Кіріспе

Бұл мақалада математика, ғылым және инженерияда қолданылатын матрицалардың маңызды түрлері тізімделген. Матрица (көпше түрі – матрицалар, сирек матрикстер) – сандардан құралған тіктөртбұрышты кесте, олар элементтер деп аталады. Матрицаны зерттеу және қолданудың ұзақ тарихы бар, нәтижесінде матрицаларды жіктеудің әртүрлі тәсілдері пайда болды. Бірінші топ – элементтерінің нақты шарттарын қанағаттандыратын матрицалар, оның ішінде тұрақты матрицалар. Маңызды мысалдарға: берілген бірлік матрицасы және белгілі бір өлшемдегі нөлдік матрица жатады. Мысалы: Матрицаларды жіктеудің тағы бір тәсілі – олардың өзіндік сандары бойынша немесе матрицаны басқа матрицалармен көбейтуге шарттар қою арқылы. Соңында, математика және физика, химия сияқты басқа ғылымдардың көптеген салаларында, негізінен осы салаларда қолданылатын арнайы матрицалар бар.

Тұрақты матрицалар

Төмендегі тізімде элементтері кез келген өлшем (мөлшері) үшін тұрақты матрицалар бар. Матрицалық жазбалар aij деп белгіленеді. Төмендегі кестеде i және j екі бүтін сан үшін Кронекердің δij дельтасы қолданылады, егер i = j болса, ол 1, әйтпесе 0 болады. Атауы Түсініктеме Кірістердің символды сипаттамасы Ескертулер Коммутациялық матрица Матрицаны оның транспозициясына бейімдейтін сызықтық түрлендіру матрицасы Векторизация Дупликация матрицасы Симметриялық матрицаның ерекше кірістерінің векторын матрицаның барлық кірістерінің векторына бейімдейтін сызықтық түрлендіру матрицасы Векторизация Элиминация матрицасы Матрицаның кірістерінің векторын матрица кірістерінің бір бөлігінің векторына бейімдейтін сызықтық түрлендіру матрицасы (мысалы, бас диагональдан төмен жатпаған кірістердің векторына) Векторизация Айырбастау матрицасы Антидиагоналінде біліктері бар және қалғандары нөлдерге тең бинарлық матрица. aij = δn+1−i,j Пермутация матрицасы. Гильберт матрицасы aij = (i + j − 1)−1. Ханкель матрицасы. Бірлік матрицасы Бас диагоналіндегі барлық кірістері 1-ге тең, ал қалғандары 0-ге тең шаршы диагональдық матрица. aij = δij Лехмер матрицасы aij = min(i, j) / max(i, j). Оң симметриялық матрица. Бірліктер матрицасы Барлық кірістері 1-ге тең матрица. aij = 1 Паскаль матрицасы Паскаль үшбұрышының кірістерін қамтитын матрица. Паули матрицалары 2 × 2 кешенді Гермиттік және унитарлық матрицалар жиынтығы. I2 бірлік матрицасымен біріктірілгенде, олар 2 × 2 кешенді Гермиттік матрицалар үшін ортогональды базаны құрайды. Редхеффер матрицасы Дирихле конволюциясын кодтайды. Матрица кірістері бөлгіш функциясымен беріледі; керісінше Мёбиус функциясымен беріледі. aij, егер i, j-ге бөлінсе немесе j = 1 болса, 1-ге тең; әйтпесе, aij = 0. (0, 1) матрицасы. Жылдыру матрицасы Супердиагоналінде немесе субдиагоналінде біліктері бар және басқа жерде нөлдері бар матрица. aij = δi+1,j немесе aij = δi−1,j Көбейту матрица элементтерін бір орынға жылдырады. Нөлдік матрица Барлық кірістері 0-ге тең матрица. aij = 0.

Ескертпелердің арнайы үлгілері

Келесі тізімде белгілі бір шарттарға сәйкес келетін матрицалар келтірілген. Олардың көпшілігі тек квадрат матрицаларға, яғни бағаналар мен қатарлар саны бірдей матрицаларға қатысты. Квадрат матрицаның бас диагоналі – сол жоғарғы бұрыштан оң төменгі бұрышқа дейінгі диагональ немесе балама түрде a<sub>i,i</sub> элементтері. Басқа диагональ антидиагональ (немесе кері диагональ) деп аталады.

