Кіріспе

Қарулы күштер мүшелерін басқаратын заңдар мен рәсімдер жиынтығы, әскери қызметкерлерге қатысты заңдық юрисдикция.

Әскери сот (немесе әскери құқық) – қарулы күштер мүшелерін басқаратын заңдар мен рәсімдер жиынтығы. Көптеген мемлекеттердің қарулы күштерінің мүшелерінің мінез-құлқына қатысты жеке және ерекше заңдары бар. Кейбір мемлекеттер осы заңдарды күшіне енгізу үшін арнайы сот және басқа да шараларды пайдаланады, ал басқалары азаматтық сот жүйелерін қолданады. Әскери сотқа тән заңдық мәселелерге жақсы тәртіп пен дисциплинаны сақтау, бұйрықтардың заңдылығы және әскери қызметшілердің лайықты мінез-құлқы кіреді. Кейбір мемлекеттер әскери сот жүйесіне қарулы күштері жасаған кейбір азаматтық құқық бұзушылықтарды қарауға рұқсат береді. Әскери сот төрелігі, азаматтық биліктің орнына азаматтарға әскери билікті жүргізу болып табылатын әскери жағдайдан өзгеше. Әскери жағдай көбінесе төтенше жағдайлар, соғыс немесе азаматтық тәртіпсіздік кезінде жарияланады. Көптеген елдер әскери жағдайды қашан және қандай тәртіппен жариялауға және қолдануға болатынын шектейді.

Канада

Канадалық Күштердің (CF) барлық командалары (яғни, Канада Корольдік Әскери-теңіз флоты, Канада Армиясы, Канада Корольдік Әуе күштері, Канада Бірлескен операциялар командасы және Канада Арнайы операциялар күштері командасы) негізінен Ұлттық қорғаныс заңымен (NDA) реттеледі. NDA§ 12-бабында корольдік ережелер мен бұйрықтарды (QR&O) құруға кеңесшінің өкілеттігі берілген. QR&O заң күшіне ие қосалқы заңнама болып табылады. «Делегатус не потест делегаре» принципі Канадада қатаң орнықпағандықтан, QR&O басқа әскери шенеуніктерге ұқсас, бірақ тең емес мәртебеге ие бұйрықтарды шығаруға рұқсат береді. Бұл құжаттарды Канадалық Күштердің әкімшілік бұйрықтары және Қорғаныс әкімшілік бұйрықтары мен директиваларында табуға болады; олар CF ішіндегі билік органдарына күштердің күнделікті істерін басқару үшін нұсқаулар ретінде қолданылады. Мысалы, әскери колледжге қатысатын офицер курсанттары ұйымдастырылады және олардың академиялық жетістіктерін қамтамасыз етуге бағытталған ережелерге бағынады, бұл толыққанды даярланған әскери қызметшілерден күтілетін тәртіптің сақталуынан гөрі маңыздырақ. Корольдік ережелер мен Канадалық әскери колледждеріне арналған бұйрықтардың (QR Canmilcols) IV томының 6.1 қосымшасы қолданылады. Әскери сот адвокаты (JAG) Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрыннан бастап Канаданың әскери құқықтық тармағына жетекшілік етеді. Бұл тармақ Канадалық Күштердің ішкі ережелерін, Қызметтік тәртіп кодексін, сондай-ақ халықаралық және гуманитарлық заңдарды, Женева конвенциялары сияқты соғыс кодекстерін түсіндіреді. Канада тәжірибесінде қарулы қақтығыс қатаң реттелетін орта болып табылады және заңдық қызметкерлер операциялық шешімдерді жоспарлаудың маңызды бөлігін құрайды. Канада Корольдік әскери колледжі аумағындағы Әскери құқық орталығы, әскери заңгерлермен қамтамасыз етілген, офицерлер мен әскерлердің құқықтық мәселелер бойынша білім алуын қадағалайды, әскери заңгерлерді оқытады және Оттаваға саясат және доктрина мәселелері бойынша кеңес береді. Заңгерлік білім беру CF мүшелерінің жүйелі оқытуының бір бөлігі болып табылады.

