Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құс түрі
Species of bird
Қарақұйрық (Phoenicurus phoenicurus), немесе көбінесе қарақұйрық деп аталатын, Phoenicurus туысына жататын кішкентай сайрақ құс. Бұрынғыдай, оның туыстары сияқты, бұл құс (Turdidae) тұқымдасына жатқызылған, бірақ қазір Еуропалық ұшқыштар (Muscicapidae тұқымдасы) екені белгілі болды.
The common redstart (Phoenicurus phoenicurus), or often simply redstart, is a small passerine bird in the genus Phoenicurus. Like its relatives, it was formerly classed as a member of the thrush family, (Turdidae), but is now known to be an Old World flycatcher (family Muscicapidae).
Таксономия және жүйелеу
Жалпы қызыл құстың алғашқы ресми сипаттамасын 1758 жылы швед натуралисі Карл Линней өзінің "Systema Naturae" кітабының оныншы басылымында *Motacilla phoenicurus* деген екілік атаумен берген. *Phoenicurus* туысын ағылшын натуралисі Томас Форстер 1817 жылы енгізді. *Phoenicurus* туысы мен түрінің атауы ежелгі грек тілінен алынған, *phoinix* – "қызыл", *ouros* – "құйрықты" деген мағына береді. Қазіргі таңда екі түршесі мойындалады. Номинативтік *P. p. phoenicurus* бүкіл Еуропаға таралған және Сібірге дейін жетеді. Оңтүстік-шығыста *P. p. samamisicus* түршесі, кейде "Эренберг қызыл құсы" деп аталады, Қырым түбегінен және Грекиядан Түркия, Кавказ, Таяу Шығыс және Орталық Азияға дейін кездеседі. Ересек еркектердің қанаттарында ақ сызықтың сыртқы жағы болады, бұл қара және Даур қызыл құстарына тән ақшылдан ақ түсті қанат дабылын құрайды. Бұл дабыл кейбір жас еркектерде және кейде ересек ұрғашыларда да кездеседі, бірақ олардың арасында аз байқалады. Кейбір еркектерде қара түсті мантия да болуы мүмкін. Екі түрше де Балқан аймағының оңтүстігінде және Украинаның жағалауында кеңінен араласады. Жалпы қызыл құстың ең жақын генетикалық туысы – Мусье қызыл құсы болуы мүмкін, бірақ туыстың толыққанды зерттелмегеніне байланысты нақтылық жоқ. Оның ата-тегі Еуропаға таралған алғашқы қызыл құстар болған сықтандырады; олар Пьяценз дәуірінде шамамен 3 миллион жыл бұрын қара қызыл құстар тобынан бөлініп шыққан. Генетикалық тұрғыдан қара және жалпы қызыл құстар әлі де үйлесімді және дені сау, өнімді гибридтер тудыра алады, бірақ олардың мінез-құлқы мен экологиялық талаптары әртүрлі болғандықтан, гибридтер табиғатта сирек кездеседі.
The first formal description of the common redstart was by the Swedish naturalist Carl Linnaeus in 1758 in the tenth edition of his Systema Naturae under the binomial name Motacilla phoenicurus. The genus Phoenicurus was introduced by the English naturalist Thomas Forster in 1817. The genus and species name phoenicurus is from Ancient Greek phoinix, "red", and ouros "tailed". Two subspecies are accepted. The nominate P. p. phoenicurus is found all over Europe and reaches into Siberia. To the southeast, subspecies P. p. samamisicus, sometimes called ‘Ehrenberg’s Redstart’, is found from the Crimean Peninsula and Greece through Turkey, the Caucasus, the Middle East, and into Central Asia. Adult males have white outer webs in the remiges, forming a pale to whitish wing patch similar to the one seen in Black Redstart and Daurian Redstart. This patch is also present but less conspicuous in some immature males, and sometimes in adult females. Some males exhibit a blackish mantle, too. Both subspecies intergrade widely in the southern Balkans and coastal Ukraine. The closest genetic relative of the common redstart may be the Moussier's redstart, though incomplete sampling of the genus gives some uncertainty to this. Its ancestors were apparently the first redstarts to spread to Europe; they seem to have diverged from the black redstart group about 3 mya, during the Piacenzian. Genetically, common and black redstarts are still fairly compatible and can produce hybrids that appear to be healthy and fertile, but they are separated by different behaviour and ecological requirements so hybrids are rather rare in nature.
