Кіріспе
Оңтүстік Америкадағы өзен немесе саға. Егер өзен деп есептелсе, ол әлемдегі ең кеңі, максималды ені – [мәнді қосу керек]. Өзеннің ұзындығы шамамен [мәнді қосу керек] километрді құрайды және бастауындағы шамамен [мәнді қосу керек] километрден аузында шамамен [мәнді қосу керек] километрге дейін кеңейеді. Ол Аргентина мен Уругвай арасындағы шекараның бір бөлігін құрайды. Рио-де-ла-Плата атауы сонымен қатар сағаның бойындағы елді мекендерге, әсіресе Буэнос-Айрес және Монтевидеоның маңызды порты қалаларына, Rioplatense испан тілінде сөйленетін және танго мәдениетінің дамыған аймақтарына қатысты қолданылады. Өзен жағалаулары Уругвай мен Аргентинаның ең тығыз қоныстанған аймақтары болып табылады. Көбінесе өзен ретінде талқыланса да, кейбір географтар Рио-де-ла-Платаны Атлант мұхитының ірі шығанағы немесе шеткі теңізі деп санайды. Сағалық бөлік Монтевидео мен Пунта Пьедрас арасында (Самборомбон шығанағының солтүстік-батыс жағында) орналасқан. Ішкі су аймағының ұзындығы шамамен [мәнді қосу керек] километр, ені [мәнді қосу керек] километрге дейін жетеді, ал тереңдігі шамамен [мәнді қосу керек] метрден басталады; сыртқы саға аймағының тереңдігі [мәнді қосу керек] метрден асып түседі.
If considered a river, it is the widest in the world, with a maximum width of
The river is about long and widens from about at its source to about at its mouth. It forms part of the border between Argentina and Uruguay. The name Río de la Plata is also used to refer to the populations along the estuary, especially the main port cities of Buenos Aires and Montevideo, where Rioplatense Spanish is spoken and tango culture developed. The coasts of the river are the most densely populated areas of Uruguay and Argentina. Though it is generally spoken of as a river, the Río de la Plata is considered by some geographers to be a large bay or marginal sea of the Atlantic Ocean. The shoal is located approximately between Montevideo and Punta Piedras (the northwest end of Samborombón Bay). The inner fluvial zone is about long and up to wide, with a depth which varies from about ; the depth of the outer estuary zone increases from .
Гидрология
Рио-де-ла-Плата өзені тұщы және тұзды судың араласатын эстуарий ретінде қалыптасады. Тұщы судың басты көзі – Парана өзені (әлемдегі ең ұзын өзендердің бірі және Ла-Платаның негізгі саласы), сондай-ақ Уругвай өзені және басқа да кішкентай арналар. Рио-де-ла-Платадағы ағыстарға толқындар басымдық етеді, олар өзеннің бастауына және одан әрі Уругвай мен Парана өзендеріне дейін жетеді. Рио-де-ла-Платаға су жиналатын гидрографиялық аймақ осы жер. Оған Боливияның оңтүстік-шығысы, Бразилияның оңтүстік және орталық бөліктері, Парагвайдың барлық территориясы, Уругвайдың көп бөлігі және Аргентинаның солтүстік бөлігі кіреді. Құрлықтың бетінің шамамен төрттен бір бөлігін құрайтын бұл Оңтүстік Америкадағы екінші ірі су алабы (Амазонка алабынан кейін) және әлемдегі ең ірі алаптардың бірі.
Еуропалық барлау
Рио-де-ла-Платаны алғаш рет 1512–13 жылдары португалдар зерттеді. Испандықтар оны алғаш рет 1516 жылы, теңізші Хуан Диас де Солис Атлант және Тынық мұхиттары арасындағы жолды іздеу кезінде аралап өтіп, оны Mar Dulce, яғни «тұздық теңіз» деп атады. Барлаушы Себастьян Кэбот өзенді және оның салаларын егжей-тегжейлі зерттеді және оған қазіргі атауын берді. 1526–1529 жылдары аралығында ол Парана және Уругвай өзендерін зерттеді, Парана өзенімен қазіргі Асунсьон қаласына дейін жоғалап, сондай-ақ Парагвай өзенінің бойымен де саяхаттады. Кэбот бүгінгі Асунсьон маңында гуарани тайпасымен сауда жасап, күміс әшекейлер алды. Бұл заттар (алдыңғы саяхатшылар әкелген Оңтүстік Америка ішіндегі «Сьерра-де-ла-Плата» туралы аңыздармен бірге) оны өзенді «Рио-де-ла-Плата» («Күміс өзені») деп қайта атауға итермеледі. Буэнос-Айресті Хуан де Гарай 1580 жылғы 11 маусымда қайта құрды. Бурбон монархиясы тұсында 1776 жылы губернаторлық Рио-де-ла-Платаның вице-корольдігіне дейін көтерілді. Бұл испан коронасының төмендеп бара жатқан байлығын қалпына келтіруге бағытталған Бурбон реформаларының нәтижесінде болды. Реформалар Рио-де-ла-Плата аймағындағы сауданың мәртебесін арттырып, «заңды» сауданы кеңейтті, осылайша тәж бұрынғы «контрабанда» саудасына салық салу мүмкіндігіне ие болды. Алайда, жоспар күтілгендей орындалмады. Рио-де-ла-Плата аймағында сауда гүлденгенімен, коронаға өте аз күміс жіберілді. Содан кейін Испания мен Ұлыбритания арасындағы соғыс және Перудің кен өндіру аймақтарында бір уақытта болған көтерілістер күміс тапшылығына әкеп соқты, бұл Буэнос-Айрестің саудагерлер тобына қысым жасады. Бұл күміс саудасы арқылы Испан империясын жаңғыртуды жалғастыруды қалағандар мен күмістен бас тартып, ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттауға басымдық беруді көздегендер арасында жік тудырып, Рио-де-ла-Плата аймағының Испан империясымен қарым-қатынасына нұқсан келтірді. 1806 және 1807 жылдары өзенді басып алу мақсатымен маңызды британдық шабуыл болды, бірақ жергілікті гарнизон мен халық оған тойтарыс берді.
