Кіріспе

Complutum – ежелгі Рим қаласы, қазіргі Испанияның Алкала-де-Энарес қаласының орнында орналасқан. Қаланың бір бөлігі қазба жұмыстарынан табылды және әсерлі қалдықтары бүгінде қаланың оңтүстік-батысында, ортағасырлық орталықтан шамамен бір километр қашықтықтағы Комплютум археологиялық ескерткішінде сақталған.

Тарих

Қала бірнеше байланыс жолдарының тоғысқан жеріне жақын және Хенарес өзені, оның маңындағы құнарлы жазықтар сияқты табиғи ресурстарға ие ыңғайлы жерде өркендеген. Бұл қала б.з.б. III және II ғасырларда кельтибер тайпасының Карпетани тайпасының қаласы болды. Оның төбедегі бекінісі (оппидум) Хенарес өзенінің арғы бетіндегі Висо төбесінде, қорғанысқа қолайлы жағдайда орналасқан. Б.з.б. бірінші ғасырда римдіктер басып алғаннан кейін, сол жерде алғашқы, сәтсіз қала құрылысы жобасы болды, бірақ көп ұзамай тұрғындар өздері Хенарес өзенінің құнарлы аңғарында жаңа қала салуды жөн көрді. Бұл маңызды жоба екі кезеңде жүзеге асырылды: біріншісі Август тұсында, екіншісі Клавдий тұсында (шамамен б.з. 50 жылы). 74 жылы Веспасиан қалаға муниципиум мәртебесін берді. Ол қазіргі Мадрид және Гвадалахара аймақтарының көп бөлігін қамтитын үлкен саяси аумақтың маңызды қалалық орталығы мен астанасы болды. Қала 3 ғасырда империяның 5 ғасырда құлауына дейінгі дағдарысқа қарамастан, айтарлықтай дамыды. Диоклетианның қуғын-сүргін кезінде (284–305 жж.) екі жас бауыр (Юст 13 жаста, Пастор 9-дан кіші) христиан діні үшін шейіт болып қаза тапты және бүгінде Алкаланың қасиетті покровительдері саналады. Визиготтар кезеңінде Комплютумнан Жерорта теңізіне оңтүстікке, ал Галлияға солтүстікке қарай маңызды сауда жолы өтті. 19 ғасырда археологиялық заңнаманың болмауы көптеген заттардың қолдан кешіп, сатылуына әкелді. 1970 және 1974 жылдар аралығында Реес-Католикос маңындағы жаңа ауданның салынуына байланысты Комплютумның шамамен жартысы қиратылды. 1985 жылы Испанияның тарихи мұра туралы заңы қабылданды, ал алғашқы ғылыми және реттелген зерттеулер 1985-1990 жылдар аралығында және қайтадан 2003 жылы жүргізілді.

Сайт

Қала шекарасы археологиялық зерттеулер көрші ғимараттар салынған кезде жүргізілгендіктен белгілі. Б.з.б. бірінші ғасырдан бастап құрылған немесе қайта салынған көптеген қалалардағыдай, римдіктер гректердің ықпалымен жасалған Гипподамияның тікбұрышты көшелер желісін қолданды. Комплютум екі негізгі бөліктен тұрғызылды: б.з. 20-30 жылдары салынған шығыс бөлігі, онда үйлер тіктөртбұрышты, шамамен 32 × 42 м, ал б.з. 60 жылдарынан бастап салынған батыс бөлігі, онда үйлер 32 × 32 м шаршы келген. 15 декуман және 16 кардин анықталды, олар 3 ғасырдың дағдарысына дейін 10 000-нан 15 000-ға дейін тұрғындарға арналған шамамен 48 гектар жерді алып жатты. Екі маңызды даңғыл – cardo maximus және decumanus maximus форумда сауда алаңдарымен, маңызды қоғамдық және діни ғимараттармен, сондай-ақ ең беделді азаматтардың үйлерімен қиылысты. Decumanus maximus ең маңызды көше, себебі ол Эмерита Аугустадан (Мерида) және Толетумнан (Толедо) Цезар Аугустаға (Зарагоза) дейінгі жол болды. Батыс қақпасының жанында, қазір Фуэнте-дель-Жункал деп аталатын, нимфалар мен құдай Дианаға табынған бұлақ орналасқан. Кардо-максимустың оңтүстік жағында, Хенарес өзенінің жағалауында, сол кездегі шағын өзен портында де ла Сальду деп аталатын тағы бір бұлақ осыған ұқсас қызмет атқарды.

