Кіріспе

Канадалық саясаткер (туған 1947)

Уджал Дев Досандж (туған 9 қыркүйек 1947) – канадалық заңгер және саясаткер. Ол 2000 жылдан 2001 жылға дейін Британдық Колумбияның 33-ші премьер-министрі, ал 2004 жылдан 2011 жылға дейін Канада Либералдық партиясының парламент мүшесі болды. 2004 жылдан 2006 жылға дейін денсаулық сақтау министрі қызметін атқарды, одан кейін партия үкіметтен шықты. Содан кейін 2006 жылдың қаңтарынан 2011 жылға дейін ресми оппозицияда қызмет етті. Досандж Пол Мартиннің министрлігінде қызмет еткен төрт көрінетін азшылықтың бірі болды. Федералды саясатқа қатысудан бұрын он жыл провинциялық саясатта жұмыс істеді. 1991 жылы Британдық Колумбияның Жаңа демократиялық партиясының (БК НДП) мүшесі ретінде Ванкувер Кенсингтон сайлау округінде сайланды және 1996 жылы қайта сайланды. 1995 жылдың тамызынан 2000 жылдың ақпанына дейін Британдық Колумбияның бас прокуроры болып қызмет етті. 1999 жылы партия басшысы отставкаға кеткенде Досандж өзін үміткер ретінде ұсынды және партия басшылығына сайланды. Жеңісімен ол Канаданың алғашқы үнді-канадалық провинциялық басшысы атанды. 2001 жылдың маусымына дейін Британдық Колумбияның 33-ші премьер-министрі болып қызмет етті, бірақ провинциялық жалпы сайлауда жеңіліске ұшырады. 2017 жылы Джон Хорган премьер-министр болып тағайындалғанға дейін ол провинцияның соңғы НДП премьер-министрі болды. Үндістанның Пенджаб штатының Джаландхар ауданындағы ауылда туған Досандж 17 жасында Ұлыбританияға эмиграциялап, шамамен төрт жылдан кейін Канадаға көшіп келді. Ол көптеген жұмысшы мамандығы бойынша жұмыс істеді және саяси ғылымды оқыды. Британдық Колумбия университетінде заңгерлік біліміне ие болып, жеке заң фирмасын ашты. Ол зорлық-зомбылық пен экстремизмге қарсы белсенді түрде күреседі.

