Кіріспе
Еуропалық түнқұс (Caprimulgus europaeus), қазқұс, Еуразиялық түнқұс немесе жай ғана түнқұс – түнқұстар тұқымдасына жататын, көбінесе Европаның және Палеарктиканың, Моңғолия мен Солтүстік-Батыс Қытайға дейінгі аумақтарда көбейетін, сумерек және түнгі құс. Латынша атауының мағынасы – түнгі құстардың егіздерден сүт сорып алады деген ежелгі мифке сілтеме жасайды, соның салдарынан егіздер сүт беруді тоқтатады деп есептелген. Алты түрше клинальды түрде ерекшеленеді, құстар аумақтың шығысына қарай кішірейіп, ашық түсті болады. Барлық популяциялар көшпенді, Сахара төңірегіндегі Африкада қыстайды. Олардың тығыз өрнекті сұр және қоңыр қауырсындары күндіз тынығып жатқанда немесе тармаққа қозғалмай отырғанда оларды көруді қиындатады, бірақ еркектерінің қанаттарында және құйрығында ақ дақтар болады. Олардың табиғаты құрғақ, ашық жерлерде, ағаштар мен бұталардың болуымен сипатталады, мысалы, сортаңдар, ормандық алаңдар немесе жаңадан отырғызылған орман. Еуропалық түнқұстың еркегі көктемде өз аумағын белгілейді және ерекше, созылған дірілдеуімен өзінің бар екенін жариялайды. Ол қанаттарын V пішінде ұстап, құйрығын жайып, аумағын күзетіп, басқыншыларды қанат соғып, дауыс шығарып қуады. Қанат соғу еркек ұрғашыны спираль тәрізді ұшумен қуғанда да байқалады. Еуропалық түнқұс ұя жасамайды, оның екі сұр және қоңыр дақты жұмыртқасы тікелей жерге салынады; олар шамамен 17–21 күннен кейін жарылады және құйрықтық балапандар тағы 16–17 күннен кейін ұшып кетеді. Еуропалық түнқұс әртүрлі ұшқыш жәндіктермен қоректенеді, оларды ұшу кезінде ұстайды, көбінесе тармақтан ұстап алады. Ол көзбен аң аулайды, олжасын түн аспанына қарсы көреді. Оның көздері салыстырмалы түрде үлкен, әрқайсысында түнде көруді жақсартатын жарық шағылыстыратын қабаты бар. Ол жәндіктерді табу үшін естігіне сүйенбейді және эхолокация жасамайды. Су ішу және тазару ұшу кезінде жүзеге асырылады. Жыртқыштар мен паразиттік шабуылдарға ұшыраса да, түрге ең үлкен қауіп – тіршілік ортасының жойылуы, мазалау және пестицидтерді қолдану арқылы жәндіктердің санының азаюы. Халық санының төмендеуіне қарамастан, оның көп саны мен кең көбею аймағы Халықаралық табиғатты қорғау одағының оны ең аз алаңдатарлық түр деп жіктеуіне себеп болды.
The European nightjar (Caprimulgus europaeus), common goatsucker, Eurasian nightjar or just nightjar, is a crepuscular and nocturnal bird in the nightjar family that breeds across most of Europe and the Palearctic to Mongolia and Northwestern China. The Latin generic name refers to the old myth that the nocturnal nightjar suckled from goats, causing them to cease to give milk. The six subspecies differ clinally, the birds becoming smaller and paler towards the east of the range. All populations are migratory, wintering in sub Saharan Africa. Their densely patterned grey and brown plumage makes individuals difficult to see in the daytime when they rest on the ground or perch motionless along a branch, although the male shows white patches in the wings and tail as he flies at night. The preferred habitat is dry, open country with some trees and small bushes, such as heaths, forest clearings or newly planted woodland. The male European nightjar occupies a territory in spring and advertises his presence with a distinctive sustained churring trill from a perch. He patrols his territory with wings held in a V and tail fanned, chasing intruders while wing clapping and calling. Wing clapping also occurs when the male chases the female in a spiralling display flight. The European nightjar does not build a nest, and its two grey and brown blotched eggs are laid directly on the ground; they hatch after about 17–21 days and the downy chicks fledge in another 16–17 days. The European nightjar feeds on a wide variety of flying insects, which it seizes in flight, often fly catching from a perch. It hunts by sight, silhouetting its prey against the night sky. Its eyes are relatively large, each with a reflective layer, which improves night vision. It appears not to rely on its hearing to find insects and does not echolocate. Drinking and bathing take place during flight. Although it suffers a degree of predation and parasitism, the main threats to the species are habitat loss, disturbance and a reduction of its insect prey through pesticide use. Despite population decreases, its large numbers and huge breeding range mean that it is classified by the International Union for Conservation of Nature as being of least concern.
