Орта Еуропа таулары: Кен таулары аймағы

Кіріспе

Орта Еуропадағы тау тізбегі, басқа да осылай аталған тау тізбектері.

Кен таулары (Эрцгебирге,) Чехия мен Германия шекарасы бойында орналасқан, Чехиядағы Богемия және Германиядағы Саксония тарихи аймақтарын бөліп тұрады. Ең биік шыңдары – Чехиядағы Клинёвец (немісше: Keilberg) теңіз деңгейінен жоғары және Германиядағы Фихтельберг. Кен таулары адамның күшімен қарқынды түрде өзгертілген, нәтижесінде әртүрлі мәдени ландшафт қалыптасқан. Әсіресе, кен өндіру, оның үйінділері, бөгеттері, каналдары және шұңқырлары көптеген жерлерде ландшафтты және өсімдіктер мен жануарлардың мекендеу ортасын тікелей қалыптастырған. Бұл аймақ сонымен қатар кен өндіру және металлургияның қолөнерден ірі масштабты өнеркәсіпке айналуының алғашқы кезеңдеріне куә болды, бұл процесс кейінгі Өнеркәсіптік революцияға алтындай дайындық жасады. Германия тарапындағы теңіз деңгейінен 500 метрден жоғары биіктіктегі жерлер Кен таулары/Вогтланд табиғи паркіне жатады – Германиядағы осындай парктің ең үлкені, ұзындығы 120 км. Кен тауларының шығыс бөлігі қорғалатын ландшафт аймағы болып табылады. Германия мен Чехия тараптарындағы басқа да кішкентай аумақтар табиғи қорықтар мен табиғат ескерткіштері ретінде қорғалады. Тау жоталарында жаңбыр суымен толықтырылатын бірнеше ірі көлдер де бар. Таулар жаяу серуендеуге танымал, ал биік жерлерде қысқы спорт түрлеріне мүмкіндік бар. 2019 жылы аймақ ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енді.

Атауы

Ағылшын тілінде Ore /ɔːr/ таулары кейде Ore Mountain Range деп аталады, бірақ кейде неміс тілінен алынған Erzgebirge немесе Erz таулары /ɛər//t//s//, /ɜːr//t//s/ деп, ал чех тілінен алынған Krušné таулары /k//r//ʊ//ʃ//n//i//, ///n//eɪ/ деп те аталады. Чех тілінде олар Krušné hory деп аталады, бұл көне чех тілінен шыққан krušec сөзінен туындаған, яғни "кеннің бөлігі", және тарихи тұрғыдан Rudohoří, неміс атауының тікелей аудармасы, және Vyšehory, яғни "биік таулар" деп белгілі болған. Жоғарғы сорб тілінде бұл таулар Rudne horiny деп аталады. Неміс және жоғарғы сорб тіліндегі атаулар, сондай-ақ тарихи чех тіліндегі Rudohoří сөзі сөздік мағынада "кен таулары" дегенді білдіреді.