Құзыреті

Финляндияның әскери заңдары Финляндия қорғаныс күштері мен Финляндия шекара күзетінің мүшелеріне қатысты. Әскери юрисдикция барлық әскери тұлғаларды қамтиды: мерзімді қызметке шақырылушылар, ақылы әскери лауазымға даярланушы студенттер, ерікті түрде қызмет ететін әйелдер және ақылы әскери қызметкерлер. Дегенмен, әскери пасторлар қылмыстық әскери юрисдикциядан тыс. Жау әскерінің тұтқындары тұтқында болған кезде Финляндияның әскери юрисдикциясына жатады. Бұған, мысалы, түрлі жазаға тартылатын адам өлтіру, шабуыл, ұрлық, алаяқтық, жалған жасау, компьютерлік хакерлік және құпия ақпаратты заңсыз тарату сияқты қылмыстар жатады. Алайда, олар әскери юрисдикцияға тек басқа әскери тұлғаға немесе Қорғаныс күштеріне қарсы қылмыс жасаған жағдайда ғана жатады. Басқа қылмыстардан өзгеше, әскери қылмыстар үшін бейбіт және соғыс уақытында жазалар бөлек белгіленеді. Соғыс уақытында қылмыстар үшін жазалар едәуір қатаңдатылады, ал егер қылмыс әскери бөлімге қауіп төндірсе, жаза одан да ауыр болады. Мысалы, бейбіт уақытта дезертирлік үшін тәртіптік жаза немесе бір жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған. Соғыс уақытында ол міндетті түрде төрт жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасына тартылады, ал егер қылмыс бірлікке тікелей қауіп төндірген болса, міндетті түрде кемінде бір жыл, ең көп дегенде он жылға сотталады. Тергеу аяқталғаннан кейін іс рота командиріне немесе сержант-майорына немесе олардың жоғары тұрған басшысына қарауға беріледі. Күдіктіні тыңдағаннан кейін, жауапты жоғары тұрған адам күдіктіні күдіктен босатады немесе оған заңмен рұқсат етілген шекте жаза береді. Қорғаныс күштерінің кәсіби әскери қызметшісі бір айдан алты айға дейін әкімшілік тәртіппен қызметтен шеттетілуі мүмкін. Мемлекеттік әскери қызметшілерге ұқсас, халықаралық миссияға жіберілген күште қызмет ететін адамдарды Финляндия контингентінің командирі әкімшілік тәртіппен босатуы мүмкін. Мерзімді қызметші немесе резервист жұмыстан босатылмайды, бірақ егер олар басқалардың қауіпсіздігіне қауіп төндіретін қылмыс жасады деп күдіктелсе, олардың қызметі бригада командирімен тоқтатылуы мүмкін. Осыдан кейін Қорғаныс күштерінің аймақтық кеңсесі қауіпсіздік пен қауіпсіздік мақсатында адамды қызметке жарамсыз деп жариялауы мүмкін. Әскери юрисдикция тек әскери тұлғаларды қамтиды деген қағидадан ерекшелік ретінде, қылмыстық кодекс әскери шеннен айырылуды қарастырады. Осылайша, әскери қызметте жүрген адамдар ғана емес, сонымен қатар зейнеткерлер, резервте жүргендер және резервке қатысуға жасы келмеген адамдар да азаматтық сипаттағы қылмыстар үшін әскери шендерінен айырылуы мүмкін. Әскери қылмыстардың саны жыл сайын 4000-нан асып түседі. Олардың көп бөлігі әскери