Кіріспе
Патрик Виктор Мартиндейл Уайт (28 мамыр 1912 – 30 қыркүйек 1990) – Англияда туған австралиялық жазушы. 1935 жылдан 1987 жылға дейін 12 роман, үш әңгімелер жинағы және сегіз пьеса жариялады. Уайттың туындыларында юмор, көркем тіл, оқиғаны баяу салудың әртүрлі тәсілдері және ішкі монолог техникасы қолданылады. 1973 жылы ол әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ие болды, «әдебиетке жаңа континентті әкелген эпикалық және психологиялық повесть өнері үшін» деген Швед академиясының тұжырымында айтылғандай, бұл сыйлықты алған жалғыз австралиялық. Уайт сондай-ақ Майлс Франклин сыйлығының алғашқы иегері атанды.
Patrick Victor Martindale White (28 May 1912 – 30 September 1990) was a British born Australian writer who published 12 novels, three short story collections, and eight plays, from 1935 to 1987. White's fiction employs humour, florid prose, shifting narrative vantage points and stream of consciousness techniques. In 1973 he was awarded the Nobel Prize in Literature, "for an epic and psychological narrative art which has introduced a new continent into literature", as it says in the Swedish Academy's citation, the only Australian to have been awarded the prize. White was also the inaugural recipient of the Miles Franklin Award.
Балалық шағы мен жасөспірім шағы
Уайт Лондонның Найтсбридж қаласында Виктор Мартиндейл Уайт пен Рут (құрметті әкесі Уиткомб) отбасында 1912 жылдың 28 мамырында дүниеге келді. Төрт жасында Уайт астмамен ауыра бастады, бұл ауру анасының әкесінің өмірін қиып тастаған еді. Уайттың балалық шағы денсаулығының нашарлығымен өтті, көптеген балалар ойындарына қатысуына кедергі келтірді. Ол театрды жақсы көретін, алғаш рет ерте жасында барған (анасы оны алты жасында «Венеция саудагеріне» алып кеткен). Ол үйінде, бақта жекелеген рәсімдер жасап, анасының достарына би билеу арқылы осы махаббатын білдіретін. Ол қоғамнан жалтаратын және таныстарының шеңбері тар болған. Кейде ол ата-анасымен Еуропаға демалысқа шығатын, бірақ олардың қарым-қатынасы тым жақын болмады. Бірақ ол осы кезеңде туысы Джек Уиткомбпен бірге уақыт өткізді, ал Джектың қызы Элизабет Уиткомб 1927-1929 жылдар аралығында оның алғашқы өлеңдер жинағы «Он үш өлеңін» жазу кезінде оған кеңесші болды. Лондондағы мектепте оқып жүргенде Уайт Рональд Уотерлл деген үлкен жігітпен жақын дос болып кетті. Уайттың өмірбаянын жазған Дэвид Марр: «Екеуі де қол ұстасып, Лондон шоуларына баратын; сахна есіктерінің маңында сүйікті жұлдыздарын көру үшін күтіп тұрып, хор қыздарының жоғары соққысын дауыстап сүйемелдеп көрсетіп, нақты мысал келтіретін» деп жазды. Уотерлл мектепті бітіргеннен кейін Уайт қайтадан өзін-өзімен шектеді. Ол ата-анасынан актер болу үшін мектепті тастауға рұқсат сұрады. Ата-анасы келісімге келіп, ол Австралияға барып, ауылдағы өмірді сынап көрсе, мектепті ерте бітіруге рұқсат берді. Олар оның жазушы болудың орнына, ауылда жұмыс істеуі керек деп ойлады және жакару ретінде жұмыс істеуі оның көркемдік амбицияларын басаңдатады деп үміттенді. Ол сонымен қатар «Нан мен майлы әйелдер» атты пьеса жазды, оны кейінірек Сиднейдегі кішкентай Брайант театрында оның әпкесі Сюзанна қатысқан әуесқойлар тобы қойды. 