Геология

Оре таулары геологиялық тұрғыдан әлемдегі ең көп зерттелген тау жүйелерінің бірі саналады. Оре таулары – Герцин блогы, Богемияға қарай тік беткейлі, ал неміс жағында көлбеу еңісті. Олар ұзақ процесте қалыптасқан. Вариска орогенезінің бүктелу кезінде жер астындағы тереңде метаморфизм процесі жүріп, шифер мен гнейс пайда болды. Сонымен қатар, граниттік плутондар метаморфты тау жыныстарына еніп кірді. Палеозой дәуірінің соңында таулар жұмсақ төбелерге (Пермь массиві) тозып, қатты тау жыныстарын ашыққа шығарды. Үшінші кезеңде бұл тау қалдықтары Альп тауларының қалыптасуы және Солтүстік Америка мен Еуразия тақталарының айырылуы салдарынан болған плиталық тектоника процестерінің нәтижесінде қатты қысымға ұшырады. Оре тауларының жынысы бүктелуге тым қатаң болғандықтан, ол дербес жарық блогына бөлініп, солтүстік-батысқа қарай көтеріліп, еңкейді. Бұл Комари вижка тауында, Зиннвальд Георгенфельдтен шығысқа қарай, Чехия жағында, жарық блогының шетінде анық көрінеді. Осылайша, бұл жарық блогынан пайда болған тау жүйесі, оны көптеген өзен аңғарлары кесіп өтеді, ал өзендер Охреге оңтүстікке, Мулдеге солтүстікке немесе тікелей Эльбаға құяды. Оре тауларының басты геологиялық ерекшелігі – солтүстік-батыс-оңтүстік-шығыс осында 25 шақырымға созылып, ені 15 шақырымға жететін кеш палеозойлық Эйбенсток граниттік плутоны. Бұл плутонды палеозойлық тақташалар мен филлиттердің нүктелі рогфелдерге, андалузит рогфелдеріне және кварциттерге айналған контакттық метаморфизмнің прогрессивті аймақтары қоршап тұр. Екі маңызды минералды орталық бұл плутонды Жоахимстальда қиып өтеді: біреуі Шнебергтен Йоханнгеоргенштадт арқылы Жоахимстальға қарай солтүстік-батысқа, екіншісі Фрайбергтен Мариенберг, Аннаберг, Нидершлаг, Жоахимсталь және Шлаггенвальд арқылы солтүстікке қарай бағытталған. Кейінгі тәртілі кезеңдегі жарылыстар мен вулканизм базальт пен фонолит дикелерін тудырды. Кен тамырларында темір, мыс, қалайы, вольфрам, қорғасын, күміс, кобальт, висмут, уран, сондай-ақ темір мен марганец оксидтері кездеседі. Оре тауларында кездесетін ең маңызды тау жыныстары – шист, филлит және гранит, батыста контакттық метаморфизм аймақтарымен, ал Plešivec (Pleßberg), Scheibenberg, Bärenstein, Pöhlberg, Velký Špičák (Großer Spitzberg немесе Schmiedeberger Spitzberg), Jelení hora (Haßberg) және Geisingberg сияқты базальт қалдықтары, сондай-ақ шығыста гнейстер мен риолиттер (Kahleberg) бар. Топырақ тез арада сіңірілетін топырақтан тұрады. Таулардың батыс және орталық аймақтарында ол ауа райынан зақымдалған граниттен қалыптасқан. Филлит шығыста балшықты, тез тозып, жеңіл топырақ түзеді. Гранит пен риолитке негізделген жер қойнауының нәтижесінде жердің көп бөлігі орманмен жабылған; гнейс топырақтарында ерте заманда зығыр өсірілген, ал кейін биік таулы аймақтарда қара бидай, сұлы және картоп өсірілген. Бүгінде жердің көп бөлігі жайылым ретінде пайдаланылады, бірақ табиғи жағдайға жақын таулы шабындықтарын кездестіруге болады. Оре тауларының солтүстігінде, Хемництен батыста және Цвиккаудың маңында геологиялық тұрғыдан ғана белгілі Оре таулары бассейні орналасқан. Мұнда қазба жұмыстары тоқтатылған тас көмір кен орындары бар. Дрезденнің оңтүстік-батысында, Оре тауларының солтүстік шетінде, тасталған көмір кен орындары бар ұқсас, бірақ кішігірім Дёлен бассейні орналасқан. Ол Эльба аңғары аймағына өтуге мүмкіндік береді.

