Кіріспе

Йорктаун класы - АҚШ Әскери-теңіз күштерінің USS Yorktown (CV 5) - Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштерінде қызмет еткен әуе кемесі. 1781 жылғы Йорктаун шайқасының құрметіне аталған, ол 1937 жылы қолданысқа енгізілді. Йорктаун – Ranger және Ranger сияқты конверттелген крейсерлерден алынған тәжірибелер негізінде жобаланған кемелер класының жетекші кемесі болды. Йорктаун Перл-Харборға шабуыл кезінде Атлант мұхитындағы патрульдік өтуін аяқтағаннан кейін Норфолк портында болды. 1941 жылдың желтоқсан айының соңында Сан-Диегоға барып, 17-ші жедел топтың флагманы ретінде бекітілді. 1942 жылдың наурыз айының басында Лексингтонмен бірге Жаңа Гвинеяның шығыс жағалауындағы жапондық кемелерге шабуыл жасады. Оның ұшақтары мамыр айының басында Тулагиге шабуыл жасаған бірнеше жапондық соғыс кемелерін батырып немесе зақымдады. Йорктаун Корал теңізінде Лексингтонмен кездесіп, Папуа-Жаңа Гвинеядағы Порт-Морсбиге жасалған шабуылды тоқтатуға тырысты. Олар 7 мамырда Корал теңізіндегі шайқаста жеңіл авианосец Шохоны батырды, бірақ келесі күні Шокаку және Зуикакудың негізгі жапондық күштерімен кездеспеді. Лексингтон мен Йорктауннан шыққан ұшақтар Шокакуға ауыр зақым келтірді, бірақ жапондық ұшақтар Лексингтонға ауыр зақым келтірді, ол кейін батырылды, ал Йорктаун да қиын жағдайда қалды. Алған зақымдарына қарамастан, Йорктаун Гавайиге орала алды. Зақымды жөндеуге екі апта уақыт қажет болады деп есептелгенімен, Йорктаун Перл-Харбордың құрғақ догына кіргеннен кейін 72 сағаттан соң теңізге шықты, яғни ол жапондықтармен келесі шайқасқа дайын болды. Йорктаун маусым айының басында Мидуэй шайқасында маңызды рөл атқарды. Йорктаунның ұшақтары екі жапондық авианосецтің күшінен айыруда шешуші рөл атқарды. Йорктаун Мидуэйдегі жапондық әуе шабуылдарын да тоқтатып, олардың Enterprise және Hornet авианосецтеріне бағытталғанын болдырмады. 4 маусымда шайқас кезінде Хирю авианосецінен шыққан жапондық ұшақтар екі шабуылдан кейін Йорктаунды мүкісіз қалдырды. Ол барлық қуатын жоғалтып, солтүстікке қарай 23 градусқа еңкейді. Йорктаунды құтқару жұмыстары үміт беретін болды және оны Вирео сүйреп әкетті. 6 маусымда I 168 жапондық суасты қайығы торпедалардың сериясын атты, олардың екеуі Йорктаунға, ал үшіншісі Йорктаунға қосымша қуат берген Хамманн эсминцін батырды. Құтқару жұмыстарын одан әрі жалғастырудың қажеті жоқ деп есептелді, қалған жөндеушілер Йорктауннан эвакуацияланды, ол 7 маусымда батырылды. Йорктаунның құлаған қалдықтары 1998 жылы Роберт Баллард табылған.