Сипаттама
Қызылқұйрықтың көптеген әдеттері мен мінез-құлқында Еуропалық Робинге ұқсастық бар. Оның жалпы тұрқы, сөйлеу салты осыған ұқсас, ұзындығы 13–14,5 см, бірақ сәл жіңішкелеу және салмағы 11–23 г. Одан және басқа қызылқұйрықтар өз аттарын алған қызыл құйрығы ("құйрық" сөзі бұрын "құйрық" деген мағынаны білдірген), көбінесе дірілдейді. Еуропа құстарында тек Қара қызылқұйрық (Phoenicurus ochrurus) осыған ұқсас түсті құйрыққа ие. Жазда еркегінің басы мен үстіңгі жағы күлгірей сұр, құйрығы мен қонысы, бүйірлері, қанат асты және қолтық асты бөліктері қызғылт сары. Маңдайы ақ, беті мен тамағы қара. Екі орталық құйрық қауырсыны қоңыр, қалған құйрық қауырсындары жарық қызыл-қызғылт. P. p. phoenicurus еркегінің қанаттары сұр қоңыр, бірақ қауырсындардың сыртқы шеттері ақ, ересек P. p. samamisicus еркегінде ақшылдан ақ түске дейін қанаттағы дақ пайда болады (Таксономия және жүйелеу бөлімін қараңыз). Бүйірлеріндегі қызғылт сары түс ішкі жағында ақ түске дейін өтеді. Мұражайы мен аяқтары қара. Күзде денесіндегі қауырсындардың ақ шеттері еркектің түсін жасырып, көрінісін сұрғылтады. Мекесі жоғарыдан сұр қоңыр, ал төменгі жағы ақ немесе ашық қызғылт. Көптеген мекелерінің тамағы ақшыл, бірақ кейбіреулерінде (ескірек?) қара түсті бибі болады, тіпті кейбіреулері еркектерге ұқсап кетеді. P. p. samamisicus-та көптеген мекелерінде еркектерге ұқсас, бірақ одан әлдеқайда аз байқалатын ақ қанатты дақтар кездеседі.
The Common Redstart shows some affinity to the European Robin in many of its habits and actions. It has the same general carriage, and chat like behaviour, and is the same length at 13–14.5 cm long but slightly slimmer and not quite as heavy, weighing 11–23 g. The orange red tail, from which it and other redstarts get their names ("start" is an old word for "tail"), is frequently quivered. Among common European birds, only the Black Redstart (Phoenicurus ochrurus) has a similarly coloured tail. The male in summer has a slate grey head and upperparts, except the rump and tail, which, like the flanks, underwing coverts and axillaries are orange chestnut. The forehead is white; the sides of the face and throat are black. The two central tail feathers are dark brown, the other tail feathers bright orange red. The wings are grey brown in male P. p. phoenicurus but the remiges have white outer webs forming a pale to whitish wing patch in adult male P. p. samamisicus (see Taxonomy and systematics). The orange on the flanks shades to almost white on the belly. The bill and legs are black. In autumn, pale feather fringes on the body feathering obscure the colours of the male, giving it a washed out appearance. The female is grey brown above and buff white or light orange below. In most females the throat is whitish, but some (older?) females show a dark bib, some even approaching males in appearance. In P. p. samamisicus, many females tend to show a light wing patch, analogous to the males but much less prominent.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Қызыл балапандар ашық, пісіп-жетілген қайың, емен немесе, әсіресе көбелек ошағының солтүстігінде, жоғары көлденең көрінуге мүмкіндігі бар, бұталар мен төменгі жапырақты өсімдіктердің аз мөлшерде болған жерді ұнатады, әсіресе ағаштар ұя салуға қолайлы ойықтарға ие болғанда. Бұл түрдің тағы бір мекен ету орындары – жеміс бақтары, сондай-ақ ауылдар, саябақтар және қалалық аймақтардағы ескі бақтар. Ұлыбританияда қызыл балапан негізінен ауыл шаруашылығының қарқынды дамуына аз әсер еткен таулы жерлерде кездеседі. Ұялар қуыстарға, мысалы, табиғи ағаш ойықтарына салынды, сондықтан өлі ағаштар немесе құрғаған бұтақтары бар ағаштар бұл түр үшін пайдалы; ұя салмақтар жиі қолданылады. Көбінесе мүк және қабықтың көп жабынуы да ұнатылады.
Common Redstarts prefer open mature birch, oak or, particularly in the north of the breeding range, conifer woodland with a high horizontal visibility and low amounts of shrub and understorey especially where the trees are old enough to have holes suitable for its nest. Other habitats of the species are orchards as well as villages, parks and old gardens in urban areas. In Britain the Common Redstart occurs primarily in upland areas less affected by agricultural intensification. Nests are built in cavities, e. g. natural tree holes, so dead trees or those with dead limbs are beneficial to the species; nestboxes are commonly used. A high cover of moss and lichen is also preferred.