1935 жылы Бакалавр дәрежесін алғаннан кейін Уайт Лондонға, суретшілер жиі баратын аймаққа қысқа уақытқа қоныстанды. Сол жерде жас жазушы бір кезде шығармашылықпен гүлденіп, бірнеше жарияланбаған туындылар жазып, «Бақытты аңғар» романын қайта өңдеді. 1937 жылы Уайттың әкесі қайтыс болды, оған он мың фунт мұра қалдырды. Бұл байлық оған толық уақыт жазуға мүмкіндік берді. «Бақытты аңғар» романын баспагерге тапсыруға дейін тағы екі пьесасы қойылды. Роман Лондонда жақсы қабылданды, бірақ Австралияда нашар қабылданды. Ол тағы бір роман, «Nightside» жазуды бастады, бірақ ол жағымсыз пікірлер алғаннан кейін аяқтамай тастады, бұл шешіміне кейін өкінгенін мойындады. 1936 жылы Уайт өзінен 18 жас үлкен суретші Рой Де Майстремен танысты, ол оның өмірі мен жұмысына маңызды әсер етті. Екеуі де ешқашан ғашық болған жоқ, бірақ жақын дос болып қалды. Уайттың өз сөздерімен айтқанда: «Ол маған ең қажет нәрсеге айналды, интеллектуалды және эстетикалық ұстаз болды». Олардың көптеген ортақ белгілері болды: екеуі де гомосексуалды болған және өз отбасыларында сырттан қарағандай сезінген, екеуі де оларға екіұшты сезімдер болған, бірақ аналарымен өмір бойы тығыз байланыс сақтады. Сонымен қатар, екеуі де әлеуметтік мәртебенің және оның байланыстарын бағалады. Екі суретшінің де туындыларында христиандық символика мен Киелі кітаптың тақырыптары жиі кездеседі. Уайт өзінің алғашқы «Бақытты аңғар» романын Де Майстреге арнады және оның жазуына тигізген әсерін мойындады. 1947 жылы Де Майстренің «Бақтағы фигура» (Тәтесі) суреті Уайттың «Тәтесінің хикаясы» ромасының алғашқы басылымының мұқабасы ретінде пайдаланылды. Уайт Де Майстренің көптеген суреттерін сатып алды, олардың барлығын 1974 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс көркемсурет галереясына сыйлады. 1930 жылдардың соңында Уайт АҚШ-та, соның ішінде Кейп-Код, Массачусетс және Нью-Йорк қалаларында уақыт өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ол Лондонға оралып, Ұлыбритания Корольдік әуе күштеріне қосылды. Ол барлау қызметіне қабылданды және Таяу Шығысқа жіберілді. Соғыс аяқталғанға дейін ол Мысырда, Палестинада және Грецияда қызмет етті. Таяу Шығыста ол грек армиясының офицері Маноли Ласкариспен махаббатқа түсті, ол оның өмірлік серігі болды. Уайт пен Ласкарис Каирде алты жыл бірге тұрды, содан кейін 1948 жылы Уайт сатып алған шағын фермаға көшті. Ол үйді «Догоудс» деп атады, ол жерде отырғызған ағаштардың есімімен. Олар сол жерде 18 жыл бойы гүл, көкөніс, сүт, қаймақ, сондай-ақ, асыл тұқымды иттің күшіктерін сатумен айналысты. 1963 жылы Уайттың анасы қайтыс болғаннан кейін олар Centennial...
Жазушылық мансабының дамуы
Соғыстан кейін Уайт Ласкариспен орналасқаннан кейін, оның жазушы ретіндегі беделі 1955 жылы АҚШ-та және көп ұзамай Ұлыбританияда «Тәтесінің әңгімесі» мен «Адам ағашы» жарияланғанда арта түсті. «Адам ағашы» АҚШ-та мақтауға ие болды, бірақ Австралияда бұл әдеттегі жағдайға айналды. Уайт Австралияда кітаптары көбінесе қабылданбағаннан кейін жазуды жалғастыруға күмәнданды (олардың үшеуі сыншылар тарапынан «австралиялық емес» деп аталды), бірақ табандылық танытуға шешім қабылдады, ал Австралияда оның келесі романы «Восс» Майлз Франклин әдеби сыйлығын жеңіп алғанда үлкен жетістікке жетті. 