The Ore Mountains are geologically considered to be one of the most heavily researched mountain ranges in the world. The Ore Mountains are a Hercynian block tilted so as to present a steep scarp face towards Bohemia and a gentle slope on the German side. They were formed during a lengthy process. During the folding of the Variscan orogeny, metamorphism occurred deep underground, forming slate and gneiss. In addition, granite plutons intruded into the metamorphic rocks. By the end of the Palaeozoic era, the mountains had been eroded into gently undulating hills (the Permian massif), exposing the hard rocks. In the Tertiary period these mountain remnants came under heavy pressure as a result of plate tectonic processes during which the Alps were formed and the North American and Eurasian plates were separated. As the rock of the Ore Mountains was too brittle to be folded, it shattered into an independent fault block which was uplifted and tilted to the northwest. This can be very clearly seen at a height of on the mountain of Komáří vížka which lies on the Czech side, east of Zinnwald Georgenfeld, right on the edge of the fault block. Consequently, it is a fault block mountain range, which has been incised by a whole range of river valleys whose rivers drain southwards into the Ohře and northwards into the Mulde or directly into the Elbe. The main geologic feature in the Ore Mountains is the Late Paleozoic Eibenstock granite pluton, which is exposed for 25 miles along its northwest–southeast axis and up to 15 miles in width. This pluton is surrounded by progressive zones of contact metamorphism in which Paleozoic slates and phyllites have been changed to spotted hornfels, andalusite hornfels, and quartzites. Two key mineral centres intersect this pluton at Joachimsthal, one trending northwesterly from Schneeberg through Johanngeorgenstadt to Joachimsthal, and a second trending north–south from Freiberg through Marienberg, Annaberg, Niederschlag, Joachimsthal, and Schlaggenwald. Late Tertiary faulting and volcanism gave rise to basalt and phonolite dikes. Ore veins include iron, copper, tin, tungsten, lead, silver, cobalt, bismuth, uranium, plus iron and manganese oxides. The most important rocks occurring in the Ore Mountains are schist, phyllite and granite with contact metamorphic zones in the west, basalt as remnants in the Plešivec (Pleßberg), Scheibenberg, Bärenstein, Pöhlberg, Velký Špičák (Großer Spitzberg or Schmiedeberger Spitzberg), Jelení hora (Haßberg) and Geisingberg as well as gneisses and rhyolite (Kahleberg) in the east. The soils consist of rapidly leaching grus. In the western and central areas of the mountains it is formed from weathered granite. Phyllite results in a loamy, rapidly weathered gneiss in the east of the mountains producing a light soil. As a result of the subsoils based on granite and rhyolite, the land is mostly covered in forest; on the gneiss soils it was possible to grow and cultivate flax in earlier centuries and, later, rye, oats and potatoes up to the highlands. Today the land is predominantly used for pasture. But it is not uncommon to see near natural mountain meadows. To the north of the Ore Mountains, west of Chemnitz and around Zwickau lies the Ore Mountain Basin which is only really known geologically. Here there are deposits of stone coal where mining has already been abandoned. A similar but smaller basin with abandoned coal deposits, the Döhlen Basin, is located southwest of Dresden on the northern edge of the Ore Mountains. It forms the transition to the Elbe Valley zone.

Жер бедері

Таулар тізбегінің батыс бөлігінде ең биік екі шыңы орналасқан: Чехия бөлігінде орналасқан Клиньовец және Германияның Саксония ең биік тауы – Фихтельберг. Таулар тізбегі үлкенірек тау жүйесінің бөлігі болып табылады және батысында Фихтель тауларымен, ал шығысында Эльба құмды тауларымен шектеседі. Эльба өзенінен өте бергенде, тау тізбегі Лузация таулары ретінде жалғасады. Таулардың солтүстік (неміс) бөлігінде еңістері бірте-бірте төмендейді, ал оңтүстік (чех) беткейлері көбінесе тік болып келеді.

