарласу үшін бұйрық алған кезде E компаниясымен Тарава лагеріне оралды. Ол 7 сәуірде келді және Розенталь фотосуретіндегі ту көтергендердің кім екенін анықтау үшін Теңіз жаяу әскерлерінің ақпараттық кеңсесінің подполковнигінен сұрақтар алды. Гагнон Майкл Стренк (қаза тапқан), Генри Хансен (қаза тапқан), Франклин Соусли (қаза тапқан), Ира Хейс, Әскери-теңіз күштерінің фельдшеры Джон Брэдли және өзінің есімдерін атады. 8 сәуірде Теңіз жаяу әскерлері Гагнон берген Розенталь суретіндегі алты ту көтергеннің есімдерін, соның ішінде Хейстің есімін жариялады. Брэдли 19 сәуірде немесе шамамен сол күні Вашингтонға таяқпен келді. Хейс 15 сәуірде Гавайиден шығып, 19 сәуірде Вашингтонға келді және 1-ші штаб батальоны, Теңіз жаяу әскерлері штабындағы C ротасына бекітілді. Екеуі де Гагнонмен кездескен Теңіз офицерінен Розенталь суретіндегі алты ту көтергеннің кім екенін анықтау үшін жеке-жеке сұрақтар алды. Брэдли Гагнон берген суреттегі барлық алты ту көтергеннің атын, оның ішінде өзінің атын да мойындады. Хейс барлық есімдермен келісті, оның ішінде өзінің де, бірақ ол суретте флагштоктың түбінде сержант Хансен деп көрсетілген адамның іс жүзінде капрал Харлон Блок екенін айтты. Теңіз күштерінің сұхбаттасушысы Хейске суреттегі алты ту көтергеннің аты-жөні бұрыннан жарияланғанын айтты; сонымен қатар Блок пен Хансен екеуі де ұрыс кезінде қаза тапқан (1946 жылғы Теңіз жаяу әскерлерінің тергеуі кезінде подполковник Хейс Блоктың есімін ешқашан айтпағанын мәлімдеді). 19 маусымда КПК Хейс капрал дәрежесіне көтерілді. Ол 1945 жылдың 22 қыркүйегінен 26 қазанына дейін 28-ші Теңіз жаяу әскерінің 2-ші батальоны, E ротасымен Жапонияда оккупациялық міндеттерді атқарды. 1945 жылдың 1 желтоқсанында Калифорния штатының Пендлтон лагерінде Теңіз жаяу әскерлерінен құрметті түрде босатылды. 1946 жылдың 21 ақпанында Хейс Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі батылдығы үшін Теңіз жаяу әскерлерінің мақтау медалін алды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Соғыстан кейін Хейс қалыпты азаматтық өмір сүруге тырысты. "Мен жүздеген хаттар ала бердім. Адамдар резервация арқылы жүріп, маған келіп: "Иво Джимадағы ту көтерген үнділік сенсің бе?" деп сұрайтын. Хейз ту көтеру туралы сирек сөйлесе де, теңіз жаяу әскеріндегі қызметі туралы зор мақтанышпен айтатын. Хейз Харлон Блоктың әлі де "Хэнк" Хансен ретінде бұрмаланып көрсетілуіне алаңдағандай көрінді. 1946 жылдың мамырында Хейс Аризонадағы Гила өзені үндістер қауымынан Техас штатының Уэслако қаласындағы Эдвард Фредерик Блок ағаның шаруашылығына дейін 1300 миль қашықтықты жүріп, автостоппен сапарлады. Ол Блоктың ата-анасына ұлы Харлонның Розентальдың суретінде болғанын айту үшін барған. 1947 жылдың қаңтарында теңізшілер корпусының екінші туды көтеру дауының шешілуіне үлкен үлес қосты. Блоктың отбасы, әсіресе анасы, Хейзге риза болды. Ол газеттегі сол атақты суретті алғаш көрген кезде, сол суреттегінің өзінің ұлы екенін білгенін айтты. Блок Хейзге ұлы туралы хат жазды, ол да 1946 жылдың шілдесінде жауап хат жазды. Содан кейін ол Техас конгрессмені Милтон Уэстпен байланысқа шықты, ол Хейздің хаты бойынша желтоқсанда теңізшілер корпусының тергеуін бастады. Джон "Джек" Турман, Розентальдың "Гунг Хо" суретінде (төменде, оң жақта) суреттің сол жағында тұрған Айрамен достығы туралы әңгімеледі. Джек бірдегі таңғы ас кездесуінде, соғыстан кейін Айраның Митчеллдегі (Оңтүстік Дакота) үй шаруашылығына оны көру үшін елдік аралап келгенін айтты. Айра Джек шаруашылықтан кеткен кезде келді, ал Джектың анасы Айраны үйде күтуге рұқсат бермеді, оны жолдың бойында күтуге мәжбүр етті. Джек анасының "үндістерді ұнатпайтынын" айтты. Джек үйге келгеннен кейін барлығы түсіндірілді, Айра үйге шақырылды. Джек Айрамен өмірінің соңына дейін дос болып қалды. 