Шарль Лебрен: Францияның көрнекті суретшісі және теорияшысы

Кіріспе

Француз суретшісі және өнер теоретигі (1619–1690), Наполеон дәуіріндегі саясаткер.

Шарль Ле Брун (шарль лə брœ̃; 24 ақпан 1619 – 12 ақпан 1690 жылы крещение алған) – француз суретшісі, физиогномист, өнер теоретигі және сол заманғы бірнеше өнер мектептерінің директоры. Ол XIV Людовик патшаның сарай суретшісі болды, ол оны "барлық уақыттағы ең ұлы француз суретшісі" деп жариялады. Ле Брун 17 ғасырдағы француз өнеріндегі маңызды тұлға болды және Николя Пуссеннің ықпалында болды.

Ерте өмір және тәрбие

Парижде туған Ле Брун канцлер Сегье назарына ілігіп, оны он бір жасында Симон Воуэ студиясына орналастырды. Ол сондай-ақ Франсуа Перридің шәкірті болды. Он бес жасында ол кардинал Ришельеден тапсырыс алды, оларды орындау барысында ол Николя Пуссеннің жомарт мақтауларына ие болған өнер талантын көрсетті. Пуссенмен бірге Ле Брун 1642 жылы Римге аттанды. Римде ол төрт жыл бойы канцлердің кеңдігімен тағайындалған зейнетақы алды. Ол жерде ол Пуссеннің өнер теорияларын қабылдап, жұмыс істеді. Римде Ле Брун ежелгі рим мүсіндерін зерттеді, Рафаэльдің туындыларынан көшірме жасады және жергілікті суретшілердің ықпалына түсті. 1646 жылы Парижге оралғаннан кейін Ле Брун көптеген демеушілер тапты, олардың ішіндегі ең ірісі Николас Фуке болды, оған ол Австрияның Аннасының ірі портретын салды. Вакс-ле-Виконтта жұмыс істеген Ле Брун кардинал Мазариннің құрметіне ие болды, содан кейін Жаан Батист Колберді Фукеге қарсы жасырын түрде пайдаланды. Ле Брун 1648 жылы Франция Корольдік Сурет және Мүсін Академиясын құрудың бастамашысы болды және оны басқаруға жауапты алғашқы он екі ақсақалдың бірі ретінде сайланды. Ол академиядағы маңызды тұлға болып қала берді және 1655 жылы канцлер (1663 жылдан бастап өмір бойына канцлер), 1668 жылдан бастап ректор және 1683 жылдан бастап директор лауазымдарын атқарды. 1661 жылы Колберт мекемені өз бақылауына алғанда, Ле Брун оған француз өнерінің теориялық негізін құру мақсатымен оны қайта ұйымдастыруға көмектесті. Екеуі де 1666 жылы Римде Франция Академиясын құрды, ол тәждің қаражатында белгілі бір мерзімге тұрып, білім алатын жас суретшілер үшін база болды. Ле Брун жұмыстың тағы бір жобасы – Ламберт қонақ үйі. Ол Геракл галереясының төбесін де өзі суреттеді. Ле Брун Италиядан оралғаннан кейін көп ұзамай, 1650 жылы осы жобаны бастады. Жұмыс он екі жылға жуық үзілістермен жалғасты, себебі ол Вакс-ле-Виконтты қайта жаңартумен тоқтатылды. 1660 жылы олар Гобелендер мануфактурасын құрды, ол бастапқыда тек гобелендерді ғана емес, сонымен қатар патша сарайларында қажетті барлық жиһазды жасау үшін үлкен мектеп болды. Гобелендер арқылы өнеркәсіптік өнерді басқарып, оның директоры болды және академия арқылы бүкіл көркемдік әлемді, онда ол әр лауазымды кезекпен атқарды. Ле Брун өмірінде Францияда жасалған барлық нәрсеге өзінің ерекшелігін сіңірді. Ол XIV Людовик стилін жасады және оның қайтысынан кейін ғасырлар бойы сақталған ұлттық тенденцияларға бағыт берді. Гобелендерден шыққан суретшілер мен студенттердің шығармашылығы Еуропаның басқа аймақтарындағы өнерге де күшті әсер етті.