Ерте өмір және мансап

Уджал Досандж 1947 жылы Британдық үстемдік Үндістан құлағаннан кейін, Үндістанның Пенджаб штатындағы Джаландхар қаласындағы Досандж Калан ауылында дүниеге келді. Басқа ауылға көшкеннен кейін, ол бастауыш мектеп ашқан әкесі Мүла Сингх Бейнспен бірге тұрды. Досандж саясатқа деген қызығушылығын әкесі – Жавахарлал Нерудің және Үндістан Ұлттық Конгресінің жақтаушысы, және әжесі – бұрынғы Британдық Радждың тәуелсіздік күресіне қатысушы және социалист арасындағы пікірталастарды тыңдау арқылы дамытты. Досандж саяси ғылымдарды оқығысы келді, бірақ әкесі оны дәрігер еткісі келді. 1964 жылы, 17 жасында Досандж Үндістаннан Ұлыбританияға кетті, онда өзінің қызығушылықтарын дамыта алды. Лондонда ол ағылшын тілін үйреніп, панджаби тіліндегі газеттің редакторының көмекшісі болып жұмыс істеді. Ол үш жарым жылдан кейін Канадаға көшіп, 1968 жылдың 12 мамырында Британдық Колумбияға әпкесімен бірге тұруға келді. Саяси ғылымдар бойынша бакалавр дәрежесін алды. 1976 жылы Британдық Колумбия университетінің заң факультетін бітіріп, келесі жылы адвокаттық алқаға қабылданды. Осы кезеңде ол Ванкувер қауымдық колледжінде ағылшын тілін екінші тіл ретінде оқытты және жергілікті панджаби газетінің редакторының көмекшісі болып жұмыс істеді. 1979 жылы жеке заңгерлік практикасын ашып, отбасылық және жеке зиян келтіру істеріне маманданған. Оның қоғамдық ұйымдармен байланысы фермерлік жұмысшылардың құқықтық ақпараттық қызметін (кейіннен Канадалық фермерлік жұмысшылар одағы) құруды, BC Азаматтық бостандықтар қауымдастығы мен Ванкувердің көпмәдени қоғамы директорлар кеңесінде жұмыс істеуді, сондай-ақ Еңбек адвокациясы зерттеу қауымдастығымен және MOSAIC иммигранттар қызметі орталығымен, Оңтүстік Ванкувер ауданындағы үймен ерікті түрде жұмыс істеуді қамтыды. Ванкувердегі белгілі орташа сикх Досандж, Үндістаннан тәуелсіздік талап ететін сикх экстремистерінің зорлық-зомбылығына қарсы сөйледі. Осы көзқарастарының нәтижесінде 1985 жылдың ақпанында оған заң кеңсесінің тұрақ орнында темір таяқпен шабуыл жасалды. Сол кезде 37 жастағы Досандждің қолы сынды, басына 80 тігіс салынды. 1999 жылдың 26 желтоқсанында Британдық Колумбия заң шығару жиналысының мүшесі болған кезде оның сайлау округі кеңсесіне бұзып кірді, үстелге жанып тұрған Молотов коктейлі тастап кетті. Досандж пен оның әйелі Раминдрдің үш ұлы бар. 2000 жылдың сәуірінде оның ортаңғы ұлы Асим Онтарио полицейін ұрып-салып барында ұсталды, бірақ сотта кінәсіз деп танылды. Досандж елден кеткеннен кейін ресми мемлекеттік істермен және жеке себептермен Үндістанға бірнеше рет сапарлады. 2003 жылдың қаңтарында ол Үндістан премьер-министрі Атал Бихари Ваджпаиден "Праваси Бхараттия Саман" (Шет елде тұратын үндістердің құрметі) сыйлығымен марапатталды. Бұл сыйлық бүкіл әлемдегі үнді тегіндес адамдардың әртүрлі салалардағы ерекше жетістіктерін мойындауға арналған. 2014 жылы жазушы Даг Уэлбанкс "Бұзылмайтын: Уджал Досандж тарихы" атты өмірбаянын жариялады.

Облыстық саясат

Досандж 1979 және 1983 жылғы провинциялық сайлауларда Ванкувердің оңтүстік сайлау округінде Британдық Колумбияның Жаңа демократиялық партиясынан кандидат ретінде қатысты. Ол екі рет те БК Әлеуметтік кредит партиясының кандидаттарынан жеңіліс тапты. 1991 жылғы провинциялық сайлауда Ванкувер Кенсингтон округінде сайлауға түсіп, партиясы билікке келгенде жеңіске жетті. Ол 1996 жылғы провинциялық сайлауда сол округте қайта сайланды. Заң шығарушы жиналыстың мүшесі ретіндегі алғашқы жылдарында ол жай ғана депутат болып жұмыс істеді. 1993 жылы Парламенттік реформа, этикалық мінез-құлық, регламент және жеке заңдар жөніндегі арнайы тұрақты комиссияның төрағасы болды. Ол 1995 жылдың 10 сәуіріне дейін екі жыл бойы партияның төрағасы қызметін атқарды. Осы күні премьер-министр Майк Харкорт Робин Бленкоуді қызметтен босатып, оның орнына Досанджты Үкіметтік қызметтер министрі және Спортқа жауапты министр етіп тағайындады. Бір айдан кейін, Мо Сихотаның отставкасынан кейін болған шағын кабинеттік өзгерісте Харкорт Досанджтың портфеліне Көпмәдениеттілік және Адам құқықтары жөніндегі министрді қосты. Тағы бір кабинеттік өзгерісте, тамыз айында Сихота кабинетке қайта оралғанда, Досанджтың портфелі Көпмәдениеттілік, Адам құқықтары және Иммиграция жөніндегі министрлікке өзгертілді және ол Бас прокурор болып тағайындалды. Ол Корольдік Канада атты полициясында жекқұмарлыққа қарсы күрес бөлімін құрды. Сонымен қатар, оның кеңсесі заңдық көмекті қысқарғаны және сот ғимараттарын жапқаны үшін сынға ұшырады. 13 тамызда бұйрық алынып тасталды, ол Кларкқа хабар берді және баспасөз мәслихатын өткізді, одан кейін Кларк премьер-министр лауазымынан кетті. Досанджтың әрекеттері партиялық фракцияны хабардар етпегені және мәселені ертерек жарияламағаны үшін сынға ұшырады, бірақ оның араласу құқығына қарамастан, мүдделердің қақтығысына ұшырамас үшін жасаған әрекеттері мақтауға ие болды.