1949 жылы Хейс Джон Уэйннің қатысуымен түсірілген "Иво Джима құмдары" фильмінде қысқа уақытқа өзінің ролінде пайда болды. Фильмде Уэйн американдық туды Гагнонға, Хейзге және Брэдлиге тапсырады, олар сол кезде екінші туды көтерген үш тірі қалған деп есептелді (Сурибачи тауында көтерілген екінші ту фильмде қолданылады және тікелей Гагнонға беріледі). Осыдан кейін Хейс тұрақты жұмыс таба алмады, өйткені ол алкоголизмге ұшырады. Ол елдің әртүрлі жерлерінде, оның ішінде 1953 жылдың қазанында Чикагода қоғамдық орындарда мас күйінде болғаны үшін 52 рет қамауға алынды. Хейс түрлі жұмыстар істеді, оның ішінде Дин Мартиннің бұрынғы әйелі Элизабет Мартиннің жеке жүргізушісі болды, ол бірнеше ай бойы Беверли-Хиллстегі үйінде тұрды, бірақ ішімдік ішуді тоқтата алмады. Алкоголизмі туралы ол бірде былай деді: "Мен ауырған едім. Мен барлық жақсы достарымды ойлап, ақыл-есімнен айырылып бара жатқандай болдым. Олар менің өзімнен жақсы адамдар еді және олар қайта оралмайды. Мен сияқты Ақ үйге де қайта оралмайды". Оның қаламайтын атақ-даңқы мен соғыстан кейінгі проблемалары туралы алаңдаушылығын автор Уильям Брэдфорд Хуи алғаш рет 1959 жылы шығарған "The Outsider" кітабында егжей-тегжейлі баяндады, ол "Бұрқұлақ" және басқа да әңгімелер жинағының бөлігі болды. 1961 жылы түсірілген "The Outsider" фильмін Екінші дүниежүзілік соғыс ардагері, кинорежиссер Делберт Манн түсірді, ал Хейз рөлін Тони Кертис сомдады. 2006 жылы Клинт Иствуд режиссерлік еткен "Біздің аталарымыздың тулары" фильмі Хейздің соғыстан кейінгі стресс бұзылысынан (ПТСР) зардап шеккенін көрсетеді.

Өлім

1955 жылғы 24 қаңтарда таңертең Хейс Аризона штатының Сакатон қаласындағы үйіне жақын, тасталған саз үйдің жанында өлі күйде табылған. Ол достары және ағалары Вернон мен Кеннетпен бірге резервацияда ішіп, карта ойнаған. Хейс пен Генри Сетоянт есімді пима үндісі арасында жанжал туып, қалғандары кетіп, Хейс пен Сетоянт ғана қалды. Пинал округінің сот-медициналық сарапшысы Хейстің өлімінің себебі суық тию және алкогольдік улану деп қорытындылады. Алайда, оның ағасы Кеннет, Корея соғысының қатысушысы, оның өлімінің Сетоянтпен болған жанжалдың салдары болғанына сенді. Резервация полициясы Хейстің өлімі бойынша тергеу жүргізбеді, ал Сетоянт Хейспен ұрысқандығы туралы айыптауларды жоққа шығарды. Дененің сараптамасы жасалмады. "The Outsider" фильмінде оның өлімі экран үшін драматизацияланды. Ол тау үстінде мас және суықтап, төмен түсе алмай қиналған күйде көрсетіледі. Ұйықтап, Сурибачи тауында ту көтергендегідей, қолын жоғары созып, мұздап қатып өледі. "Айра Хейздің балладасы" әнінде ол суыққа мән бермей, арықтағы екі дюйм суға батып кеткені айтылады. 1955 жылғы 2 ақпанда Хейс Арлингтон ұлттық зиратында 34-бөлімде, 479А қабіріне жерленді. Қоштасу рәсімінде Рене Гагнон (2019 жылға дейін дұрыс емес түрде ту көтерген деп есептелген, кейін Харольд Келлер екені анықталды) оның туралы былай деді: "Оның жүрегінде бір күні үндістер ақ адамдар сияқты болады деген арман болған шығар, – АҚШ-тың барлық жерінде еркін жүре алатын болады".