Ерте мансап

Йорктаун 1934 жылғы 21 мамырда Вирджиния штатының Ньюпорт Ньюс қаласында «Ньюпорт Ньюс кеме құрылысы және құрғақ док» компаниясында салынды. 1936 жылғы 4 сәуірде суға түсірілді; Элеонора Рузвельттың қамқорлығымен қабылданды; және 1937 жылғы 30 қыркүйекте, капитан Эрнест Д. МакУортер басқаруымен, Норфолк теңіз базасында (NS Norfolk), Вирджиния штатында комиссияға берілді. Жабдықтаудан кейін, авианосец 1938 жылдың қаңтарына дейін Вирджиния штатының Хэмптон-Роудс аймағында және Вирджиния түбегінің оңтүстік жаттығу алаңдарында жаттығулар өтті, жаңадан келген әуе тобы үшін авианосецке қабілеттілік сынақтарын жүргізді. 1938 жылғы 8 қаңтарда Йорктаун Кариб теңізіне бағытталды және 13 қаңтарда Пуэрто-Риконың Кулебра қаласына жетті. Келесі айда кеме Шарлотта Амали, Сент-Томас, АҚШ Виргин аралдары; Гонаив, Гаити; Гуантанамо шығанағы, Куба және Кристобал, Панама каналы аймағына тоқтады. 1 наурызда Кристобалдың (Colón Bay) шығанағынан Йорктаун Хэмптон-Роудсқа бағытталды, 6 наурызда жетті және ертесі күні жөндеуге Норфолк теңіз кемежайына кірді. 1938 жылдың күзінің басына дейін жөндеуден өткеннен кейін, Йорктаун 1938 жылғы 17 қазанда әскери-теңіз кемежайынан NS Norfolk-қа станциясын көшірді және көп ұзамай жаттығу үшін Оңтүстік жаттығу алаңына бағытталды. Йорктаун 1939 жылға дейін Чесапик шығанағынан Гуантанамо шығанағына дейін, шығыс жағалау бойында жұмыс істеді. 2-ші авианосец дивизиясының флагманы ретінде ол 1939 жылғы ақпанда өзінің бауырласы «Энтерпрайз» кемесімен бірге өзінің алғашқы әскери ойынына – «Флоттық мәселе XX» ойынына қатысты. Оқу-жаттығудың сценарийі Кариб теңізіндегі теңіз жолдарын бақылау үшін бір флотты, шетелдік еуропалық державаның шабуылына қарсы, сонымен бірге Тынық мұхитындағы маңызды американдық мүдделерді қорғау үшін жеткілікті әскери-теңіз күшін сақтап тұруды талап етті. Бұл маневрлерге, ішінара, ауыр крейсер «Хьюстонға» мініп отырған президент Франклин Делано Рузвельт куә болды. Операцияны сынға алған кезде, 1925 жылы «Лэнгли» әскери жаттығуларға қосылғаннан бері жыл сайынғы жаттығулардың сценарийлерінің бір бөлігі болып келген авианосец операциялары тиімділіктің жаңа деңгейіне жеткені анықталды. «Йорктаун» және «Энтерпрайз» кемелерінің тәжірибесі аз болғанына қарамастан, екі кеме де мәселенің табысқа жетуіне маңызды үлес қосты. Жоспарлаушылар авианосецтер мен олардың әуе топтарын конвойды сүйемелдеу, су асты кемелеріне қарсы қорғаныс және су үсті кемелері мен жағалаудағы нысандарға қарсы түрлі шабуыл шараларымен байланысты қолдануды зерттеді. Қысқасы, олар соғыс басталған кезде қолданылатын тактиканы әзірлеуге тырысты.