Британдық Колумбияның премьер-министрі

Кларкты алмастыру үшін жетекшілік конвенция 2000 жылдың 20 ақпанына белгіленді. Досандж, Корки Эванс, Гордон Уилсон және Джой МакФейл сияқты түрлі кабинеттік лауазымдарда қызмет еткендер алдыңғы қатардағы үміткерлердің бірі болды. Кларк, Уилсон және олардың әріптесі Мо Сихота Досанджға қарсы науқан жүргізді. Досандж сәтті болды және 2000 жылдың 24 ақпанында Канаданың бірінші үнді-канадтық провинциялық басшысы атанды. 36-шы парламенттің 2000 жылдың 24 ақпаны мен 2001 жылдың 5 маусымы аралығындағы екі жарым сессиясында премьер-министр болған Досандж денсаулық сақтау, білім беру және теңгерімді бюджет мәселелеріне басымдық берді. Мұнай және газ өндірісінің қарқынды дамуынан мемлекеттік кірістердің өсуі Досанджты Қаржы министріне теңгерімді бюджет заң жобасын дайындауды тапсыруға итермеледі. Алдыңғы жылғы бюджет күтпегендей артық болғандықтан және кірістердің одан әрі өсуі күтілуде, Досандж провинциялық бюджетті артық қалпында ұстап тұрып, 2001 жылғы бюджетте шығындарды 8%-ға арттыра алды. Қосымша қаржының көп бөлігі ауруханаларды, мемлекеттік мектептерді және жоғары білім беру мекемелерін жөндеуге, сондай-ақ қатерлі ісікпен күресу орталықтарын салуға, жоғары білімнен кейінгі оқу ақысын төмендетуге және провинцияның мамандық білімі және жоғары білім беру мекемелерінде жаңа орындарды едәуір көбейтуге жұмсалды. Досандж гей-парадта қатысқан алғашқы провинциялық басшы болды және провинциялық үкімет бір жынысты жұбайларға тең құқықтарды беруге бағытталған «Жұбайлар туралы анықтамаға толықтырулар» заңын қабылдады. Досандж премьер-министр болған кезде заң шығару жиналысы темекінің зияны мен денсаулық сақтау шығындарын өтеу туралы заңды, жыныстық қылмыскерлер тізілімі заңын және қоғамдық процестерге қатысқан азаматтарға қарсы сот процесін болдырмайтын қоғамдық қатысуды қорғау заңын қабылдады. Досандж пен БК НДП қайта сайланбайтындарын білгендіктен, олар өздерінің науқанын Төменгі материктегі бәсекеге қабілетті саналатын бірнеше округтерге шоғырландырды. Олардың науқаны экономиканың өсуі, денсаулық сақтау және білім беру мәселелері, сондай-ақ Досанджтың Кэмпбеллден жоғары жеке танымалдылығына бағытталды. 16 мамырдағы дауыс беру нәтижесінде Досандж Ванкувер Кенсингтондағы мандатын, сондай-ақ оның кабинетінің барлық мүшелерінен басқа екі мүшесін жоғалтты. Бұл Канада тарихындағы провинциялық үкіметтердің екінші ең ауыр жеңілісі болды. BC либералдары қалған 77 мандатты жеңіп алды.