Атауы | Түсіндірме | Ескертулер, сілтемелер
------- | -------- | --------
(0,1) матрицасы | Барлық элементтері 0 немесе 1 болатын матрица. Бинарлық матрицаның немесе логикалық матрицаның синонимі. |
Алмасу матрицасы | Кезектес бағандарындағы элементтеріне белгілі бір функция қолданылатын матрица. |
Кеңістік алмасатын матрица | Әр қатары мен бағанының қосындысы 1 болатын және әр қатар мен бағандағы нөлдік емес элементтері таңбасын ауыстыратын 0, 1 және −1 элементтері бар квадрат матрица. |
Антидиагональ матрицасы | Антидиагоналіндегі барлық элементтері нөлге тең квадрат матрица. |
Антигермиттік матрица | Бұрылыс гермиттік матрицаның синонимі. |
Антисимметриялық матрица | Бұрылыс симметриялық матрицаның синонимі. |
Жебе басы матрицасы | Бірінші қатарында, бірінші бағанында және бас диагоналінде нөлдерден басқа элементтері жоқ квадрат матрица. |
Жолақты матрица | Нөлдік емес элементтері диагональды жолаққа шектелген квадрат матрица. |
Бидиагональдық матрица | Элементтері тек бас диагональде және жоғарғы немесе төменгі диагональде болатын матрица. Кейде басқаша анықталады, мақаланы қараңыз. |
Бинарлық матрица | Барлық элементтері 0 немесе 1 болатын матрица. (0,1) матрицасының немесе логикалық матрицаның синонимі. |
Бисимметриялық матрица | Бас диагоналіне және бас қима диагоналіне қатысты симметриялық квадрат матрица. |
Блокты диагональдық матрица | Тек диагоналінде элементтері бар блок матрица. |
Блок матрицасы | Блоктар деп аталатын кіші матрицаларға бөлінген матрица. |
Блокты үшбұрышты матрица | Негізінен үшбұрышты матрица, бірақ скаляр элементтердің орнына кіші матрицалар бар. |
Буль матрицасы | Буль алгебрасынан алынған элементтері бар матрица. |
Коши матрицасы | Элементтері (xi), (yj) инъективті тізбектері үшін 1/(xi + yj) түріндегі матрица (яғни әр мәнді бір рет қана қабылдайды). |
Центросимметриялық матрица | Өзінің ортасы бойынша симметриялық матрица; яғни, a<sub>ij</sub> = a<sub>n−i+1,n−j+1</sub>. |
Айналмалы матрица | Әр қатары алдыңғы қатарының айналмалы ығысуы болатын матрица. |
Конференциялық матрица | Диагоналінде нөл және диагональдан тыс +1 және −1 элементтері бар квадрат матрица, мұндағы С<sup>Т</sup>С сәйкестік матрицасының еселігі. |
Күрделі Хадамар матрицасы | Барлық қатарлары мен бағаналары өзара ортогоналды, элементтері бірлік модульді матрица. |
Құрама матрица | Матрицаның барлық кіші анықтамаларынан құрылған матрица. |
Копозитивті матрица | Нақты коэффициенттері бар А квадрат матрицасы, мұндағы x ≥ 0 кез келген теріс емес вектор үшін теріс емес. |
Диагональды басым матрица | Диагональдық элементтерінің абсолюттік мәні, кез келген қатардағы басқа элементтердің абсолюттік мәндерінің қосындысынан үлкен матрица. |
Диагональдық матрица | Бас диагоналінен тыс барлық элементтері нөлге тең квадрат матрица. |
Дискретті Фурье түрлендіру матрицасы | Вектормен көбейту нәтижесінде вектордың ДФТ шығады. |
Элементар матрица | Сәйкестік матрицасына элементарлық қатар операциясын қолдану арқылы алынған квадрат матрица. |
Теңдес матрица | Элементарлық қатар немесе баған операциялары арқылы басқа матрицадан алынуы мүмкін матрица. |
Фробен матрицасы | Бірлік матрицасы түріндегі, бірақ бас диагональден төменгі бір бағанда кездейсоқ элементтері бар квадрат матрица. |
GCD матрицасы | Ең үлкен ортақ бөлгішін элемент ретінде қамтитын матрица. |
Жалпыланған пермутация матрицасы | Әр қатары мен бағанында дәл бір нөлдік емес элементі бар квадрат матрица. |
Хадамар матрицасы | +1, −1 элементтері бар және қатарлары өзара ортогоналды квадрат матрица. |
Ханкель матрицасы | Тұрақты қисық диагональдары бар матрица; сонымен қатар, теріс бұрылған Топлиц матрицасы. Ханкельдің квадрат матрицасы симметриялық. |
Гермиттік матрица | Өзінің конъюгациялық транспозіциясына тең квадрат матрица, A = A*. |
Гессенберг матрицасы | "Шамалы" үшбұрышты матрица, мысалы, жоғарғы Гессенберг матрицасының бірінші субдиагональден төмен нөлдік элементтері бар. |
Қуыс матрица | Бас диагоналінде тек нөлдік элементтері бар квадрат матрица. |
Бүтін сандық матрица | Барлық элементтері бүтін сандар болатын матрица. |