Тынық мұхит флоты

Флот проблемасы XX-ден кейін, «Йорктаун» 1939 жылғы 20 сәуірде Тынық мұхитына жүзуге дейін Хэмптон Роудсқа қысқа уақытқа оралды. Бір аптадан соң Панама каналы арқылы өтіп, «Йорктаун» Тынық мұхит флотымен тұрақты операциялар жүргізе бастады. Екінші дүниежүзілік соғыс 1939 жылғы 1 қыркүйекте басталды, бірақ АҚШ әлі қатыспады. 1940 жылы Сан-Диегодан бастап, сол сәуірде ХХІ флоттық проблемаға қатысты. «Йорктаун» 1940 жылы жаңа RCA CXAM радарларын алған алты кемелердің бірі болды. 1941 жылғы 30 желтоқсанда Сан-Диегоға жетіп, көп ұзамай контр-адмирал Фрэнк Флетчердің жаңадан құрылған 17-ші арнайы тобының (TF 17) флагманы болды. Жаңа операциялық театрда әуе кемесі алғашқы рет теңіз күштерімен Америка Самоасына баратын конвойды сүйемелдеуге жіберілді. 1942 жылғы 6 қаңтарда Сан-Диегодан кетіп, «Йорктаун» және оның серіктері Тютюиладағы Паго-Пагоға әскерилердің қозғалысын қамтыды. Сол әскер қозғалысын қауіпсіз түрде қамтып алғаннан кейін, «Йорктаун» 25 қаңтарда «Энтерпрайз» бауырлас кемесімен бірге Самоа суларынан кетіп қалды. Алты күннен кейін 8-ші арнайы топ («Энтерпрайз» айналасында құрылған) және 17-ші арнайы топ («Йорктаун» айналасында) бөлініп кетті. Біріншісі Маршалл аралдарына, екіншісі Гилберт аралдарына, әрқайсысы соғыстың алғашқы американдық шабуылдарына, Маршалл-Гилберт шабуылдарына қатысу үшін. «Йорктаунды» екі крейсер, «Луисвилл» және «Сент-Луис» және төрт эсминец қоршап тұрды. 05:17-де «Йорктаунда» командир Кертис В. Смайлидің басшылығымен 11 Дуглас TBD 1 Devastator және 17 Дуглас SBD 3 Dauntless ұшырылды. Бұл ұшақтар Жалуиттегі жапондық жағалаудағы нысандар мен кемелерді тапты, бірақ қатты найзағайлар миссияны қиындатты, ал жеті ұшақ жоғалды. Басқа да «Йорктаун» ұшақтары Макин және Мили атолдарындағы жапондық нысандар мен кемелерге шабуыл жасады. «Гилберттерге» 17-ші арнайы топтың шабуыл жасауы күтпеген болып келді, себебі америкалық күштер жаудың су үстіндегі кемелерін тапқан жоқ. Жапондық Kawanishi H6K «Mavis» ұшақ қайығы американдық эсминецтерге шабуыл жасауға тырысты, олар Jaluit миссиясынан кешіктірілген ұшақтардың экипаждарын құтқаруға үміттенеді. Эсминецтердің авиациядан қорғаныс жүйесі шабуылдаушыны зақым келтіруден бұрын жойды. Кейіннен, төменгі бұлттардан, «Йорктаундан» алыс жерде, тағы бір «Mavis», немесе, мүмкін, дәл сол «Mavis» пайда болды. Авиакомпания ұшақтарын бақылауға алған ұшақтарға кедергі келтірмеу үшін зениттік оқты тоқтатты. Қазір екі Grumman F4F Wildcats ұшақтары «Mavis» ұшағын қуалайтын болды, ол бұлттың артына жасырынып кетті. Бес минуттан кейін жаудың патрульді ұшағы бұлттардан құлап, суға түсті. TF 17 Жалуитке екінші шабуыл жасайтын болса да, қатты жаңбырлар мен қараңғылық жақындағандықтан, ол тоқтатылды. Сондықтан, «Йорктаун» күштері бұл аймақтан кетіп қалды. Кейінірек адмирал Честер Нимиц Маршалл-Гилберт шабуылдарын «жақсы ойластырылған, жақсы жоспарланған және керемет орындалған» деп атады. 8 және 17-ші топтардың нәтижелері назарға лайық болды, деп жалғастырды Нимиц өзінің кейінгі баяндамасында, өйткені топтар жапондық аралдар туралы нақты ақпараттың жоқтығына байланысты өз шабуылдарын біршама соқырлықпен жасауға мәжбүр болды. Кейіннен «Йорктаун» 14 ақпанда Теңізге шығатын алдында, Пёрл-Харборға кемеге кіріп, кемеге жабдықтарды толтырды. 6 наурызда ол Лексингтон айналасында құрылған вице-адмирал Уилсон Браунның басшылығымен TF 11 тобымен кездесті. Олар бірге жапондық кемелерге шабуыл жасау үшін Рабауль мен Гасматаға қарай бет алды, жапондықтардың алға жылжуын тоқтату және Ноумеаға, Жаңа Каледонияға Достасқан әскерлердің қонуын қамтамасыз ету мақсатында. Екі авиакомпанияны сегіз ауыр крейсер (оның ішінде австралиялық және ағылшын әскери кемелері) және 14 эсминец қоршап тұрды. Жаңа Гвинеяға қарай жүзгенде, жапондықтар 7 наурызда Жаңа Гвинеяның шығыс шетіндегі Саламауа-Лэй аймағындағы Хуон шығанағына қону арқылы Австралияға қарай алға жылжуын жалғастырды. Жапондық операция туралы хабарлар адмирал Браунды TF 11-нің соққы мақсатын Рабаулдан Саламауа-Лэй секторына ауыстыруға итермеледі. 