Федералды саясат

Сайлаудағы жеңілістен кейін Досандж заңгерлікпен айналысуға қайта оралды және партия мүшелігін тоқтатты. 2002 жылдың қазан айынан бері Досандж Канаданың Либералдық партиясына қосылуға ниетті деген болжамдар айтылып келді. 2003 жылы Жаңа демократиялық партияның төрағасы Джек Лейтон Досанджқа федералдық деңгейде кандидат болуға қызығушылығы барма екенін сұрады, бірақ Досандж бас тартты. Досандждың үгіт-насихаты партияның әлеуметтік прогрессивтік бағытын ерекше атап көрсетті. Маусым айындағы сайлауда Досандж өз сайлау округінде дауыстардың 44,5% алып жеңіске жетті.

Канаданың 38-ші парламенті

38-ші Канада Парламентінде Досандж федералды кабинетте Денсаулық сақтау министрі болып тағайындалды. Денсаулық сақтау министрі ретінде Досандж Канаданың қолданыстағы, мемлекеттік қаржыландырылатын денсаулық сақтау жүйесін қызу қолдады. Досандж темекіге өрттен қорғаныш қасиеттерін беруді қамтамасыз ететін заңнаманы енгізді, балалардың әшекейлеріндегі қорғасын мөлшерін одан әрі шектеу үшін жаңа ережелерді қабылдады және транс майларды тыйым салу жөніндегі НДП қозғалысын қолдады. Ол Канаданың Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының темекіге қарсы күрес жөніндегі негіздемелік конвенциясын ратификациялауын жақтады, ол 2004 жылдың қараша айында жасалды. Досандж Канаданың тағамдық нұсқаулығын қайта қарау бағдарламасын, сондай-ақ көпмәдени тағамдарды қосу және шетелде білім алған медицина қызметкерлерін денсаулық сақтау жүйесіне интеграциялау бағдарламаларын қаржыландырды. Парламент палатасының бірауыздан қабылдаған шешімімен үкімет, ластанған қан құю салдарынан гепатит С жұқтырған 6000 канадалыққа өтемақы төлеуге келісті. Премьер-министр Мартинмен бірлесіп, провинциялармен 10 жылдық, 41 миллиард долларлық қаржыландыру жоспары келісілді, бұл денсаулық сақтауды қамтамасыз етуге бағытталған – оның 5,5 миллиард доллары 2004 жылғы федералды сайлау кезіндегі маңызды мәселе болған күту мерзімін қысқартуға арналған – бірақ олар премьерлердің фармацевтикалық препараттарды көтерме бағамен сатып алудың ұлттық бағдарламасы туралы талаптарын қабылдамады. Денсаулық сақтау министрі ретінде Досандж 1985 жылғы карантиндік заңды жаңартатын, жұқпалы аурулардың таралуын болдырмауға бағытталған C-12 заң жобасын ұсынды. Оған 2005 жылдың мамыр айында патшалық келісім берілді. 2005 жылдың мамыр айында оппозициялық депутат Гурмант Гревал Досандж пен премьер-министрдің бас кеңесшісі Тим Мерфиді, егер ол фракцияны өтіп кетсе немесе маңызды дауыс беруден бас тартса, оған елшілік қызметі мен әйелі Нина Гревалға сенаттағы орын ұсынғандықтан пара беруге тырысқан деп айыптады. Гревал Досандж, Гревал және Мерфи арасындағы әңгімені жасырын жазған аудиожазбаларды жариялады. Досандж өзінің кінәсіз екенін мәлімдеп, Гревалды жазбаларды бұрмалап, оның кінәлі екенін көрсетуге тырысқан деп айыптады, ал премьер-министр Досанджді кабинеттен уақытша шеттету туралы талаптарды қабылдамады. Аудио сараптамасы жазбалар өңделгенін көрсетті және Корольдік Канада атты полициясы қылмыстық тергеуді бастамады. Дегенмен, оның әріптесі Джон Рейнольдс Британдық Колумбия заңгерлер қауымдастығына Досанджтің Қылмыстық кодекс пен қауымдастықтың кәсіби этика кодексін бұзғаны туралы шағым түсірді. Заңгерлер қауымдастығы бұл мәселені қарап, Гревал оның келісімін алу үшін сыйақы іздегенін анықтады, бірақ Досандж мен Мерфиді кәсіби мінез-құлқының бұзылуынан ақтатты.