Логикалық матрица | Барлық элементтері 0 немесе 1 болатын матрица. (0,1) матрицасының, бинарлық матрицаның немесе Буль матрицасының синонимі. k-адық қатынасты бейнелеу үшін пайдаланылуы мүмкін. |
Марков матрицасы | Барлық элементтері теріс емес нақты сандардан тұратын және әр қатарындағы элементтерінің қосындысы 1-ге тең матрица. |
Метцлер матрицасы | Диагональдан тыс элементтері теріс емес матрица. |
Мономдық матрица | Әр қатары мен бағанында дәл бір нөлдік емес элементі бар квадрат матрица. Жалпыланған пермутация матрицасының синонимі. |
Мур матрицасы | Бір қатар a, aq, aq², және т.б. элементтерінен тұрады, әр қатар әртүрлі айнымалыны пайдаланады. |
Теріс емес матрица | Барлық элементтері теріс емес матрица. |
Нөлдік симметриялық матрица | Нөлдік кеңістігі (немесе ядросы) транспозіциясына тең квадрат матрица, N(A) = N(A<sup>T</sup>) немесе ker(A) = ker(A<sup>T</sup>). Ядролық симметриялық матрицалардың синонимі. Мысалдары: симметриялық, бұрылыс симметриялық және нормальды матрицалар. |
Нөлдік гермиттік матрица | Нөлдік кеңістігі (немесе ядросы) конъюгациялық транспозіциясына тең квадрат матрица, N(A) = N(A*) немесе ker(A) = ker(A*). Ядролық гермиттік матрицалардың синонимі. Мысалдары: гермиттік, бұрылыс гермиттік матрицалар және нормальды матрицалар. |
Бөлінген матрица | Кіші матрицаларға бөлінген матрица, немесе элементтері скалярлар емес матрица. Блок матрицасының синонимі. |
Паризи матрицасы | Блоктық иерархиялық матрица. Ол диагональ бойында өсетін блоктардан тұрады, әр блок өзінің кіші өлшемді Паризи матрицасы болып табылады. Айналымдық әйнектер теориясында реплика матрицасы деп те белгілі. |
Пентадиагональдық матрица | Тек бас диагональде және бас диагональдің жоғары және төменгі жақтарындағы екі диагональде нөлдік емес элементтері бар матрица. |
Пермутация матрицасы | Пермутацияның матрицалық бейнесі, әр қатары мен бағанында дәл бір 1 және басқа элементтері 0 болатын квадрат матрица. |
Персимметриялық матрица | Бас солтүстік-оңтүстік-батыс диагоналіне қатысты симметриялық матрица, яғни, a<sub>ij</sub> = a<sub>n−j+1,n−i+1</sub>. |
Полиномдық матрица | Элементтері полиномдар болатын матрица. |
Оң матрица | Барлық элементтері оң болатын матрица. |
Кватерниондық матрица | Элементтері кватерниондар болатын матрица. |
Кездейсоқ матрица | Элементтері кездейсоқ айнымалылар болатын матрица. |
Таңба матрицасы | Элементтері +1, 0 немесе −1 болатын матрица. |
Сигнатура матрицасы | Диагональдық элементтері +1 немесе −1 болатын диагональдық матрица. |
Бір элементтік матрица | Бір элементі 1 және қалғандары 0 болатын матрица. |
Бұрылыс гермиттік матрица | Өзінің конъюгациялық транспозіциясының теріс мәніне тең квадрат матрица, A* = −A. |
Бұрылыс симметриялық матрица | Өзінің транспозіциясының теріс мәніне тең матрица, A<sup>T</sup> = −A. |
Skyline матрицасы | Жолақты матрицаның элементтерін қайта реттеу, бұл аз орынды қажет етеді. |
Сирең матрица | Салыстырмалы түрде аз нөлдік емес элементтері бар матрица. Сирең матрица алгоритмдері тығыз матрица алгоритмдері үшін өте қиын болатын үлкен сирең матрицаларды шеше алады. |
Симметриялық матрица | Өзінің транспозіциясына тең квадрат матрица, A = A<sup>T</sup> (a<sub>i,j</sub> = a<sub>j,i</sub>). |
Топлиц матрицасы | Тұрақты диагональдары бар матрица. |
Толығымен оң матрица | Барлық кіші матрицаларының анықтамалары оң болатын матрица. |
Үшбұрышты матрица | Бас диагональден жоғарыдағы барлық элементтері нөлге тең (төменгі үшбұрышты) немесе бас диагональден төмендегі барлық элементтері нөлге тең (жоғарғы үшбұрышты) матрица. |
Үшдиагональдық матрица | Тек бас диагональде және бас диагональдің жоғары және төменгі жақтарындағы диагональдерде нөлдік емес элементтері бар матрица. |
X–Y–Z матрицасы | Екі өлшемді массив ұғымының үш өлшемге жалпылауы. |
Вандермонд матрицасы | Бір қатары 1, a, a², a³, және т.б. элементтерінен тұрады, әр қатар әртүрлі айнымалыны пайдаланады. |
Уолш матрицасы | Өлшемдері 2-нің дәрежесі болатын, элементтері +1 немесе −1 болатын және кез келген екі ерекше қатардың (немесе бағанның) скалярлық көбейтіндісі нөлге тең болатын квадрат матрица. |
Z матрицасы | Диагональдан тыс элементтерінің барлығы нөлден кіші болатын матрица.