1942 жылғы 10 наурызында таңертең америкалық авиакомпаниялар Папуа шығанағынан ұшақтарды ұшырды. Лексингтон әуе тобы 07:49-да ұшып кетті, 21 минуттан кейін «Йорктаун» да солай істеді. Ұшудың басталу нүктесі ретінде шығанақты таңдау ұшақтардың Оуэн Стэнли таулары арқылы 125 миль (201 км) ұшып өтуі керек дегенді білдірді, бұл арнайы топқа қауіпсіздікті қамтамасыз етті және ұшқыштың нашар жағдайының есебінен күтпеген жағдайды қамтамасыз етті. Кейінгі шабуылдарда Лексингтонның Scouting Squadron 2 (VS 2) эскадрильясынан шыққан Douglas SBD Dauntless бомбалаушылары 09:22-де Лэйдегі жапондық кемелерге бомба тастады. Авиакомпанияның торпедалық және бомбалаушы эскадрильялары (VT 2 және VB 2) 09:38-де Саламаудағы кемелерге шабуыл жасады. Оның истребительдері (VF 2) төрт ұшақтың шабуыл тобына бөлінді: біреуі Лэйді, екіншісі Саламауаны атқылады. «Йорктаун» ұшақтары Лексингтоннан келгендердің ізінен ерді. VB 5 және VT 5 09:50-де Саламаудағы жапондық кемелерге шабуыл жасады, ал VS 5 Лэйдегі жағалауға жақын орналасқан көмекші кемелерге шабуыл жасады. VF 42 истребительдері Саламаудағы авиациядан қорғанысқа қатысты, жаудың әуе қарсылығы болмағанша, порттағы нысандар мен кішкентай қайықтарды атқылады. Міндеттерін орындағаннан кейін америкалық ұшақтар авиакомпанияларға оралды және 104 ұшақтың 103-і түскі уақытқа дейін қауіпсіз жерге қонды. Бір SBD 2 Dauntless жапондық авиациядан қорғаныс оғымен атылып түсірілді. Саламауа мен Лэйге жасалған шабуыл көптеген ұшқыштардың алғашқы шабуылы болды және, егер дәлдік келешектегі шайқастардағыдан төмен болса, ұшқыштар Кералік теңіз шайқасы мен Мидуэй шайқасында көмектесетін бағалы тәжірибе алды. TF 11 қараңғылыққа дейін оңтүстік-шығыс бағытында зейінге шегінді, содан кейін шығысқа бұрылып, Royal Australian Navy контр-адмиралы Джон Крейс басқаратын үш ауыр крейсер (Chicago, HMAS Australia және HMAS Canberra) және төрт эсминецтен тұратын 11.7 тобымен (TG11.7) кездесті, ол Жаңа Гвинеяға жақындағанда авиакомпанияларды қорғады. «Йорктаун» Теңіз аймағындағы патрульдеуін жалғастырды, сәуір айына дейін жапондық құрлықтағы авиацияның жете алмайтын жерде болды және мүмкіндік туғанда шабуылдық операциялар жүргізуге дайын болды. Лэй-Саламауа шабуылынан кейін Оңтүстік Тынық мұхитындағы жағдай уақытша тұрақталғандай болды, ал «Йорктаун» және оның серіктері TF 17 Тонга аралдарындағы Тонгатабудағы дамылмаған портына, Пёрл-Харбордан 14 ақпанда кеткеннен бері үздіксіз теңізде болғандықтан, қажетті күтімге кірді. Алайда, жау көп ұзамай қозғалды. Адмирал Нимицке «жапондықтардың мамырдың бірінші аптасында Порт-Морсбиге теңізден шабуыл жасауға ниеттенгенінің өте жақсы белгілері болды». Сондықтан «Йорктаун» 27 сәуірде Теңіз аймағына қайта бет алды. TF 11 — енді Браунды Лексингтонда алмастырған контр-адмирал Оубри У. Фитч басқарады — Флетчердің TF 17 тобына қосылу үшін Пёрл-Харбордан шықты және 1 мамырда Жаңа Гебрид аралдарының оңтүстік-батысындағы «Йорктаун» тобының жанына келді. Жөндеу жұмыстары соншалықты жылдам жасалды, жапондық Әскери-әуе күштерінің командирлері бұрынғы шайқаста батып кеткенін ойлап, «Йорктаунды» басқа авиакомпания деп қателікке түсті. Алайда, оның электр станциясына жасалған бір маңызды жөндеу жасалмады: зақымдалған супернагреватель қазандығына қол тигізілмеді, бұл оның ең жоғары жылдамдығын шектеді. Темірде «Энтерпрайз» ұшақтары жапондық авиакомпаниялар «Акаги» және «Кага» шабуыл жасады, оларды тиімді түрде жойды. Dauntless бомбалаушыларының бомбалары жапондық авиакомпаниялардың барлығын отын құю және қайта қарулану операцияларының ортасында ұстады, бұл қорқынышты өрттер мен жарылыстарға әкелді. Төрт жапондық авиакомпанияның үшеуі өртеніп, қиратылды. Төртіншісі, «Хирю» жапондық авиакомпаниясы, әпкелерінен бөлініп, 18 «Вальс» шабуыл тобын ұшырды және көп ұзамай «Йорктаунды» тапты. Шабуылдаушылар «Йорктаун» радарында шамамен 13:29-да анықталғаннан кейін, ол авиациядан қорғанысқа отын құюын тоқтатты...

