Кіріспе

Адам күшімен жұмыс істейтін требушетка.

Мангонел, сонымен қатар тягалық требушетка деп те аталады, бұл соғысқан мемлекеттер кезеңінен бастап ежелгі Қытайда, ал кейіннен 6 ғасырда Еуразияда қолданылған требушетканың бір түрі. Кейінгі қарсы салмақты требушеткадан айырмашылығы, мангонел рычаг пен салға жалғастырылған арқандарды адам күшімен тартып оқты ұшыратын болды. Мангонел жұмыс істеуі үшін көп адам қажет болғанымен, ол орта ғасырдың басында Еуропада қолданылған торсиялық онагерге қарағанда қарапайым және қайта зарядтауға жылдам болды. 12-13 ғасырларда мангонелдің орнын басты қоршау қаруы ретінде қарсы салмақты требушетка басты. Мангонел туралы жиі кездесетін жаңылыс пікір – ол торсиялық қоршау машинасы.

Этимология

Мангонел сөзі алғаш рет 13 ғасырда ағылшын тілінде кездеседі, ол ескі француз тілінен – мангонель, мангонель (> француз тілінде мангоно) қабылданған. Француз сөзі ортағасырлық латынша manganellus, mangonellus сөздерінен шыққан, бұл кейінгі латынша manganum сөзінің кішіртілген түрі, ал ол өзі грек тіліндегі mangana ("құрылыс машиналарын атау үшін қолданылатын жалпы термин") немесе mágganon ("соғыс машинасы, шкив осі") сөздерінен туындаған болуы мүмкін.

Мангонел ортағасырлық тас лақтыратын артиллерияны атау үшін қолданылатын жалпы термин болды, бірақ көбінесе қолмен (тарту арқылы) жұмыс істейтін қаруларды атау үшін пайдаланылды. Кейде оны дұрыс емес түрде онагер деп атайды. Қазіргі заманғы әскери тарихшылар онагер сияқты бұрылу машиналарынан ажырату үшін "тартылмалы требушет" терминін енгізді. Мангонел араб тілінде әл-манджаник, аррада, шайтани немесе султани деп аталды. Ал Қытайда мангонелді pào (砲) деп атаған.

Қытай

Мангонель ежелгі Қытайда пайда болған. Баллиста және онгагер сияқты торсиондық қоршау қаруларының Қытайда қолданылғаны белгісіз. Мангонельдің алғашқы қолданылуы ежелгі Қытайда тіркелген. Мохистер оларды б.з.д. 4 ғасырда қолданған болуы мүмкін; сипаттамаларын Мози кітабында (б.з.д. 4 ғасырда жазылған) табуға болады. Мози бойынша, мангонельдің биіктігі 5 метр, ал 1 метрі жерге көмілген, тірегі арба дөңгелектерінен жасалған, лақтыратын қолының үштен екі бөлігі айналмадан жоғары, ал қалған бөлігі төмен орналасқан, сонда арқандар бекітілген, ал сүмбілдің ұзындығы 1 метр болған. Оқтардың қашықтығы 91 метр, 55 метр және 37 метр шамасында болған. Олар қорғаныс қарулары ретінде қабырғаларда орналастырылып, кейде жаудың қоршау құрылыстарын қирату үшін жанып тұрған көмірмен толтырылған тіршіліксіз ағаштарды лақтырып жіберген. Біздің заманымыздың 1 ғасырына қарай, түсіндірушілер «Зуо Чжуань» және «Әдебиеттер жинағы» сияқты мәтіндердегі басқа да бөлімдерді мангонельге сілтеме ретінде қарастырды: «гуай – бұл үстіне тас қойылған үлкен ағаш қол, ол бір құрылғы [ji] арқылы атылып, жауды құлатады». «Ұлы тарихшының жазбаларында» былай делінген: «Ұшып келетін тастардың салмағы 12 кати, ал [ji] құрылғылары арқылы олар 300 қадамға атылады». Хан әулеті кезінде ұзақ бейбітшілік кезеңдеріне байланысты мангонельдер қолданыстан шығып, бірақ Үш патшалық дәуірінде қайтадан кең таралған қоршау қаруына айналды. Кейінгі ғасырларда оларды тас лақтыратын машиналар, дауыс машиналарын, және тас тасымалдайтын машиналар деп атады. 573 жылы олар кемелерге орнатылып, жау бекіністеріне шабуыл жасау үшін қолданылды. VII ғасырдың басында мангонельдерде жақсартулар жасалғаны белгілі, бірақ нақты не өзгергені айтылмаған. Баркулдағы стела, Тан Тайцзунның қазіргі Эжин Туғ баннерін бағындыруын тойлап, инженер Цзян Синбэнь ежелгі заманда белгісіз болған мангонельдерде үлкен жетістіктерге жеткенін көрсетеді. Цзян Синбэнь Тайцзунның Батыс аймақтарына жасаған жорықтары үшін қоршау машиналарын салуға қатысты. 617 жылы Ли Ми (Суй әулеті) Луоянға шабуыл жасау үшін 300 мангонель жасады, 621 жылы Ли Шимин Луоянда да солай істеді, ал Сун әулеті кезінде, 1161 жылы Сун әулетінің әскерлері Цзинь әулеті флотының кемелеріне қарсы әк пен күкірттен жасалған бомбаларды мангонельдер арқылы атты. Цзинь дәуірінде (1115–1234) 1126 жылы Кайфэнді қоршағанда, олар 5000 мангонельмен шабуыл жасады.