1961 жылы Уайт «Арбадағы салт аттылар» атты бестселлер және жүлдегер болып, екінші Майлз Франклин сыйлығын алды. 1963 жылы Уайт пен Ласкарис Касл Хилл үйін сатуға шешім қабылдады. Уайттың 1960 жылдардағы бірқатар кітаптарында Сарсапарилла қалашығы бейнеленген; оның «Күйгендер» атты әңгімелер жинағы және «Сарсапарилладағы маусым» атты пьесасы. Әлемдегі ең ұлы жазушылардың бірі ретінде танымал болған ол сұхбаттар мен қоғамдық шараларға қатысудан бас тартып, жеке өмірге бейім болды, бірақ оның достарының саны айтарлықтай өсті. 1968 жылы Уайт суретшінің жанды бейнесін сомдаған «Вивисектор» атты туындысын жазды. Көптеген адамдар бұл туындыны Сидней суретшісі Джон Пассмормен (1904–1984) және Уайттың досы, суретші Сидни Ноланмен байланыстырды, бірақ Уайт бұл байланысты жоққа шығарды. Патрик Уайт жас кезінде достары Рой Де Мейстре мен Фрэнсис Бэконнан қатты әсер алған өнер жинаушы еді, кейін ол өзінің суретші болғанын қалағанын айтты. 1960 жылдардың ортасына қарай ол Джеймс Клиффорд, Эрика МакГилкрист және Лоуренс Доуз сияқты жас және осыдан аз танымал суретшілерді қолдауға қызығушылық танытты. Уайт 1970 жылдары австралиялық сурет өнерінің жас жұлдызы Брет Уайтлимен дос болды. Бұл достық Уайттың Уайтлидің героинге тәуелді екенін және суреттерін сатуға тырысқанын сезген кезде аяқталды. Дегенмен, 1973 жылы Уайт «эпикалық және психологиялық баяндау өнері үшін, ол әдебиетке жаңа континентті енгізді» деп Нобель сыйлығын қабылдады. Оның ісіне Австралияда тұратын скандинавиялық дипломат қолдау көрсеткені айтылды. Уайт Ноланды Стокгольмге барып, сыйлықты өз атынан қабылдауға шақырды. Бұл сыйлық оның мансабына бірден әсер етті, өйткені оның баспашысы «Бұрқаң көзі» романының тиражын екі есеге арттырды және келесі романы үшін үлкен аванс берді. Уайт сыйлықтан түскен ақшаны Патрик Уайт сыйлығын қаржыландыру үшін қор құруға жұмсады, ол жыл сайын көпшілік назарына ілікпеген жазушыларға беріледі. Оның жетістіктерін мойындау үшін, ол Өкілдер палатасының еденінде отыруға шақырылды. Уайт мұндай жағдайға бейімделу оңайға соқпағанын түсіндіріп, бас тартты. Соңғы рет мұндай шақыру 1928 жылы пионер ұшқыш Берт Хинклерге жіберілген болатын. Уайт 1974 жылы «Жылдың австралиялық азаматы» атағын алды, бірақ оның сөзіндегі қарсылық, австралиялықтарды елдің жағдайы туралы ойлануға шақырды. Жеке өмірінде ол бұған аса қуанбады. 1974 жылғы 27 қаңтарда Маршалл Бестке жазған хатында ол былай деп жазды: «Өткен аптада маған қорқынышты нәрсе орын алды. Жылдың австралиялық азаматын таңдайтын ұйым бар, ол Австралия күні Мельбурн қалалық залындағы ресми түскі асқа қатысуы тиіс. Осы жылы мені барлық жүзушілер, теннисшілер, яхтшылармен жүгіріп өткендері үшін таңдап алды».
Жеке өмір
Уайт пен Ласкарис Сиднейдің өркендеген шығыс аймағындағы Centennial Park үйінде, Хайбериде көптеген кешкі дастарқандар ұйымдастырды. Патрик Уайттың өмірбаянының авторы Дэвид Марр оны қонақжайлы, бірақ достарымен тез арада қарым-қатынасын үзетін адам ретінде бейнелейді. Уайт Гоф Уитлэмнің Еңбек партиясы үкіметі сайланғанға дейін консервативті, бизнеске бағытталған Австралия Либералдық партиясын қолдады, ал 1975 жылғы Австралия конституциялық дағдарысынан кейін ол әсіресе монархияға қарсы болды, тіпті ұлттық телеарнаға шығып, осы мәселе бойынша өз пікірін жеткізді. Уайт сондай-ақ тарихшы Мэннинг Кларк, сатирик Барри Хамфриз және кәсіби одақ жетекшісі Джек Мундиге деген құрметін айтты.