Топография

Таулар оңтүстік-батыс – солтүстік-шығыс бағытында орналасқан, ұзындығы шамамен 150 км, ал ені 40 км-ге жуық. Геоморфологиялық тұрғыдан қарағанда, бұл таулы аймақ Батыс, Орталық және Шығыс Руда тауларына бөлінеді. Оларды Шварцвассер және Цвиккауэр-Мульде аңғарлары, сондай-ақ Флёха («Флёха сызығы») бөліп жатыр. Шварцвассер өзені бойындағы батыс бөлігінің бөлінуі салыстырмалы түрде жақында болған. Шығыс Руда таулары көбінесе үлкен, көлбеу платолардан тұрады, батыс және орталық аймақтармен салыстырғанда, олар жиі бағытын өзгертетін өзен аңғарларымен тілгіленген. Таулардың өзінің қырқасы үш аймақта да платолар мен жеке шыңдардан құралған тізбектей орналасқан. Шығыс жағынан Елба құмтасты таулары, ал батысынан Элстер таулары және Вогтландтың саксондық бөліктері жатыр. Орталық және Шығыс Руда тауларының оңтүстігінде Солтүстік Богемия алабы және оның тікелей шығысында Богемияның орталық таулы аймағы орналасқан. Бұл аймақтар Шығыс Руда тауларынан аталған алаптың тар салаларымен бөлінген. Батыс Руда тауларының оңтүстік-шығысында Соколов алабы, Егер грабені және Дупов таулары жатыр. Солтүстікке қарай шекарасы айқын емес, себебі бұл таулы аймақ, бұзылу блогының классикалық мысалы ретінде, өте біртіндеп төмендейді. Батыс және Орталық Руда тауларынан солтүстікке қарай Цвиккау мен Хемниц арасындағы лосс төбелі аймаққа жасалған топографиялық өту Руда таулары алабы деп аталады, ал Шығыс Руда тауларынан – Руда тауларының алды. Фрейтал мен Пирна аралығындағы аймақ Дрезден Руда тауларының алды (Dresdner Erzgebirgsvorland) немесе Банневиц-Поссендорф-Буркхардсвальд платосы (Bannewitz Possendorf Burkhardswalder Plateau) деп аталады. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Руда таулары Фрейтал маңындағы Виндберг төбесінде және Карсдорф бұзылысында Дрезден қаласының шекарасына дейін жетеді. V-тәрізді аңғарлар бұл бұзылыстан және Дрезден алабының беткейінен өтеді. Руда таулары Еуропаның Орталық таулы аймағындағы Богемия массивінің құрамына кіреді. Бұл массивке сонымен қатар Жоғарғы Пфальц орманы, Богемия орманы, Бавария орманы, Лузация таулары, Изер таулары, Гигант таулары және Ішкі Богемия таулары да кіреді. Сонымен қатар, бұл таулар Жоғарғы Пфальц орманы, Богемия орманы, Фихтель таулары, Франкония орманы, Тюрингияның сланец таулары және Тюрингия орманымен бірге Y-тәрізді тау тізбегін құрайды, оның ерекше атауы жоқ, бірақ біртекті климатпен сипатталатын. Мәдени дәстүр бойынша, Цвиккау тарихи тұрғыдан Руда тауларының бір бөлігі ретінде қарастырылады, ал Хемниц тарихи тұрғыдан олардың сыртында орналасқан, бірақ Фрайберг кіреді. Руда тауларының шартты шегі Дрезденнен оңтүстік-батысқа қарай Елба құмтасты тауларына қарай жалғасады. Осы тұрғыдан алғанда, оның негізгі ерекшеліктері – V-тәрізді аңғарлармен тілгіленген қырқаға дейін көтерілетін көлбеу платолар – Дрезден алабының оңтүстік шетіне дейін созылады. Руда тауларынан солтүстікке қарай ландшафт біртіндеп Саксонияның төмендігіне және Саксонияның Эльба аймағына өтеді. Мюглиц және Готтлауба аңғарлары аймағындағы Саксония Швейцариясына жасалған мәдени-географиялық өтуі айқын емес.

The Ore Mountains are oriented in a southwest–northeast direction and are about 150 km long and, on average, about 40 km wide. From a geomorphological perspective the range is divided into the Western, Central and Eastern Ore Mountains, separated by the valleys of the Schwarzwasser and Zwickauer Mulde and the Flöha ("Flöha Line"), the division of the western section along the River Schwarzwasser is of a more recent date. The Eastern Ore Mountains mainly comprise large, gently climbing plateaux, in contrast with the steeper and higher lying western and central areas, and are dissected by river valleys that frequently change direction. The crest of the mountains themselves forms, in all three regions, a succession of plateaux and individual peaks. To the east it is adjoined by the Elbe Sandstone Mountains and, to the west, by the Elster Mountains and other Saxon parts of the Vogtland. South(east) of the Central and Eastern Ore Mountains lies the North Bohemian Basin and, immediately east of that, the Bohemian Central Uplands which are separated from the Eastern Ore Mountains by narrow fingers of the aforementioned basin. South(east) of the Western Ore Mountains lie the Sokolov Basin, the Eger Graben and the Doupov Mountains. To the north the boundary is less sharply defined because the Ore Mountains, a typical example of a fault block, descend very gradually. The topographical transition from the Western and Central Ore Mountains to the loess hill country to the north between Zwickau and Chemnitz is referred to as the Ore Mountain Basin; that from the Eastern Ore Mountains as the Ore Mountain Foreland. Between Freital and Pirna, the area is called the Dresden Ore Mountain Foreland (Dresdner Erzgebirgsvorland) or Bannewitz Possendorf Burkhardswald Plateau (Bannewitz Possendorf Burkhardswalder Plateau). Geologically the Ore Mountains reach the city limits of Dresden at the Windberg hill near Freital and the Karsdorf Fault. The V shaped valleys of the Ore Mountains break through this fault and the shoulder of the Dresden Basin. The Ore Mountains belong to the Bohemian Massif within Europe's Central Uplands, a massif that also includes the Upper Palatine Forest, the Bohemian Forest, the Bavarian Forest, the Lusatian Mountains, the Iser Mountains, the Giant Mountains and the Inner Bohemian Mountains. At the same time it forms a y shaped mountain chain, along with the Upper Palatine Forest, Bohemian Forest, Fichtel Mountains, Franconian Forest, Thuringian Slate Mountains and Thuringian Forest, that has no unique name but is characterised by a rather homogeneous climate. According to cultural tradition, Zwickau is seen historically as part of the Ore Mountains, Chemnitz is seen historically as just lying outside them, but Freiberg is included. The supposed limit of the Ore Mountains continues southwest of Dresden towards the Elbe Sandstone Mountains. From this perspective, its main characteristics, i. e., gently sloping plateaus climbing up to the ridgeline incised by V shaped valleys, continue to the southern edge of the Dresden Basin. North of the Ore Mountains the landscape gradually transitions into the Saxon Lowland and Saxon Elbeland. Its cultural geographical transition to Saxon Switzerland in the area of the Müglitz and Gottleuba valleys is not sharply defined.