Мінез-құлық және экология
Ол жаз айларында Еуропаның көп бөлігінде және Батыс Азияда (шығысқа қарай Байкал көліне дейін), сондай-ақ Мароккодағы Солтүстік-Батыс Африкада қонақтап тұрады. Қыстау үшін Африка мен Арабияның орталық бөліктеріне, Сахара шөлінің оңтүстігіне, бірақ экватордың солтүстігіне, Сенегалден шығысқа қарай Йеменге дейін ұшып кетеді. Ұлыбританияда, әсіресе биік жапырақты орманды жерлерде және тік жарлы ағаштарда кең таралған, бірақ Ирландияда сирек кездеседі және әр жыл сайын көбеймейді. Еркектері сәуірдің басында-ақ, әйелдерден бірнеше күн бұрын келіп жетеді. Мамыр айында бес-алты ашық көк түсті жұмыртқа салады, ал жаздың ортасында көктемнің оңтүстігінде екінші рет көбейеді. Тамыздың ортасы мен қазан айының басында Африкаға қайта ұшып кетеді. Көбінесе шыбықшыл сияқты азықтанады, ұшып өткен жәндіктерді аулап жейді, ал тамағының көп бөлігі қанатты жәндіктерден тұрады. Орталық Еуропадағы ең негізгі дауысы – көтеріңкі, сәл екі буынды "хуид" дыбысы. Оңтүстік Италияда және *P. p. samamisicus* түр тармағының ареалында бұл дыбыс бір буынды "хид" дыбысына алмасады. Италияда бұл дыбыс көтеріңкі немесе тұрақты болуы мүмкін, бірақ *P. p. samamisicus* түр тармағындағы мойынды шыбықшыл (*Ficedula albicollis*) құсының біршама жоғарырақ дауысына ұқсас, әрқашан тұрақты болады. Пиреней түбегінде үшінші дыбыс түрі кездеседі, ал Сібірде "хуид" және "хид" дыбыстарын біріктіруге болады. Барлық дыбыс түрлері дабыл дыбыстарымен бірге қолданылады. Еркектің әні 1-2 секундқа созылатын жұмсақ, көңілді строфалардан тұрады, оны үш бөлікке бөлуге болады: кіріспе, қайталама бөлік және өзгермелі үшінші бөлік. Бұл құрылым атаулы түр тармағының көбейетін ареалында өте тұрақты болып көрінеді, бірақ *P. p. samamisicus* түр тармағында көбірек өзгермелі, онда кіріспе сирек жағдайда ғана *P. p. phoenicurus* түр тармағына ұқсас, анық сыбызғыдан тұрады. Қызылқұйрықтар кейде қарақұйрықтармен паразиттенуі мүмкін. Қызығы, қызылқұйрық балапандары қарақұйрық балапанымен бірге ұяда тұрудан зардап шекпейді. Тіпті қарақұйрықтың болуы балапандар үшін де пайдалы болуы мүмкін. Қарақұйрық балапанының үлкендігі ұядағы жылуды реттеуге әсер етеді. Бір жағынан, қарақұйрық балапаны қызылқұйрық балапандарына жылу сыйлайды. Сонымен қатар, аралас ұрықтағы қызылқұйрық балапандарына азық-түлікпен қамтамасыз ету жақсырақ болуы мүмкін.
It is a summer visitor throughout most of Europe and western Asia (east to Lake Baikal), and also in northwest Africa in Morocco. It winters in central Africa and Arabia, south of the Sahara Desert but north of the Equator, from Senegal east to Yemen. It is widespread as a breeding bird in Great Britain, particularly in upland broadleaf woodlands and hedgerow trees, but in Ireland it is very local, and may not breed every year. The males first arrive in early to mid April, often a few days in advance of the females. Five or six light blue eggs are laid during May, with a second brood in midsummer in the south of the breeding range. It departs for Africa between mid August and early October. It often feeds like a flycatcher, making aerial sallies after passing insects, and most of its food consists of winged insects. The main contact call in Central Europe is a rising, slightly dissylabilic huid. In southern Italy and as well as within the range of the subspecies P. p. samamisicus this call is replaced by a monosyllabic heed. This call can be rising or constant in Italy but is always constant and reminiscent of the slightly higher pitched contact calls of Collared Flycatcher Ficedula albicollis in P. p. samamisicus. A third call variant exists on the Iberian peninsula, whereas in Siberia huid and heed calls can be combined. All call variants are regularly combined with ticking alarm calls. The male's song consists of soft melancholy strophes lasting 1 2 seconds that can be divides into three parts: an introduction, a repetitive part and a more variable third part. This structure seems to be very constant across the breeding range of the nominate subspecies, but is more variable in P. p. samamisicus where the introduction only rarely consists solely of a clear whistle similar to that of nominate P. p. phoenicurus. Common Redstarts are sometimes parasitized by common cuckoos. Surprisingly, redstart chicks did not suffer from sharing the nest with a cuckoo chick. The presence of a cuckoo might even be beneficial for the nestlings. The large size of the cuckoo chick affects the thermoregulation in the nest. In some sense, the cuckoo chick is ‘brooding’ the redstart nestlings. Moreover, food provision might be better for redstart chicks in a mixed brood.