Таралу

Мангонельді Қытайдың батысындағы византиялықтар, парсылар, арабтар және аварлар сияқты түрлі халықтар біздің заманымыздың VI-VII ғасырларында қабылдады. Кейбір ғалымдар аварлар мангонельді батысқа әкелгенін болжаса, басқалары византиялықтар бұған дейін мангонель туралы білгенін айтады. Таралу жолына қарамастан, ол біздің заманымыздың 6-шы ғасырының соңында Шығыс Жерорта теңізінде пайда болды, онда баллиста және онгер сияқты торсиондық қоршау машиналарын ығыстырды. Торсиондық қоршау машиналарын жылдам алмасуы бірнеше себепке байланысты болды. Мангонель құрылысы жағынан қарапайым, атыс жылдамдығы жоғары, дәлдігі артық, ал қашықтығы мен қуаты шамалас. Ол сондай-ақ, "керілген сіңірлер тіпті тоқыраған күйде де көп мөлшерде энергия жинап, қолданылғанда күрт бұзылуға бейім" болған торсиондық қарулардан да қауіпсіз болды. Сонымен қатар, Рим империясының соңғы кезеңінде "бұрынғыларына қарағанда артиллериясы айтарлықтай азайды, енді жеке бөлімдерге бөлінді, сондықтан кейінгі мемлекеттердің қолына тиген қару-жарақ мөлшері шектеулі болуы мүмкін". Галлия мен Германиядан алынған мәліметтер артиллерия саласындағы дағдылар мен техниканың батысқа қарай айтарлықтай жоғалғанын көрсетеді. Салоника архиепискобы Иоанн шамамен 620 жылы жазған "Димитрийдің кереметтерінде" авар-славян тайпалары 586 жылы Салоникаға 50-ден астам мангонельмен шабуыл жасағаны айтылады. Бомбалау сағаттап созылды, бірақ операторлар дәл болмады және көптеген оқтар нысанадан тыс кетті. Бір тас нысанаға тигенде, "қамалдың жоғарғы бөлігін, жаяу жолға дейін қиратты". "Кереметтер" қоршаудың нақты күнін көрсетпейді, ол 586 немесе 597 жылы болған болуы мүмкін. Византиялықтар бұған дейін мангонель туралы білген деген пікірлер де бар. Бұл 620 жылдардың соңында Теофилакт Симокат жазған тарихқа негізделген. Онда Бусас есімді тұтқынға алынған византиялық сарбаздың аварларға 587 жылы Аппиарияны жаулап алуға көмектесетін "қоршау машинасының" құрастыруын үйреткені айтылады. Машинаны атау үшін қолданылатын сөз – helepolis, ол нақты қоршау машинасына сілтеме жасамайды. Ол соққылы тарау, тас лақтыратын требюшет немесе қоршау мұнарасы ретінде әртүрлі жорытты. Теофилакттың баяндамасы құрылғының сипаттамасы бойынша тұспалдаусыз және ол аварларға римдік қалаларды жаулап алғаннан кейін Аппиарияны алуға қалай мүмкіндік бергенін түсіндірмейді. Гректің "манганикон" терминінен араб тіліндегі требюшетті білдіретін "манджаник" сөзі шыққан. Питер Пуртон Теофилакттың есебі заманауи емес екенін және мангонель кең таралған кезде жазылған болуы мүмкін екенін айтады. Дэвид Графф пен Пуртон Теофилакттың есебінде хронологиялық проблемалар бар екенін және 586 немесе 597 жылы "Кереметтерде" қолданылған машинаның неге жаңалық ретінде қарастырылғанын түсіндірмейтінін айтады, өйткені византиялықтар бұл туралы екі жағдайда да білген болар еді. Дегенмен, батыста аварлармен кездескенге дейін мангонель туралы ешқандай сипаттама жоқ. Пуртонның пікірінше, батыста мангонель туралы алғашқы білгендер аварлар, византиялықтар немесе парсылар болуы мүмкін. Майкл Фултон аварлар немесе басқа тараптар бұл технологияны византиялықтарға жеткізген болуы мүмкін екенін айтса да, мангонельдің тұтқынға алынған византиялық сарбаздың түсіндіруін қажет ететіндей күрделі екеніне күмән келтірді. Ол Теофилакттың баяндамасын "расистік тұрғыдан "варварлық" деп саналатын халықтың "әлеуметтік" технологияны қалай көшіріп, енгізе алғаны туралы түсіндірме" деп сипаттады. Стивен МакКоттер мен Джон Холдон сияқты басқалар аварлар теориясын ең ықтимал деп санайды. МакКоттердің айтуынша, "аварлар оны әкелгенін және византиялықтар одан көшіргенін күмәндануға ешқандай себеп жоқ". Георгиос Кардарас аварлар қоршау өнерін тікелей византиялық тұтқыннан үйренген деген ойға сенуге болмайды дейді, өйткені олар қабырғалы византиялық қалаларды бұрын басып алуға қабілетті болған және қоршау соғысына қатысқан басқа тайпалармен байланыста болған. Византиялықтар 587 жылы Ақбасқа жақын жердегі парсы бекінісіне қарсы мангонельді қолданған болуы мүмкін, бірақ ол тиімді жұмыс істемеген сияқты, бұл оның әлі де жаңа қару екенін көрсетеді. Парсылар 7 ғасырдың басында Дараға және 614 жылы Иерусалимге қарсы мангонельдерді қолданған болуы мүмкін. Арабтар 653 жылы кемеге орнатылған мангонельге ие болды және 683 жылы Меккеде оларды қолданды. Франктар мен сакстар бұл қаруды 8 ғасырда қабылдады. "Людовик Пейдің өмірінде" Тортоза қоршауы (808–809) туралы айтылғанда батыс Еуропадағы мангонель туралы ең алғашқы мәлімет кездеседі. 890 жылдары Аббо Цернус Париж қоршауында (885–886) қолданылған манго немесе мангаананы сипаттады, олардың биік тіректері болған, бұл олар требюшет типті лақтыру қолдарын қолданғанын білдіреді. 1173 жылы Пиза республикасы мангонельдері бар галералармен аралдық қамалдарды басып алуға тырысты. Мангонельдер Үндістанда да қолданылды.