Елеулі шыңдар

Кен тауларының ең биік тауы – Клиньовец (немісше: Keilberg), оның биіктігі 1244 метрді құрайды. Бұл тау қатарының богемиялық бөлігінде орналасқан. Саксония жағындағы ең биік нүкте – 1215 метрлік Фихтельберг тауы, ол Шығыс Германияның ең биік тауы болған. Кен тауларында 30-ға жуық шың бар, бірақ олардың бәрі анық таулар деп айтуға болады. Көпшілігі Клиньовец пен Фихтельбергтің маңында шоғырланған. Олардың шамамен үштен бірі шекараның саксондық жағында орналасқан.

Климат

Таулардың биік аймақтарындағы климат ерекше қатал деп сипатталады. Жыл бойы температура төменгі аймақтардағыдан әлдеқайда төмен, ал жаз айтарлықтай қысқа және салқын күндер жиі болады. Жылдық орташа температура 3–5 °C шамасында ғана жетеді. Обервизенталда, биіктігі , жылына орташа есеппен 140-қа жуық аязсыз күн байқалады. Ескі жазбалардағы мәліметтерге сүйенсек, өткен ғасырларда таудың жоғарғы бөлігіндегі климат бүгінгіден де қатал болған болуы керек. Тарихи дереккөздерде қыстың қаталдығы, малдың қорада қатып қалуы, кейде үйлер мен жертөлелердің сәуірде қар жауғаннан кейін де қарға толы болғаны туралы айтылады. Халық сыртқы әлемнен үнемі оқшауланған. Сондықтан XVIII ғасырда жоғарғы таулар Саксонияның Сибирі деп аталды. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай көтеріліп, батыс және солтүстік-батыстан келген ауа райы жүйелерінің әсерінен ұзаққа созылатын жаңбырдың орографиялық жауын ретінде түсуіне мүмкіндік беретін жарықтар, тау етегінде төменгі аймақтардағыдан екі есе көп жауын-шашынға себеп болады, бұл таулардың жоғарғы бөлігінде 1100 мм-ден асып түседі. Жауын-шашынның көп бөлігі қар түрінде түсетіндіктен, көп жылдар бойы қардың қалың және тұрақты қабаты сәуір айына дейін сақталады. Ол Германияның орталық таулы аймақтарындағы ең қарлы аймақтардың бірі. Фөн желдері, сондай-ақ Богемия желі деп аталатын желдер де белгілі бір оңтүстік ауа райы жағдайында пайда болуы мүмкін. Климат пен қардың көп мөлшерінің нәтижесінде Сацзунға жақын, Богемия шекарасына таяу жерде табиғи Карликовая тау қарағайының өсетін аймағы кездеседі. Альп тауларында бұл қарағайлар 1600– м биіктікте ғана өседі.