Форум кешені

III ғасырдағы монументалды форум кешеніне базилика, курия, моншалар және көптеген дүкендер (таберналар) бар екі портик кірді. Ол бұрынғы форум мен I ғасырдағы ғимараттардың үстінде салынған. Форумды монументалды қасбет безендірді – биік тас қабырға, театр сахнасының алдыңғы жақтарын еліктейтін үлкен бағаналары бар, мәрмәрмен қапталған, мүсіндермен әшекейленген және орталық ашылуында поэтикалық жазу, Кармен Эпиграфикум (Вергилийдің «Энеидасына» негізделген), III ғасырдың соңында форумның жаңартылуын еске түсірді. Криптопортикус еденді көтеру және курияға әсерлі фасад пен монументалды кіреберіс жасау үшін салынған. Бұл үшін төрт қабатты ғимараттың шығыс қанатын бұзу қажет болды. Ол солтүстік моншаларды қамтамасыз ететін су құбырының үстінде тұрды, сондықтан бастапқы қызметінен айырылды. Базилика қаладағы ең маңызды орындардың бірі болды, сот отырыстары және сауда келісімдері осы жерде жасалатын. Ол III ғасырда бұрынғы базилика мен солтүстік моншалардың орнында салынған. Ғимаратта орталық кеме және оны айналатын дәліз болды, олар бағаналар қатарымен бөлінген. I ғасырдағы солтүстік моншалар ертедегі базиликаға жалғастырылған. Кальдарий үлкен жылытылатын бөлмеден тұрды, едені гипокауст үстінде орналасқан, ал жылу оңтүстікке қарай орналасқан екі үлкен пештің префурниумында жасалған. Оңтүстік жағындағы апсидада күн сәулесін барынша пайдалану үшін ыстық су бассейні орналасқан, терезелер арқылы күн сәулесі кіретін. III ғасырдың соңында моншалар курияға, яғни сенаттың жиналатын орнына айналды. Гипокаустты жылыту жүйесі сенаторларға қызмет ету үшін сақталды. Курияда Paredón del Milagro (Мұғжіза қабырғасы) орналасқан, ол ғасырлар бойы христиан ғибадат ету орыны болды, өйткені дәстүр бойынша қасиетті Юст пен Пастор осы қабырғада шейіт болған, бірақ үкім осы жерде шығарылып, Комплютумның сыртындағы Кампо Лаудаблде орындалған. Сол кезде солтүстік моншалардың орнына оңтүстік моншалар салынды. Олар бұрынғы моншалардан кішірек болды, бірақ көлемін ұлғайту үшін Decumanus IV салынды. Олардың орналасуы қарапайым, сызықты провинциялық типте, төрт жылытылған ортаның тізбегімен: бірінші, солтүстікке қараған аподитерий (киім ауыстыру бөлмесі), екінші – суық бассейнмен фригидарий, содан кейін тепидарий және ақырында күн сәулесін барынша пайдалану үшін кальдарий. Префурниймен жылытылған гипокауст соңғы екі бөлмеде сақталған.

Аугуракулум

Форумның жанында орналасқан агуракулум – ерекше қоғамдық ғимарат: агурлардың коллегиясы (болжау ритуалдарын және басқа да тазарту құрбандықтарын өткізетін ділдер), азаматтардың діни өмірін және қоғамдық іс-әрекетін реттеген. Бас залдың ішінде екі құдық және алты кішкентай құрбандық алабы болған, олардың әрқайсысы керамикалық құмыра және бір немесе бірнеше құрбандық жануарларының (көбінесе тауық) қалдықтарын қамтыған. Тағы бір бөлмеде, жерленген баласы бар тағы бір алап, салмақ өлшеу құралдары және құдайлардың хабаршысы, сондай-ақ сауда құдайы Меркурийдің мүсіні табылған.