Арнайы деректер арқылы құрылған матрицалар

Атауы Анықтама Комментарийлер Адъюгированная матрица Кофакторлық матрицаның транспозициясы Матрицаның инверсі – оның адъюгированная матрицасы оның детерминантына бөлінген Көбейтілген матрица Екі кіші матрицаның қатарларын тіркеу арқылы құрастырылған матрица Екі матрицада бірдей қатарлық операцияларды орындау үшін қолданылады Безоу матрицасы Екі полиномның нәтижесіне тең детерминанты бар квадраттық матрица Сондай-ақ Сільвестр матрицасын қараңыз Карлеман матрицасы Аналитикалық функцияның Тейлор коэффициенттері мен оның бүтін дәрежелерінен құралған шексіз матрица Екі функцияның композициясы олардың Карлеман матрицаларының көбейтіндісі ретінде өрнектеледі Картан матрицасы Шешімді алгебра немесе жартылай қарапайым Ли алгебрасымен байланысты матрица Кофакторлық матрица Квадраттық матрицаның кофакторларынан (таңбасы қойылған минорларынан) құралған матрица Адъюгированная матрицаның транспозициясы Компаньон матрицасы Полиномның коэффициенттерін соңғы бағанасында қамтитын және осы полиномды өзінің сипаттамалық полиномы ретінде қамтитын матрица Коксетер матрицасы Коксетер тобын тудыратын инволюциялар арасындағы қатынастарды сипаттайтын матрица Арақашықтық матрицасы Нүктелер жиынының жұптық арақашықтықтарынан құралған квадраттық матрица Эвклидтік арақашықтық матрицасы – ерекше жағдай Эвклидтік арақашықтық матрицасы Эвклид кеңістігіндегі нүктелер арасындағы жұптық арақашықтықтарды сипаттайтын матрица Сондай-ақ арақашықтық матрицасын қараңыз Фундаментальды матрица Сызықты дифференциал теңдеулер жүйесінің фундаментальды шешімдерінен құралған матрица Генераторлық матрица Кодтау теориясында, сызықтық кодты жабатын қатарлары бар матрица Грамиан матрицасы Ішкі өнім кеңістігіндегі векторлар жиынының жұптық ішкі өнімдерінен құралған симметриялық матрица Гессиан матрицасы Бірнеше айнымалы функцияның екінші жартылай туындыларынан құралған квадраттық матрица Хаусхолдер матрицасы Тек қана координаталық бағыттағы гипержазықтан өтетін жайылмаға қатысты матрица Якобиан матрицасы Бірнеше айнымалы функцияның жартылай туындыларынан құралған матрица Момент матрицасы Статистикада және квадраттар сомасының оптимизациясында қолданылады Пай-офф матрицасы Ойын теориясы мен экономикада, нормативтік формадағы ойындағы төлемдерді көрсететін матрица, онда ойыншылар бірдей уақытта қимыл жасайды Пик матрицасы Аналитикалық интерполяция мәселелерін зерттеуде кездесетін матрица Айналу матрицасы Айналуды көрсететін матрица Зейферт матрицасы Түйін теориясында, түйіндер мен байланыстардың топологиялық қасиеттерін алгебралық талдау үшін қолданылатын матрица Александр полиномы Серпімді матрица Серпімді түрлендірудің матрицасы Ұқсастық матрицасы Екі дерек нүктесінің ұқсастығын көрсететін баллдар матрицасы Тізбектерді салыстыру Сільвестр матрицасы Екі полиномның коэффициенттерінен құралған квадраттық матрица Екі полином бір-біріне тең болса және тек қана бірге ғана Сільвестр матрицасы емес Симплектикалық матрица Симплектикалық түрлендірудің нақты матрицасы Трансформациялық матрица Сызықтық немесе геометриялық түрлендірудің матрицасы Веддерберн матрицасы Рангты азайту және биконъюгаттық ыдыраулар үшін қолданылатын матрица Матрица ыдырауларын талдау