басшылар тарапынан жеңілдетілген тәртіппен қаралады, яғни әскери басшылар берген жазалармен. Жыл сайын аудандық соттарда шамамен 250 әскери қылмыс қаралады. Апелляциялық шағымдардың саны өте аз. 2014 жылы апелляциялық соттар барлығы 5 әскери қылмыстық істі қарады. Ал шетелде жасалған қылмыстарға қатысты күдіктілер Потсдам қаласының прокуратурасына жіберіледі, себебі сол жерде операциялық бас штаб (Einsatzführungskommando) орналасқан. Дегенмен, әскерилердің ерекше мәртебесін, құқықтары мен міндеттерін сипаттайтын көптеген заңдар бар. Әскери қылмыстық кодекс (Wehrstrafgesetz) азаматтық қылмыстық кодекске (Strafgesetzbuch) тек әскери қызмет кезінде ғана жасалуы мүмкін қылмыстарға қатысты кеңейту арқылы әскерилерге қолданылады: жалпы құқық бұзушылықтар (мысалы, дезертирлік, қаруды заңсыз пайдалану және т.б.) және әскери иерархияға кедергі келтіретін құқық бұзушылықтар (мысалы, бүлік немесе тәртіпсіздік). Кез келген бөлімде заңды тәртіпті сақтауды әскери полиция, Фельдхерлер жүзеге асырады. Тергеу кезінде прокурордың жұмысы азаматтық мәселелер бойынша кез келген неміс полициясының жұмысына тең. Екі топтың да қатысуымен (неміс аумағында) әдеттегі және әскери полиция ынтымақтаса жұмыс істейді. Төтенше жағдайларда әскери полиция келгенге дейін тәртіпті сақтауға әдеттегі полицияға рұқсат беріледі. Әскери ережелерді бұзған сарбаздар сотқа дейінгі жаза түрінде немесе ауыр жағдайларда арнайы соттың жазасын алуы мүмкін. Бұл рәсімдер әскери тәртіп кодексімен (Wehrdisziplinarordnung, WDO) анықталады. WDO әскери қылмыстық кодекске кірмейтін, бірақ әскери ережеге қайшы келетін құқық бұзушылықтар бойынша қалай әрекет ету керектігін сипаттайды. Бөлім басшысы тікелей басшы ретінде бірінші тәртіптік шебер ретінде әрекет етеді және оған сотқа жеткізілмейтін жазаны (мысалы, айыппұл, комендант сағаты, жеті күнге дейін қамау), шешімді бөлімнің келесі жоғары тұрған офицеріне (қамау мерзімі 21 күнге дейін ұзартылуы мүмкін) немесе әскери сотқа (Truppendienstgericht) беру құқығы бар, ол одан әрі жаза беруге (мысалы, шеннен төмендету және бес жылға дейін жалақыны қысқарту) өкілеттік алды. Мұндай соттың судьясы азаматтық судья болып табылады, екі әскери офицер әрбір іске қатысып, судьяға кеңесші ретінде көмектеседі. Германияда федералдық немесе әскери түрмелер жоқ. Егер сарбаздан алты айға дейін түрме жазасы берілсе, жаза сарбаздан қамау орнында орындалады. Ол сол уақытқа дейін қамауда болады, бірақ сот одан әрі шектеулер қоймаса, қызметтік уақытында өз бөлімінде қызметін жалғастырады. Әйтпесе, сарбаздар азаматтық мемлекеттік түрмелерде ұсталады. Егер сарбаздан бір жыл немесе одан көпке (пара үшін алты ай немесе одан көпке) түрме жазасы берілсе, ол қарулы күштерден шығарылады.