Born in Paris, Le Brun attracted the notice of Chancellor Séguier, who placed him at the age of eleven in the studio of Simon Vouet. He was also a pupil of François Perrier. At fifteen he received commissions from Cardinal Richelieu, in the execution of which he displayed an ability which obtained the generous commendations of Nicolas Poussin, in whose company Le Brun started for Rome in 1642. In Rome, he remained four years in the receipt of a pension due to the liberality of the chancellor. There he worked under Poussin, adapting the latter's theories of art. While in Rome, Le Brun studied ancient Roman sculpture, made copies after Raphael, and absorbed the influence of the local painters. On his return to Paris in 1646, Le Brun found numerous patrons, of whom Nicholas Fouquet was the most important, for whom he painted a large portrait of Anne of Austria. Employed at Vaux le Vicomte, Le Brun ingratiated himself with Cardinal Mazarin, then secretly pitting Jean Baptiste Colbert against Fouquet. Le Brun was the driving force behind the establishment of the French Royal Academy of Painting and Sculpture in 1648, and was elected as one of the original twelve elders in charge of its running. He remained a dominant figure at the academy and held the positions of chancellor in 1655 (from 1663 chancellor for life), rector from 1668 and director from 1683. When Colbert took control of the institution in 1661, Le Brun was there to assist him in his endeavour to reorganise it with the goal that the academicians would work towards bringing about a theoretical foundation for a national French art Both also founded the Academy of France at Rome in 1666 as a base for promising young artists who would live and learn there for a certain period on the expense of the crown. Another project Le Brun worked on was Hôtel Lambert. The ceiling in the gallery of Hercules was painted by him. Le Brun started work on the project in 1650, shortly after his return from Italy. The decoration continued intermittently over twelve years or so, as it was interrupted by the renovation of Vaux le Vicomte. In 1660 they established the Gobelins manufactory, which at first was a great school for the manufacture, not of tapestries only, but of every class of furniture required in the royal palaces. Commanding the industrial arts through the Gobelins—of which he was director—and the whole artistic world through the academy—in which he successively held every post—Le Brun imprinted his own character on all that was produced in France during his lifetime. He was the originator of Louis XIV Style and gave a direction to the national tendencies which endured centuries after his death. The artistic output of artists and students from the Gobelins would also exert a strong influence on art elsewhere in Europe.

Жетістік жылдары

Оның зор күшпен және мақтанға толы талантының мәні патшаның талғамына сай келді. Ол Ле Брунның Парижге (1660) жасаған жеңісті кіруіне және Веконт сарайындағы (1661) безендірулеріне тәнті болды. Сондықтан оған Александр тарихынан бірқатар суреттер салуды тапсырды. Олардың алғашқысы, «Александр және Дарий отбасы», Людовик XIV-ті қатты қуантты. Ол бірден Ле Брунды (1662 жылғы желтоқсан) құрметті азамат етіп жариялады және оны Корольдің Бас суретшісі (Premier Peintre du Roi) етіп тағайындады, оған жылдық 12 000 ливр зейнетақы берді – бұл соманы ол ұлы Фокедің қызметінде де жыл сайын алған. Патша оны «барлық уақыттағы ең ұлы француз суретшісі» деп жариялады. «Дарий отбасы», сондай-ақ «Александрдың аяғындағы Парсы патшайымдары» деп те аталатын бұл суреттің мөлшерін Ле Брун кейін сәл қысқартты және өзгерісті жасыру үшін ретуш жасады. Бұл, болжам бойынша, суретті Луи XIV сатып алған Паоло Веронезеге тиесілі суреттің мөлшеріне ұқсату үшін жасалды. Осы күннен бастап патша сарайларындағы барлық жұмыстар Ле Брунның басшылығымен жүргізілді. Сурет салу немесе мүсін жасау үшін жобалар патшадан бекітілуі керек еді. 1663 жылы ол Корольдік сурет және мүсін академиясының директоры болды, онда ол академизмнің негізін қалады және 17 ғасыр француз өнерінің теңдесі жоқ, күшті шеберіне айналды. Осы кезеңде ол Александр Ұлының тарихына (Александр Ұлының шайқастары) бірқатар туындыларын арнады және Александрдың ұлылығы мен ұлы патшаның мәртебесі арасындағы байланысты нығайту мүмкіндігін пайдаланды. «Сыбайластар» суретін жасағанда Ле Брунның стилі оған әсер еткен ежелгі шеберлерден алыстап, жекеленіп кетті. 1677 жылы Ле Брун патшаны Фландрияға ертіп кеткендіктен Луврдегі Аполлон галереясының жұмысы тоқтап қалды (Лилльден оралғаннан кейін ол Сен-Жермен-ан-Лай сарайында бірнеше композиция жасады). Соңында – олар оның өлімінен кейін аяқталмады – Версальдегі ауқымды жұмыстармен тоқтатылды, онда ол өзіне Соғыс және Бейбітшілік залдары (Salons de la Guerre et de la Paix, 1686), Елшілердің сатысы және Айналар залын (Galerie des Glaces, 1679–1684) қалдырды. Ле Брунның безендірулері – бұл тек өнер туындысы ғана емес, сонымен қатар бір дәуірдің ескерткіші. 1669 жылы Людовик XIV Версальді толығымен жаңартуға шешім қабылдады, ол сол кезде шағын сарай болған, және оны өзінің азаматтары мен шетелдік дипломаттарымен кездесетін сәнді резиденцияға айналдырды. Ле Брун оның безендіруіне, ең ұсақ бөлшектеріне дейін жауапты болды. Сарай қабырғаларын классикалық суреттерден басқа, Людовик патшалығының бейнелері де әшекейледі. Бүкіл құрылым мен оның безендірулері келушілерді патшаның сән-салтанаты, байлығы және талғамымен таң қалдыруға бағытталған. Елшілердің сатысы Версальдің аяқталуынан бастап (1679 жыл) 1752 жылы жойылғанға дейін Версальге кіретін басты сатыс болды. Патша оның сыртқы түріне қатты риза болғандықтан, 1679 жылы Испания елшісіне көрсеткенде оны «Мсье Ле Брунның сатысы» деп атаған екен.