Канаданың 39-шы Парламенті

2006 жылғы қаңтардағы федералды сайлауда Досандж өзінің сайлау округінде Индо-канад консервативтік партиясының үміткері Тарлок Саблок және қоғамдық белсенді, НДП үміткері Бев Меслоға қарсы шешуші жеңіске жетті. Либералдық партия ресми оппозицияны құрғаннан кейін Досандж Ұлттық қорғаныс жөніндегі сыншы болып тағайындалды және Ұлттық қорғаныс жөніндегі тұрақты комитетте, сондай-ақ Сыртқы істер және халықаралық даму жөніндегі тұрақты комитетте жұмыс істеді. 2006 жылғы желтоқсандағы либералдық партия басшылығына сайлауда ол бұрынғы НДП премьер-министрі Боб Рейді қолдады. Рей соңғы дауыс беру кезеңінде жарыстан шығарылғаннан кейін Досандж Стефан Дионды қолдады. Дион жаңа басшы болған соң, Досандж екі комитетте де қала берді, бірақ оның сыншы міндеті Сыртқы істерге ауыстырылды. 2007 жылдың 13 ақпанында таңертең, Парламент үйінің сыртында Досандж жеңіл жүрек шабуын басынан өткерді. Оған сондай-ақ дәрігері бар депутат Кэролин Беннет көмек көрсетті, ол шұғыл түрде ауруханаға жеткізіліп, жүрегіне жақын қан қыстыруды жою бойынша сәтті операция жасалды. 39-шы Парламенттің екінші сессиясында, 2007 жылдың қазанынан 2008 жылдың қыркүйегіне дейін Досандж Қоғамдық қауіпсіздік және ұлттық қауіпсіздік жөніндегі тұрақты комитетте және Канаданың Ауғанстандағы миссиясы жөніндегі арнайы комитетте отырды, ал оның сыншы міндеті Қоғамдық қауіпсіздікке ауыстырылды.

Канаданың 40-шы Парламенті

Келесі сайлау 2008 жылдың қазан айына белгіленді. Досандж консерваторлар партиясынан социолог Вай Янгпен, Жаңа демократиялық партиядан (НДП) денсаулық сақтау саласындағы қызметкер Энн Чеймберспен және "Жасылдар" партиясынан IT-консультанты Цсаба Гуляспен бақ сынасты. Досандж Янгтан 33 дауыспен басымдық танытты, екеуі де дауыстардың 38,4% -ын алды. Дауыстарды қайта санағанда Досанджтың жеңісі расталды, алайда айырмашылық 22 дауысқа ғана жетті. Консервативтік партия сот арқылы екінші рет дауыстарды қайта санауды сұрады, нәтижесінде Досанджтың жеңісі тағы да расталды. 40-шы Канада Парламентінде партиясы оппозициялық күштерді құрғаннан кейін Досандж алғашқы, қысқа мерзімді парламенттік сессияда Ұлттық қорғаныс жөніндегі сыншы болып тағайындалды. 2008-2009 жылдарғы Канада парламенттік дау кезінде ол қолданыстағы үкіметтің экономикалық саясатындағы дұрыс емес басшылыққа жауап ретінде ұсынылған коалициялық үкіметті қорғады. Дион партия басшысы лауазымынан кеткен кезде Досандж француз тілін білмейтіндігіне байланысты партия басшылығына үміткер болмады және Раеге қолдау көрсетті. 2009 жылдың қазан айында Майкл Игнатьев Досанджды Либералдық партияның Ұлттық қорғаныс жөніндегі сыншысы етіп тағайындады. 40-шы Парламент екінші сессиясын қызметін қайта бастағанда Досандж Ұлттық қорғаныс жөніндегі сыншы лауазымын сақтап, Ұлттық қорғаныс жөніндегі тұрақты комитетте, Әділет және адам құқықтары жөніндегі тұрақты комитетте, сондай-ақ Ауғанстандағы Канада миссиясы жөніндегі арнайы комитетте жұмыс істеді. 40-шы Парламенттің үшінші сессиясында Досандж Ұлттық қорғаныс жөніндегі тұрақты комитет пен Ауғанстандағы Канада миссиясы жөніндегі арнайы комитеттегі жұмысын жалғастырды, сонымен қатар Денсаулық сақтау жөніндегі тұрақты комитетте де қатысты. 2010 жылдың қыркүйегінде ол Либералдық партияның денсаулық сақтау жөніндегі сыншысы болып қайта тағайындалды. Досандж екінші сессияда "Азаматтық туралы заңға (шетелде туған балалар) өзгеріс енгізу туралы" C 467 жеке мүшелік заң жобасын ұсынды және оны үшінші сессияда қайта ұсынды, онда 2010 жылдың қыркүйегінде екінші оқылымда қабылданды. Бұл заң жоба федералды үкімет үшін жұмыс істейтін (Канада Қарулы күштерінің мүшелері де бар) канадалық азаматтардың шетелде туған немесе асырап алған балаларына канадалық азаматтық беруді көздеді. Заң жоба 2009 жылғы сәуірде Азаматтық туралы заңға енгізілген өзгерістердің кейбір бөліктерін жоюға бағытталған, олар "жоғалған канадалықтарды" елге қайтаруға мүмкіндік бергенімен, балалар елден тыс жерде туған жағдайда, канадалықтардың азаматтығын балаларына беру құқығын жойды. Досандж 2011 жылғы федералды сайлауда жеңіліске ұшырады, нәтижесінде Либералдық партия Канада Парламентінде үшінші орынға түсіп қалды.