Айналған жер

1998 жылдың 19 мамырында мұхитты зерттеуші, «Бисмарк» және басқа кемелердің құлау орындарын тапқан доктор Роберт Баллард «Йорктаун» кемесінің қалдықтарын тауып, суретке түсірді. 5 километр тереңдікте жатқан «Йорктаун» кемесі тік күйде, жақсы сақталған күйде болды. 56 жыл теңіз түбінде өткеніне қарамастан, оның көп бөлігі бояуы мен жабдықтары көріне берді. 2023 жылдың қыркүйегінде EV Nautilus кемесі кеме қалдықтарын толығырақ зерттеді.

Құрметтер мен мұра

"Йорктаун" (CV 5) екінші дүниежүзілік соғыстағы қызметі үшін үш ұрыс жұлдызына ие болды, оның екеуі Жапонияның кеңейуін тоқтатуға және Коралл теңізі мен Мидуэй шайқастарында соғыстың бағытын өзгертудегі маңызды рөлі үшін берілді. CV 10, Essex класындағы екінші кеме, USS Bonhomme Richard атауынан Мидуэй шайқасындағы қаһарлы оқиғаны еске алу үшін "Йорктаун" деп қайта аталды және 1970 жылы қызметтен шығарылғаннан кейін сақталды, 1975 жылы мұражай кемесі ретінде ашылды.