Таксономия
Түнқұстар (Caprimulgidae) – көбінесе түнгі тіршілік ететін жәндіктермен қоректенетін құстардың ірі туысы. Ең ірі және кең таралған туысы – Caprimulgus, ол аузының айналасындағы қатты қылшықтары, ұзын, сүйір қанаттары, ортаңғы тырнағының тарақ тәрізді пішіні және өрнекті қауырсынымен сипатталады. Еркектер, кейде де аналықтарының қанаттарында немесе құйрықтарында ақ түсті белгілер болады. Туыс ішінде еуропалық түнқұс, қызыл жақ түнқұс және қара түнқұс, африкалық түрлер ұқсас әндермен супертүрін құрайды. Еуропалық түнқұсты Карл Линней 1758 жылы шыққан «Systema Naturae» кітабының 10-шы басылымында қазіргі ғылыми атауымен сипаттаған. Caprimulgus атауы латын тіліндегі capra – «ешкі» және mulgere – «сүт сауу» сөздерінен шыққан, бұл ескі мифке сілтеме жасайды, онда түнқұстар ешкілерден сүт сорады деп есептелген, ал түрдің атауы europaeus латынша «еуропалық» дегенді білдіреді. «Nightjar» деген жалпы атау алғаш рет 1630 жылы жазылған, ол құстың түнгі әдеттеріне байланысты, атаудың екінші бөлігі ерекше дыбыстық әнінен шыққан. Ескі немесе жергілікті атаулар әнге («айыр сойыл»), мекендеу ортасына («папоротник сойыл») немесе тамақтануына («дор сойыл» және «көбелек сойыл») байланысты айтылған.
Кіші түрлер
Алты мойындалған түршесі бар, бірақ айырмашылықтар көбінесе клиналды сипатта; құстар таралу аймағының шығысында кішірейіп, ашық түсті болады, ал аталықтарының қанаттарында ірі ақ дақтар болады. Түршелердің таралу аймақтары қабаттасқан жерлерде аралық пішіндес құстар кездеседі. Атауындағы түрін ересектерінің үстіңгі жағы қара жолақтары бар сұрғылт қоңыр, жоғары мойны ақшыл, ал мұртының асты ақ жолақты болады. Жабдық қанаты сұр, астыңғы жағы қоңыр жолақты, ақшыл дақтарлы сұрғылт қоңыр. Мұнығы қара, көзі қара қоңыр, аяқтары қоңыр түсті. Түнгі өмір салты, жасырын реңі және байқаудың қиындығы ескерілгенде, түнгі құстың байқалуы "күш-жігер мен білімге қарағанда, көбінесе сәттілікке байланысты" деуге болады. Тіпті ән салайтын аталық құсты табу да қиын; жарық аз болғанда, қонған құсты көру қиын, ал әнші басын бұрғанда әнінің дыбысы алыстан естілгендей болады. Атауына қарамастан, қанат соғу екі қанат ұшының құстың үстінен жанасуын қамтамайды, бұрын осылай ойлаған болатын. Дыбыс әр қанаттың сытылып түсуінен, қамшының соққысы сияқты пайда болады.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Еуропалық түнгі құстың көбейетін ареалы Еуропаның 64° солтүстік ендігіне дейінгі бөлігін және Азияның 60° солтүстік ендігіне дейінгі, шығысқа қарай Байкал көлі мен Шығыс Моңғолияға дейінгі бөлігін қамтиды. Оңтүстік шекарасы – Солтүстік-Батыс Африка, Ирак, Иран және Солтүстік-Батыс Гималай. Барлық популяциялар көшпенді, құстардың көпшілігі Сахараның оңтүстігіндегі Африкада қыстайды, тек Пакистан, Марокко және Израильден шамалы деректер бар. Көші-қон көбінесе түнде, жалғыз немесе жиырмаға дейін құстан тұратын шашыраңқы топтарда жүзеге асырылады. Еуропалық құстар Жерорта теңізі мен Солтүстік Африка арқылы өтеді, ал шығыс популяциялары Таяу Шығыс және Шығыс Африка арқылы қозғалады. Көптеген құстар Африканың шығысы мен оңтүстік-шығысында қыстайды. Кездейсоқ құстар Исландияда, Фарер аралдарында, Сейшель аралдарында кездеседі. Олардың ортаңғы тырнағында ерекше тісті тарақ сияқты құрылым болады, ол қауырсындарын тазалауға және, мүмкін, паразиттерден құтылуға пайдаланылады. Мысалы, жалпақ қанатты түнгі құс (common poorwill) осы күйде апталар бойы қалуы мүмкін. Еуропалық түнгі құстың тұтқында кемінде сегіз күн бойы ешқандай зиянсыз тоқырау күйінде бола алатыны байқалды, бірақ бұл жағдайда жабайы құстарға қатысты мәлімдемелер әлі белгісіз.