The nature of his emphatic and pompous talent was in harmony with the taste of the King, who, full of admiration for the paintings by Le Brun for his triumphal entry into Paris (1660) and his decorations at the Château Vaux le Vicomte (1661), commissioned him to execute a series of subjects from the history of Alexander. The first of these, "Alexander and the Family of Darius," so delighted Louis XIV that he at once ennobled Le Brun (December, 1662), who was also created Premier Peintre du Roi (First Painter of the King) with a pension of 12,000 livres, the same amount as he had yearly received in the service of the magnificent Fouquet. The king had declared him "the greatest French artist of all time". "The Family of Darius," also known as "The Queens of Persia at the Feet of Alexander," was later cut down slightly in size by Le Brun, and retouched to disguise the alteration, presumably to make the painting similar in size to a painting by Paolo Veronese that Louis XIV had acquired. From this date all that was done in the royal palaces was directed by Le Brun. Designs had to be approved by the king before they could be rendered into paintings or sculptures. In 1663, he became director of the Académie royale de peinture et de sculpture, where he laid the basis of academicism and became the all powerful, peerless master of 17th century French art. It was during this period that he dedicated a series of works to the history of Alexander The Great (The Battles of Alexander The Great), and he did not miss the opportunity to make a stronger connection between the magnificence of Alexander and that of the great King. While he was working on The Battles, Le Brun's style became much more personal as he moved away from the ancient masters that influenced him. Work on the Gallery of Apollo in the Louvre was interrupted in 1677 when Lebrun accompanied the king to Flanders (on his return from Lille he painted several compositions in the Château de Saint Germain en Laye), and finally—for they remained unfinished at his death—by the vast labours of Versailles, where he reserved for himself the Halls of War and Peace (Salons de la Guerreand de la Paix, 1686), the Ambassadors' Staircase, and the Great Hall of Mirrors (Galerie des Glaces, 1679–1684). Le Brun's decoration is not only a work of art, it is the definitive monument of a reign. In 1669, Louis XIV elected to completely renovate Versailles, which was then a tiny palace, and transform it into an opulent dwelling where he would meet with his subjects and foreign diplomats. Le Brun was in charge of its decoration down to the most minute details of arrangement and presentation. In addition to classical paintings, depictions of Louis' reign also adorned the palace walls. The whole structure and its decorations were intended to awe visitors with the splendor, wealth and taste of the king. The Escalier des Ambassadeurs was the main staircase at the entryway to Versailles from its completion in 1679 until its destruction in 1752. The king was so pleased with its appearance that he reportedly referred to it as "Monsieur Le Brun's staircase" when he showed it to an ambassador from Spain in 1679.

Кейінгі жылдар

Кольбер қайтыс болғаннан кейін, Франсуа Мишель ле Теллие, Лувуа маркизі, қоғамдық жұмыстар министрлігінің басшысы болып тағайындалды. Ол Кольбердің сүйіктісі болған Ле Брунға көңіл бөлмеді. Корольдің үнемі қолдауына қарамастан, Ле Брун өзінің қызметіндегі күрт өзгерісті сезінді. Бұл 1690 жылдың 22 ақпанында Гобеленде (Париждегі жеке үйінде) оның қайтысына себеп болған ауруға әкеп соқты.