Граф теориясында қолданылатын матрицалар

Келесі матрицалар график және желі теориясында негізгі қолданыс табады. Жақындық матрицасы – i және j төбелері жақын болса, aij нөлден өзгеше болатын, графикті бейнелейтін квадрат матрица. Биаджаценттік матрица – екібөлімді графиктердегі жақындықты сипаттайтын, екібөлімділік матрицасының арнайы класы. Дәрежелік матрица – графиктегі әр төбесінің дәрежесін анықтайтын диагональдық матрица. Эдмондс матрицасы – екібөлімді графиктің квадрат матрицасы. Инциденттік матрица – екі түрдегі объектілер арасындағы қатынасты көрсететін матрица (әдетте, график теориясы контекстінде төбелер мен қабырғалар). Лапласиан матрицасы – граф үшін дәрежелік матрицадан жақындық матрицасын шығару арқылы алынатын матрица, графтың жайылған ағаштарының санын табу үшін қолданылады. Зейдельдің жақындық матрицасы – әдеттегі жақындық матрицасына ұқсас, бірақ жақындық үшін -1; жақындық емес үшін +1; диагональ бойынша 0 болады. Бұрыс жақындық матрицасы – әрбір нөлден өзгеше aij, i → j бағыты бастапқыда белгіленген бағытқа сәйкес келсе 1, ал қайшы келсе -1 болады. Тютте матрицасы – теңгерілген екібөлімді граф үшін Эдмондс матрицасының жалпылама түрі.

Ғылым мен техникада қолданылатын матрицалар

Кабиббо–Кобаяши–Маскава матрицасы – бөлшектер физикасында дәмнің өзгеруімен байланысты әлсіз ыдыраулардың күшін сипаттау үшін қолданылатын бірлік матрица. Тығыздық матрицасы – кванттық жүйенің статистикалық күйін сипаттайтын матрица. Гермитиан, теріс емес және ізбен 1. Негізгі матрица (компьютерлік көру) – компьютерлік көруде стереосуреттердегі сәйкес нүктелерді байланыстыратын 3 × 3 матрица. Фаззи ассоциативтік матрица – жасанды интеллектте машиналық оқыту процестерінде қолданылатын матрица. Гамма матрицалары – кванттық өріс теориясындағы 4 × 4 матрицалар. Гелл-Манн матрицалары – Паули матрицаларының жалпылауы; бұл матрицалар SU(3) арнайы унитарлық тобының инфинитезималды генераторларының бір көрнекті бейнесі болып табылады. Гамильтон матрицасы – кванттық механика және сызықтық-квадраттық реттегіш (LQR) жүйелерін қоса алғанда, түрлі салаларда қолданылатын матрица. Иррегулярлық матрица – компьютерлік ғылымда әр қатарында элементтер саны әртүрлі болатын матрица. Жабысу матрицасы – кванттық химияда кванттық жүйенің базалық векторлар жиынтығының өзара байланысын сипаттау үшін қолданылатын Грам матрицасының түрі. S матрицасы – кванттық механикада асимптотикалық (шегінсіз өткен және болашақ) бөлшектердің күйлерін байланыстыратын матрица. Шашырау матрицасы – микротолқынды техникада көппортты жүйеде қуаттың қозғалуын сипаттайтын матрица. Күйдегі өту матрицасы – басқару жүйелеріндегі күй матрицасының экспонентасы. Ауыстыру матрицасы – биоинформатикадан алынған, аминқышқылдарының немесе ДНК тізбектерінің мутация жылдамдықтарын сипаттайтын матрица. Супник матрицасы – компьютерлік ғылымда қолданылатын квадрат матрица. Z матрицасы – химияда молекуланы оның салыстырмалы атомдық геометриясы тұрғысынан көрсететін матрица.

Арнайы матрицалар

Вильсон матрицасы, тесттік мақсаттар үшін мысал ретінде қолданылатын матрица.