Тәуелсіз өнертабыс

Лейф Инге Ри Петерсонның пікірінше, 421 жылы Теодосиополде мангонель қолданылған болуы мүмкін, бірақ "көбінесе онгер болған". Петерсонның сөзіне қарағанда, 500 жылға дейін Шығыс Жерорта теңізінде әртүрлі және жақсы артиллериялық қарулар туралы мәліметтерге сүйене отырып, мангонельдер тәуелсіз түрде ойлап табылуы немесе кем дегенде белгілі болуы мүмкін, алайда мангонельдің нақты сипаттамасы жоқ. Петерсонның уақыт жолына және болжамына сәйкес, мангонельдер Рим империясының VI ғасырдың ортасына дейін кеңінен тараған, сондықтан VI ғасырдың ортасына дейін Испания мен Италияда, VII ғасырда Африкада, ал VIII ғасырда франктар қолданған. Трейси Рилл мангонельдің Византиялық шамыраның эволюциясы арқылы тәуелсіз түрде ойлап табылуы мүмкін екенін ұсынады, бірақ бұл пікірге көп қолдау көрсетілмеген. Византия мангонельді Шығыс Азиядан алғандығын немесе оны өздігінен ойлап тапқандығын көрсететін ешқандай дерек жоқ.

Функция

Мангонел ең тиімді қарсы әскер қаруы ретінде, садақшылар мен сүмбілеушілермен бірге қолдау позициясында қолданылды. Мангонелдердің көптеген сипаттамалары оларды жеңіл артиллерия қарулары ретінде көрсетеді, ал қорғаныстың бұзылуы көбінесе қазба жұмыстары немесе қоршау мұнараларының нәтижесі болды. 766 жылы Камача қоршауында Византиялық қорғаушылар өздерін жау артиллериясынан қорғау үшін ағаш қоршауларды пайдаланды, сонымен бірге олардың тас лақтырғыштарымен қарсы шабуыл жасады. Михаил Сирийлік 823 жылы Балис қоршауында қорғаушылардың бомбалаудан зардап шеккенін, ал бекіністер емес екенін атап өтті. Қайсум қоршауында Абдулла ибн Тахир әл-Хурасани артиллерияны қаладағы үйлерге зиян келтіру үшін қолданды. 838 жылы Амориумды басып алу кезінде мангонелдер қорғаушыларды ығыстыру және ағаш қорғаныстарын жою үшін қолданылды. 848 жылы Маранд қоршауында мангонелдер қолданылды, "сегіз айлық қоршауда әр тараптан 100 адам қаза тауып, 400 адам жарақат алды" делінеді. 865 жылы Бағдат қоршауында қорғаныс артиллериясы қала қақпасына жасалған шабуылды тойтаруға жауапты болды, ал кемелердегі мангонелдер қорғаушылардың жүздеген өмірін алды. 11-ғасыр немесе одан кейін өте үлкен және қуатты мангонелдердің сипаттамалары кездеседі. Манзикерт қоршауында (1054) Селжүктердің алғашқы қоршау артиллериясы қорғаушылардың өздерімен күресті, олар қоршау машинасына тастар лақтырды. Жауап ретінде Селжүктер тағы бір машина жасады, оны тартып, тастарды лақтыру үшін 400 адам қажет болды. Бірінші атылыста жарық пайда болды, бірақ қорғаушылар машинаны өртеп жіберді. Матайдың мәлімдемесіне сәйкес, бұл машинаның салмағы зор болды және қаланың қорғаушыларына бірнеше жарақаттар келтірді. Ибн әл-Адим 1089 жылы адамды лақтыра алатын мангонелді сипаттады. 1161 жылы Хайчжоу қоршауында мангонелдің 200 қадам (бірнеше метрден астам) қашықтыққа жете алатыны хабарланды.

Құлдырау

Қытайдың батысында мангонел 12 ғасырдың соңына дейін негізгі қоршау машинасы болып қала берді, содан кейін оны қарсы салмақты требуше алмастырды. Қытайда мангонел қоршаудың басты құралы болды, 13 ғасырда моңғолдар Сун әулетін жаулап алған кезде қарсы салмақты требуше енгізілгенге дейін қолданылды. Қарсы салмақты требуше мангонелді толыққанды түрде ығыстырмады. Үлкен ұзақтығына қарамастан, қарсы салмақты требушелерді қоршау алаңына жақын орнату қажет болды, ал мангонелдер кішкентай, жеңіл, арзан және қажет болған жағдайда жинап-таратуға оңай болатын. Қарсы салмақты требуше артықшылығы айқын болған жоқ. Осы туралы Хунгу императоры 1388 жылы былай деді: «Ескі типтегі требуше шынымен де ыңғайлырақ еді. Егер сізде ондай жүз машина болса, маршқа дайын болғанда әрбір ағаш тіреуін төрт адам көтере алады. Содан кейін, межелі жерге жеткен соң, қаланы қоршап, орнатып, атуға кірісесіздер!» Мангонел жеке құрамға қарсы қару ретінде қолданыла берді. 1240 жылғы норвег мәтіні «Speculum regale» функциялардың осы бөлінісін нақты көрсетеді. Мангонелдер қорғалмаған аймақтарда адамдарды ұру үшін қолданылатын. Акра қамалында (1291 ж.), Мамлюк сұлтанаты 72 немесе 92 требуше ұсынғанда, көпшілігі әлі де мангонелдер болды, ал 14 немесе 15 қарсы салмақты требушелер болды. Қарсы салмақты требушелер Акра қабырғаларын бұза алмады, ал мамлюктар сыртқы қабырғаның солтүстік-шығыс бұрышын қиратып, қалаға енді. Тир тамплиері жылдам атуға қабілетті мангонелдерді қорғаушылар үшін қарсы салмақты требушелерден қауіптірек деп сипаттады.