Денсаулығы нашарлау
1970 жылдары Уайттың денсаулығы нашарлай бастады: тістеріне қатысты мәселелер, көру қабілеті төмендеді және созылмалы өкпе аурулары болды. Осы кезеңде ол саяси тұрғыдан белсендірек болды және өзекті мәселелер бойынша пікір білдірді. 1975 жылы Австралия орденінің серіктерінің алғашқы қатарына енді, бірақ 1975 жылғы қарашада генерал-губернатор сэр Джон Керрдің Уитлэм үкіметін қызметтен шеттетуіне наразылық білдіріп, 1976 жылғы маусымда отставкаға кетті. 1979 жылы жарық көрген «Твиборн ісі» романы Букер сыйлығына үміткер болды, бірақ Уайт оны жас жазушылардың жеңіске жеткенін көру үшін алып тастауды сұрады. (Сыйлықты Уайттан төрт жас кіші Пенелопа Фицджеральд жеңіп алды.) Содан кейін Уайт енді роман жазбайтынын, тек радио немесе сахна үшін ғана жазатынын мәлімдеді. Режиссер Джим Шарман Уайтқа Сидней көшесінде кездесіп, Уайттың Шарманның саяси мазмұнды сахналық қойылымын – «Terror Australis» көргеннен кейін біраз уақыт өткен соң танысты. Сидней газеттері бұл қойылымды сынаған болатын. Уайт қойылымды қорғап, газет редакциясына хат жазған. Екеуінің жасы арасында үлкен айырма болғанымен, олар дос болды. Шарманның театрлық ортасы және режиссерлік стилі Уайтты бірнеше жаңа пьеса жазуға шабыстандырды, әсіресе Сиднейдің жоғары сыныбының сатирикалық бейнесін көрсететін «Үлкен ойыншықтар». Бірнеше жылдан кейін Шарман Уайттан «Түнгі аңшы» фильмін түсіруге рұқсат сұрады. Уайт келісіп, фильмнің сценарийін жазды. 1981 жылы Уайт өзінің автобиографиясын – «Айнадағы қателер: өзінің портреті» деген атпен жариялады. Онда ол бұған дейін көп айтпаған мәселелерді – гомосексуализмін, Австралия қоғамының Ұлыбритания мен Корольдік отбасына деген «бағынышты» көзқарасына наразылығын және анасынан сезінген қашықтығын зерттеді. 1982 жылы құрма жексенбісі күні Уайт 30 000 адам жиналған халыққа сөз сөйлеп, уран өндіруге тыйым салуды және ядролық қаруды жоюды талап етті. 1986 жылы Уайт соңғы романын – «Бірде көптің естеліктері» жариялады, бірақ ол «Алекс Ксенофон Демирджан Грей» деген псевдониммен шығарылды, ал Уайт редактор ретінде аталды. Сол жылы «Восс» Рихард Милдің музыкасымен және Дэвид Малуфтың либреттосымен операға айналды. Уайт оны алғаш рет Аделаида өнер фестивалінде көрсеткен кезде көруден бас тартты, себебі Елизавета II шақырылған еді, бірақ кейін Сиднейде көруді жөн көрді. 1987 жылы Уайт «Үш алаңдатарлық шығарма» атты туындысын жазды, онда ол қартаю және қоғамның эстетикалық жетілуге жасаған тыранына қатысты ойларын білдірді. Дэвид Марр 1990 жылдың шілдесінде Уайттың өмірбаянын аяқтағаннан кейін, Уайт тоғыз күн бойы оның егжей-тегжейлі мәліметтерін қарап шықты. Уайт 1990 жылдың 30 қыркүйегінде Сиднейде қайтыс болды.
Мұра
2009 жылы Сидней театр компаниясы Уайттың "Сарсапарилла маусымы" пьесасын қойды. 2010 жылы Уайттың "Вивисектор" романына өлімінен кейін мойынделді, ол 1970 жылғы "Жоғалған адам Букер сыйлығының" тізіміне енді. 2011 жылы Фред Шеписидің "Дауыл көзі" фильмі шықты, сценарийін Джуди Моррис бейімдеді, Джеффри Раш ұлы Базил рөлін, Джуди Дэвис қызы Дороти рөлін, ал Шарлотта Рэмплинг өлімалды анасы Елизавета Хантер рөлін сомдады. Бұл Уайттың романының экранда алғашқы бейнеленуі болды, лайықты түрде, осы роман швед комиссиясының Уайтты Нобель сыйлығының лауреаты ретінде таңдауында маңызды рөл атқарды. 2024 жылы Уайттың мұрасы туралы жазылған мақалада, оның өмірімен байланысты көптеген маңызды орындар мұра ретінде қорғалып жатқанымен, оның туындылары Австралияда, тіпті әдеби ортада да, елдің Нобель сыйлығын алған азаматтарының біріне қарағанда аз танымал екені айтылды. 2006 жылы әдеби әйелдер жасалды, оның "Дауыл көзі" романының бір бөлігі "Рейф Пикет" (Уайттың атының анаграммасы) деген атпен оннан астам австралиялық баспагерлерге жіберілді. Барлық баспагерлер қолжазбаны қабылдамады және ешқайсысы оны Уайттың еңбегі деп танымады.