Гриффиндар үйі

Қаланың орталығында Гриффиндер үйі орналасқан, ол 1-ші ғасырдың ортасында салынған және 4-ші ғасырға дейін пайдаланылған, содан кейін кездейсоқ өрттен қираған. Бұл қаладағы ең жақсы домдардың бірі болды, ерекше ыңғайлылықтарымен (F бөлмесіндегі ошақ және су сақтау және тарату жүйесі). Оның ауданы 900 м² болды, ал ішкі ауласы 99 м² шамасында, он екі бағаналы (олардың екеуі қос) перистильмен қоршалған, ол бірнеше бөлмеге алып келетін. Оларда түрлі қабырға суреттері табылған, олардың ішінде жақсы сақталғандары ерекше көзге түседі. E бөлмесінің батыс қабырғасындағы, 48,6 м² көлемді таблинум, қонақтар мен клиенттерді қабылдау бөлмесі, Хадрианның (117-138 жж.) кезінде танымал болған екінші Помпей стилінде жасалған. Ол 7,6 × 4,9 м өлшемді екі ионикалық бағанасы бар, мәрмәр панельдерді еліктейтін тұғыры бар, олардың арасында ортасында гүл орналасқан әсем сары тұғыр көзге түседі. Басқа фрескаларға өсімдіктер немесе шамдар, кратерлер, фонтандар, клипейлер, ситулалар және мүйіз тәрізді бұршақтар кіреді. "D бөлмесінде" суда жүзетін адам бейнесі, оңтүстік дәлізде аң аулау көрінісіндегі атты, ал J бөлмесінде күн құдайы, жеңіске жеткен аққу (Юпитердің метаморфозы), нақтылы бейнеленген құс және үйге атын берген гриффиндер бейнеленген. Перистильде ағаш торлар мен металл қақпалардың имитациясы жасалған.

Гипполит үйі

Гипполит үйі деп белгілі болғанымен, шындығында ол Жастар колледжінің бас штабы болды және барлық бөлмелер демалысқа арналған. Ең үлкен бөлмеде балық аулау көрінісі бейнеленген үлкен мозаика бар. Бұл туынды Солтүстік Африкадан (қазіргі Тунис ең ықтимал орын) шыққан, шебер мозаика жасаушы Гипполиттың қолымен жасалған және қаладағы ең беделді отбасылардың бірі үшін арнап салынған.

Басқа ғимараттар

Басқа ғимараттар мозаикалардың көптігімен ерекшеленеді, мысалы, Бахус үйінен, Купидтер үйінен және Леда үйінен алынған төрт маусым бейнесі. Марс үйі – бір отбасы үшін салынған атриумдық үй. Атриумда бағаналар болмаған, ал ортадағы имплювий жаңбыр суын жинап, оның төңірегінде барлық бөлмелер орналасқан.

Эль-Валь вилласы

Шығысқа қарай 5 км жерде, Эль-Валь ауылында римдік вилла табылды. Бұл – ауыл шаруашылығы бөлімдері бар, негізгі мақсаты күйме жарыстарына (аурига) жылқы өсіру болған үлкен сарай кешені. Арба жарыстарымен байланысты тақырыптар оның негізгі ғимараттарының әшекейлеуінде, қабырға суреттерінде де, мозаикаларда да қайталанды. Ерекше көзге түсетіні – "Жеңісші арба жүргізуші" деп аталатын үлкен мозаика, ол шамамен 90 м² аумақты қамтитын үлкен қабылдау бөлмесінде орналасқан және қалпына келтірілген. Мозаиканың жасалу мерзімі – біздің заманымыздың 3-ші ғасырының соңы мен 4-ші ғасырының басы. Оның дизайны шеткі геометриялық өрнектерден және орталықтағы эмблемадан тұрады, онда жеңіспен аттанған арба жүргізуші атқа жегілген арбада бейнеленген. Вилла үш кезеңде салынған: бірінші ғасырда салынды және 3-ші ғасырдың соңынан 4-ші ғасырдың басына дейін қайта жаңартылды. 5-ші ғасырда христиан дініне өткеннен кейін базилика мен некрополь қосылды. 1970 жылы жер жұмыстары кезінде табылған, сол кезде қалдықтардың көп бөлігі қиратылды. Вилла "Азаптағылар жолы" (Camino de los Afligidos) бойында орналасқан, бұл жол Римнің Кесарагустаға баратын жолымен бірге өтеді. Оның ауданы 500x150 метрді құрайды. Сарайлық резиденция жартылай дөңгелек перистильдің айналасында орналасқан. Онда үлкен қонақ бөлмесі және крест тәрізді жерлеу кесенесі болған. Солтүстік және батыс жағындағы қасбеттер дөңгелек және тіктөртбұрышты мұнаралармен толықтырылған. Оңтүстік жағында жеке моншалар мен базилика орналасқан. Кешенде сонымен қатар шеберханалар, қоймалар және ат қоралары да болған.