Революциялық кезең
XIX ғасырдың бірінші ширегінде бұрынғы испан және португал колониялары тәуелсіздік алғаннан кейін аймақтағы қақтығыстар күшейді. Аумақтарға деген қызығушылық және Платина аймағы арқылы теңіз жолымен өту құқықтары ғасыр бойы көптеген қарулы қақтығыстарға, оның ішінде Аргентина азамат соғыстарына, Цисплатина және Платина соғыстарына, сондай-ақ Парагвай соғысына ықпал етті.
Пунта-Коларес шайқасы (1826 ж.)
Соғыстың алғашқы маңызды теңіз шайқасында, аргентиналық эскадрилья 9 ақпанның таңғы сағаттарында порттан шығып, блокаданы бұзуға тырысты. Шайқас шешімсіз аяқталды, аргентиналық флот байланысты үзіп, бразилиялық адмирал олардың соңынан қууға кіріспеді.
Квилм шайқасы (1826 ж.)
29 шілдеде ағылшын адмиралы Джеймс Нортон басқарған бразилиялық флот Энсенада жанында Браунның флотымен шайқасты. Нортон күштерін екіге бөліп, аргентиналық эскадраны қос жақтан шабуылға алып, көптеген жарақаттар келтірді. Уильям Браунның флагманы – «25 де Майо» фрегаты, шайқастан кейін алған зардаптардан батып кетті.
Жункал шайқасы (1827)
8-9 ақпанда Браун басқарған Аргентина флоты Уругвай өзенінде Императорлық Әскери-теңіз күштерінің Үшінші дивизиясымен шайқасып, ұйымдаспаған бразилиялық эскадрильяға ауыр шығын келтірді. Аргентиналықтар Үшінші дивизияны жеңіп, он бес бразилиялық кемені тұтқынға алды немесе жойды, ал өздерінен ешқайсысын жоғалтпады және бразилиялықтардың Уругвай өзенін бақылауға жасаған әрекетін тоқтатты.
Монте-Сантьяго шайқасы (1827)
7 сәуірде Энсенада жағалауында Браун басқарған төрт аргентиналық кеме портынан шығып, Нортонның басшылығындағы үлкен бразилиялық флотты күтпеген шабуылмен басып алуға талпынды, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Екі бриг суға батып, бір шхуна ауыр зақымдар алды. Нәтижесінде, бразилиялықтар шешуші жеңіске жетті, бұл 1828 жылғы алдын ала бейбіт келісіміне дейін Рио-де-ла-Платаның императорлық блокадасын сақтап тұрды. Блокада Буэнос-Айрестің экспортқа бағытталған экономикасына елеулі қиындықтар туғызды, бірақ Кордова сияқты ауылдық провинцияларға жанама түрде көмектесті, өндірушілерге жергілікті өнімдерді Буэнос-Айреске қымбатқа сатуға мүмкіндік берді.
Плата өзенінің шайқасы (1939)
Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы теңіз шайқасында 1939 жылдың желтоқсан айында Плата өзенінің сағасында Германияның "Адмирал Граф Шпе" шағын крейсері Корольдік теңіз флотының (Корольдік теңіз күштерінің) крейсерлерімен және Жаңа Зеландия Корольдік теңіз флотының "Ахиллес" крейсерімен шайқасты. Неміс кемесі бұзылған отын жүйесімен сағаға қарай шегінді және Монтевидео портына кірді. Бірнеше күннен кейін, қарсы тұру мүмкін емес деп ойлап, капитан оны сағада батырып жіберді. Бұл шайқас Атлантика шайқасының бастапқы кезеңінің бір бөлігі болды.
Ағылшынша атаулар
Тарихи ағылшынша "River Plate" атауы "plate" сөзінің ескірген мағынасын қолданады, ол 12 ғасырдан бастап, әсіресе Жаңа Заман ағылшын тілінде "күміс" немесе "алтын" термині ретінде кеңінен қолданылған. Бұл су айдыны Фрэнсис Дрейк заманынан бері ағылшын тілінде "River Plate" немесе "Plate River" деп белгілі. Осы атаудың ағылшынша нұсқасы Аргентинаның ең маңызды футбол клубтарының бірі – Club Atlético River Plate клубына шабыт берді. Атаудың тікелей аудармасы "Күміс өзені" болар еді, бірақ бұл атау практикада дерлік қолданылмайды.
Фауна
Рио-де-ла-Платада логгерхед теңіз тасбақасы, жасыл теңіз тасбақасы, былғары теңіз тасбақасы, сирек кездесетін Ла-Плата дельфині және балықтардың көптеген түрлері тіршілік етеді.