Өсіру
Көбею әдетте мамыр айының соңынан тамызға дейін болады, бірақ Солтүстік-Батыс Африкада немесе Батыс Пәкістанда одан да ертерек болуы мүмкін. Аталар аналардан шамамен екі апта бұрын келіп, аумақтарын белгілейді, қанаттарын V пішінде ұстап, құйрығын жайып, қанат шапалақтап, шақырып, басқа аталарды қуады. Ұрыстар ұшу кезінде немесе жерде болуы мүмкін. Атасы ұшқан анасын қанаттары мен құйрығын ұқсас попозицияда ұстап, жиі қанат шапалақтап, жоғары спиральмен ұшып келеді. Егер анасы қонса, атасы қимылдап, қанаттарымен шапалақтап көрсетіледі, анасы қанаттарын және құйрығын жұптасу үшін жаяды. Жұптасу кейде жердің орнына биік жерде жүзеге асады. Жақсы ортада бір шаршы километрге 20 жұптан (бір шаршы мильге 50 жұптан) дейін болуы мүмкін. Кейбір түнгі құстар толық айдан екі апта бұрын, айдың азаю кезеңінен гөрі, жәндіктерді ұстаудың оңайырақ болуы мүмкін болғандықтан, жұмыртқалауға бейім екені белгілі. Еуропалық түнгі құстың зерттеуі ай фазасы маусым айында жұмыртқалайтын құстар үшін маңызды фактор екенін, бірақ ертерек жұмыртқалайтындар үшін маңызды емес екенін көрсетті. Бұл стратегия шілдеде екінші жұмыртқалаудың да жағымды ай фазасына ие болуын қамтамасыз етеді. Жұмыртқалар 36-48 сағат аралығымен салынады және анасы бірінші жұмыртқадан бастап инкубациялай бастайды. Атасы қысқа мерзімге, әсіресе таңертең немесе кешке, инкубациялай алады, бірақ күнін қыстап өткізеді, кейде өз аумағынан тыс немесе басқа аталарға жақын. Егер анасы жұмыртқа басып жатқанда мазаланса, ол жарақаттанғандай болып, шалқалап жүгіреді немесе қанат қағып, мазалаушыны алысқа шығарады. Сондай-ақ, ол жұмыртқаларды мұңғығымен аз қашықтыққа жылжытуы мүмкін. Әрбір жұмыртқа шамамен 17-21 күннен кейін шығады. Жартылай дамыған, жұмсақ қауырсынды балапандар ұрықтанғаннан кейін бірден қозғала алады, бірақ оларды жылы ұстау үшін анасы бағады. Олар 16-17 күнде ұшып кетеді және ұядан шыққаннан кейін 32 күнге дейін ересектерге тәуелсіз болады. Ерте ұя салған жұптар екінші жұмыртқалауды жүзеге асыруы мүмкін, онда анасы бірінші балапандар ұшып кеткенге дейін бірнеше күн бұрын кетеді; атасы содан кейін бірінші балапандарға күтім жасайды және екіншісіне көмектеседі. Ересектер балапандарын жәндіктердің доптарымен тамақтандырады, оларды балапанның аузына құсып немесе ересек құстың ашық мұңғығынан тістеп алады. Еуропалық түнгі құстар бір жаста көбейеді және әдетте төрт жыл өмір сүреді. Ересектердің жылдық тіршілік ету деңгейі 70% құрайды, бірақ жас құстар үшін бұл көрсеткіш белгісіз. Табиғаттағы ең жоғары белгілі жасы 12 жылдан астам. Ол өсімдіктерден жарық құрттарды жейді. Ол олжасын қорытуға көмектесетін ұсақ тастарды жұтады, бірақ басқа азық заттарын аулау кезінде кездейсоқ жейтін өсімдік материалдары мен ұшпайтын жәндіктер де болады. Жас балапандар өз нәжісін жейтіні белгілі. Көшпенді құстар май қорының есебінен тіршілік етеді. Олардың аузының айналасында ұзын, сезімтал қылшақтары бар, ол жемтігін табуға немесе ауызға бағыттауға көмектеседі. Түнгі құстардың көздері салыстырмалы түрде үлкен, әрқайсысында торлы қабаттың артындағы шағылыстыратын қабат – тапетум люцидум бар, ол көздерді шамның жарығында жарқыратады және қараңғыда, таңда және айда жарықты анықтауды жақсартады.
Жыртқыш және паразиттер
Бұл жерде ұя салатын құстың жұмыртқалары мен балапандары қызыл түлкілер, қарағай мысықтары, еуропалық кірпіктер, кіші мысықтар және үй иттері, сондай-ақ қарғалар, еуразиялық сұрқылдар, еуразиялық жаңқалар мен сұлулардың шабуылына ұшырайды. Ұлыбританияда және басқа жерлерде коммерциялық орман шаруашылығы жаңа орта құрды, бұл олардың санын арттырды, бірақ орман дамып, түнгі жағажайлар үшін қолайсыз болғандықтан, бұл пайда уақытша болуы мүмкін.
Мәдениетте
Кейде ақындар түнгі құмыраны жазғы жылы түндердің белгісі ретінде пайдаланады, бірақ бұл жылудың себебі тері астындағы қызыл масаның деріқапшықтары болып табылады. "Өлік құс" (қаза тапқан құс) деген ескі атау осы ерекше түнгі құсқа байланысты болған сенімдерді көрсетеді. "Қапшақ ит" сияқты, бұл атау крещениеден өтпеген балалардың жандары сот күніне дейін түнгі құмыра түрінде адасып жүретін деген нанымды білдіруі мүмкін.