Вайсахи парадты талқылау

2010 жылғы 16 сәуірде Британ Колумбиясының Суррей қаласында өтетін жылдық Вайсахи парадынан бір күн бұрын, парадты ұйымдастырушылардың бірі Досандж пен Британ Колумбия Либерал партиясының артқы қатарда отыратын мүшесі Дейв Хейер парадқа келсе, олардың қауіпсіздігіне кепілдік беруге болмайтынын мәлімдеді. Бұл Досандждің 2007 жылғы парадтан кейін жасаған сөздеріне байланысты болды, ол парадтағы бір шарада Талвиндер Сингх Пармардың суреті бейнеленгені туралы полиция тергеуін жүргізуді ұсынған еді. Пармар бұрын Аустралия бомбалауы ісінде айыпталған болатын. Досандж сондай-ақ, Канадада террористік ұйым деп танылған Халықаралық Сикх Жастар Федерациясының футболкаларын киген кейбір қатысушыларға қатысты алаңдаушылық білдірді. Парадты ұйымдастырушылардың бірі Индержит Сингх Бейнстің Sher E Punjab радиосындағы сөздеріне қатысты RCMP-ге кем дегенде екі шағым түсті. Гурвиндер Даливал жүргізген бағдарлама барысында Бейнс сикх дінін құрметтеудің маңыздылығы және он мыңдаған адамды тартатын Суррей (Б.К.) парадының логистикалық мәселелері туралы айтты. "Барлығы шақырылған, бірақ шеттетілгендер емес", - деді ол, іс-шараның кейбір қатысушыларға қауіпсіздік қамтамасыз етуді де қамтитынын атап өтті. "Барлығы шақырылған, бірақ екі адам – Уджал Досандж және Дейв Хейер жоқ", - деді ол. "Біз оларды ешқашан шақырған емеспіз. Егер олар келсе, өздерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуі керек". Премьер-министр Гордон Кэмпбелл кешірім сұрауға шақырды. Бірақ кешірім сұралған жоқ және үшеуі де парадқа қатысудан бас тартты. 2010 жылғы 23 сәуірде RCMP Досанджға қатысты жасалған қауіп-қорқытулар бойынша Facebook желісіндегі "Уджал Досандж – сикх сатқыны" деген аттағы сайтта тергеу бастады. Канада Парламенті Досанджға қатысты кез келген өлім қаупін айыптады.

Сыйлық

2003 жылы Үндістан Президенті оған "Праваси Бхаратия Самман" сыйлығын табыс етті. 2009 жылы ол "Canadian Immigrant" журналы ұсынған "Ең үздік 25 канадалық иммигрант" сыйлығының иегерлерінің бірі атанды.