Ле Брунның еңбегі мен мұрасы

Ле Брун негізінен король Людовик XIV үшін жұмыс істеді, оның тапсырысымен ірі алтарьдық суреттер мен шайқас көріністерін жасады. Оның ең маңызды туындылары Версальде сақталған. Версаль мен Луврдегі зор еңбегінен бөлек, діни ұйымдар мен жеке тұтынушылар үшін салған шығармаларының саны да көп. Ле Брун шебер портретші және суретші болды, бірақ портрет және пейзаж жанрларын ұнатпады, оларды техникалық қабілетті дамытудың ғана жаттығуы деп есептеді. Оның пікірінше, маңыздысы – білімді композиция, мақсаты адам рухын нәрлендіру. Академия директоры өнерін негізге алған басты қағида – картиналарын сөйлету, яғни символдар, киімдер мен қимыл-қозғалыстар арқылы туындыларына ерекше тереңдік беретін сюжеттік элементтерді таңдау. Ле Брун үшін картина – оқырман оқи алатын әңгіме. Оның көптеген композицияларын белгілі гравюрашылар көшірген. Өлімінен кейін жарық көрген «Эмоцияларды суретке салу әдістемесі» (1698) атты еңбегінде ол суретте эмоцияларды бейнелеуді насихаттады. Ле Брунның сол кезде «жан күйі» деп аталған эмоциялар туралы көзқарасы Рене Декарттың еңбектерінен күшті ықпал алды. Ле Брун суретшілерге үлгі ретінде ұсынған бет-әлпеттер жанның хал-ахуалын көрсетеді деп саналды. Бұл теория келесі екі ғасыр бойында өнер теориясына зор әсер етті. Оның көптеген суреттері Луврде және Монако Корольдік жинағында сақталған. Сонымен қатар, ол суретші Людовико Дориньидің ұстазы болды. Париждің шұбатындағы Вакс-ле-Виконт сарайындағы Музалар залының барокколық төбесін «Шарль Ле Брунның шеберханасы» безендірген. Шарль Ле Брунның көптеген эскиздері мен жобаларын оның шәкірттері сурет немесе мүсін түрінде жүзеге асырды. 2017 жылы қазіргі иелері де Воге отбасы төбені қалпына келтірді. Жаңадан қалпына келтірілген төбе сол жылдың наурыз айында көпшілік назарына ұсынылды. 2013 жылдың 23 қаңтарында Париж Риц қонақ үйінің көркемдік кеңесшілері Ванда Тимовска мен Джозеф Фридман Ле Брунның ерте туындысы – «Поликсенаның құрбандығы» табылғанын хабарлады. 1647 жылы салған бұл сурет атақты Париж сарайының Коко Шанель люксін әшекейлеген, бірақ бір ғасырдан астам уақыт бойы көзге түспеген. Француз революциясы мен оның салдарынан Ле Брунның абыройы төмендеді, себебі ол Людовик XIV-ке жақын болған. XIX ғасырдың соңында ол бейнелеген академиялық құндылықтар сәннен шығып, тек 1963 жылы Версальде Ле Брунның ірі көрмесі ұйымдастырылғанда ғана оның шығармалары қайта бағаланды. Қазір ол өз заманының ең талантты және жан-жақты француз суретшілерінің бірі саналады.

Le Brun primarily worked for King Louis XIV, for whom he executed large altarpieces and battle pieces. His most important paintings are at Versailles. Besides his gigantic labours at Versailles and the Louvre, the number of his works for religious corporations and private patrons is enormous. Le Brun was also a fine portraitist and an excellent draughtsman, but he was not fond of portrait or landscape painting, which he felt to be a mere exercise in developing technical prowess. What mattered was scholarly composition, whose ultimate goal was to nourish the spirit. The fundamental basis on which the director of the academy based his art was unquestionably to make his paintings speak, through a series of symbols, costumes and gestures that allowed him to select for his composition the narrative elements that gave his works a particular depth. For Le Brun, a painting represented a story one could read. Nearly all his compositions have been reproduced by celebrated engravers. In his posthumously published treatise, Méthode pour apprendre à dessiner les passions (1698), he promoted the expression of the emotions in painting. Le Brun's view on emotions, which were known as "passions" at the time, drew heavy influence from the work of René Descartes. The facial expressions, which Le Brun outlined as a template for subsequent artists to follow, were believed to reveal the condition of the soul. It had much influence on art theory for the next two centuries. Many of his drawings are in the Louvre and the Monaco Royal Collection. He was also the teacher of painter Ludovico Dorigny. The Baroque ceiling in the Chambre des Muses at the Chateau Vaux le Vicomte outside Paris, was "decorated by Charles Le Brun's workshop". Many of Charles Le Brun's sketches and designs were later rendered into painting or sculpture by artists working under him. A restoration was completed in 2017 by the current owners, the de Vogüé family. The restored ceiling was unveiled to the public in March of that year. On 23 January 2013, artistic advisors for the Hôtel Ritz Paris, Wanda Tymowska and Joseph Friedman, announced the discovery of The Sacrifice of Polyxena, an early work of Le Brun. The picture, dated 1647, ornamented the Coco Chanel suite of the famous Parisian palace, and went unnoticed for over a century. Posthumously, Le Brun's reputation suffered in the years surrounding the French Revolution and its aftermath, due to his close connection with Louis XIV. By the end of the nineteenth century, the academic values he personified were out of fashion, and it was only in 1963, when a major Le Brun exhibition was organized at Versailles, that his work was reevaluated. He is now considered one of the finest and most versatile French artists of his time.