Үндістан

Үндістанның өз Армия заңы, Әскери-теңіз күштері заңы және Әуе күштері заңы бар. Бұл заңдар бірыңғай киім киген ерлер мен әйелдерге қатысты қолданылатын заңдық нормаларды анықтайды. Осы үш заңның барлығы ресми веб-сайттан іздеу арқылы қолжетімді. Үндістанда қорғаныс қызметіне қатысты заңдарға ұқсас заңдары бар жартылай әскери күштер де бар. Бұған Шекаралық қауіпсіздік күштері заңы, Жағалау күзеті заңы, Үнді-Тибет шекаралық полиция күштері заңы және Ассам мылтықтары заңы кіреді. Барлық осы заңдар Армия заңынан үлгі алған. 2007 жылы Қарулы Күштер Трибуналы құрылғаннан бері Үндістанның әскери соттары күшті күйзеліске түсіп отыр. Елде басқа либералды демократиялардағы әскери сот жүйесіндегідей реформалар жасау туралы үн көбейіп келеді.

Ұлыбритания

Ұлыбританияның қарулы күштеріндегі әділеттілік жүйесінің тарихы көп ғасырлар бұрынғы соғыс ережелеріне дейін жетеді. 19 ғасырдың соңында бұл ережелер жылдық Армия заңына қосылып, Әскери-теңіз тәртібі заңына енгізілді. 1918 жылы Әуе күштері заңы қабылданды. 1966 жылы бесжылдық Қарулы күштер заңын қабылдау арқылы жүйелерді үйлестіру процесі басталды. 2006 жылғы Қарулы күштер заңы үш жеке қызметтік тәртіп заңын және одан бұрынғы Қарулы күштер заңдарын алмастырып, қарулы күштердің жұмыс істейтін құқықтық базасын құрады. Осы он жылдық ішінде Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция (АҚЕК) әскери сот жүйесіне, әсіресе соттардың тәуелсіздігіне елеулі әсер етті. Дегенмен, әскери сот жүйесінің негізгі қағидасы – тәртіп командирлердің құзырында болуы. 2006 жылғы Қарулы күштер заңы қызметтік заңнаманы үйлестіруді аяқтады және 2009 жылғы 1 қарашада толық күшіне енді. Оның қолданылуы және басқа да мәселелер бойынша нұсқаулар Қызметтік құқық туралы нұсқаулықта келтірілген. Заңнамадағы өзгерістердің бірі – қарулы күштердегі тәртіптік актілерді біріктіру, бұл үш түрлі күштердің бірлескен операциялары мен қорғаныс ұйымдарының күшеюімен байланысты. Ол әскери қылмыстарды, кейбір жағдайларда жасалған азаматтық қылмыстарды, қарулы күштермен байланысты азаматтардың (оның ішінде отбасы мүшелері) жасаған қылмыстарын, командирдің қылмыстарды жедел қарауға өкілеттігін, әскери сотты, әскери азаматтық сотты, ұстауды және шағымдануды қамтиды. Заң сонымен қатар Бас әскери прокурор лауазымын құрады. Командирдің (CO) жедел қарауы – бұл жүйенің маңызды ерекшелігі, ол АҚЕК-ке қайшы емес, өйткені айыпталушы әрқашан әскери сотта қарауды таңдау құқығына ие. Көптеген істер жедел қаралады. Әдетте командир подполковник немесе оған тең дәрежедегі (НАТО дәрежесі OF-4) болады, бірақ командир өкілеттіктерінің бір бөлігін бағыныштысына беруге құқылы. Командирдің жоғары лауазымды офицері, Жоғары билік, командирдің жедел қарау өкілеттіктерін өзгерте алады. Бұл әрбір қызметтік заңға бағынатын адамның командирі болуы керек екенін, ал командирдің Жоғары билігі болуы керек екенін білдіреді. Әскери сот жүйесіне Әділет министрлігінің құрамындағы азаматтық Бас сот судьясы басшылық етеді. Әкімшілік процедуралар қызметкердің қанағаттандырмас мінез-құлқы үшін жеке сектордағы сияқты процесте босатылуына мүмкіндік береді. Олар сондай-ақ кез келген дәрежедегі жоғары офицерге бағыныштыға ұсақ бұзушылықтар үшін үш қосымша міндет немесе оған ұқсас тапсырмалар беруге мүмкіндік береді. Бұл жүйе енгізілгеннен бері жедел қаралатын істердің саны айтарлықтай азайды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ Конституциясы әскери сот жүйесін құруға рұқсат берді. I баптың 8-тарауы АҚШ Конгресіне "құрлық және теңіз күштерін басқару және реттеу қағидаларын жасауға" мүмкіндік береді. Конгресс осы қағидаларды алғаш рет 1806 жылы «Соғыс ережелері» деп жариялады. Америка Азамат соғысы кезіндегі әскери сот 1863 жылғы Либер кодексімен реттелді. 1951 жылы «Соғыс ережелері» Әскери сот әділеттілігінің бірыңғай кодексімен (UCMJ) алмастырылды. UCMJ – АҚШ Кодексінің 10-тарауындағы 47-тарауда қамтылған және АҚШ Президентінің АҚШ Қарулы күштерінің Бас қолбасшысы ретіндегі өкімімен шығарылған Әскери соттар жөніндегі нұсқаулық арқылы іске асырылатын федералдық заң. АҚШ-тағы әскери сот шешімдеріне АҚШ Президенті тағайындаған бес азаматтық судьядан тұратын федералдық апелляциялық сот – Қарулы күштердің апелляциялық сотына (CAAF) шағымдануға болады. CAAF шешімдері тікелей АҚШ Жоғарғы Сотының қарауына жатады. UCMJ-ге жататын құқық бұзушылықтар «ауыр қылмыстар мен қызметтен тыс іс-әрекеттер» деп аталады, ол жалпы лауазым иелерін қамтиды және жалған ант беру, өкілеттікті теріс пайдалану, пара алу, қорқыту, мүлікті теріс пайдалану, бақылауды жүзеге асырмау, қызметтік міндеттерді орындамау, лайықсыз мінез-құлық және заңды бұйрыққа бағынбау сияқты жағдайларды қамтиды. Оған сондай-ақ, әскери қызметшілердің қызметтік антына байланысты, азаматтарға қарағанда дәлелдеу және жазалау стандарттарымен ерекшеленетін қарапайым қылмыстар да кіреді. Кодексте қолданылған терминдердің көпшілігі оның жазылған кезеңіне дейін барады.