Кіріспе

Көп әйелдік неке – бір еркектің бірнеше әйелге үйленуі. Полигиния термині неоклассикалық грек тілінен алынған.

Өрлеу

Көп әйел алу Африкада басқа кез келген континентке қарағанда кеңінен таралған. Кейбір ғалымдар құл саудасының еркек және әйел арақатынасына тигізген әсері Африка аймақтарында көп әйел алу практикасының пайда болуы мен күшейуіне ықпал еткен басты фактор болды деп санайды. Сахара аймағынан оңтүстікке қарай орналасқан Африкада көп әйел алу кең таралған және мәдениетке терең сіңген, 2019 жылғы мәліметтерге сәйкес, Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан Африка халқының 11 пайызы осындай некеде тұрады (мұсылман халқының 25 пайызы және христиан халқының 3 пайызы). Көп әйел алу әдеті, қалыңмал салты бар қоғамдарда көбірек кездеседі. Митохондриялық ДНК-ны зерттеулер нәтижесінде адам тектесінің генетикалық жазбасында әкелерге қарағанда аналардың көп болғаны анықталды, яғни әр буында көбейген әйелдердің саны көбейген еркектерден әдетте көп болған. 2014 жылғы бір зерттеу авторлары осы нәтижелерді көп әйел алудың кең таралғандығымен байланыстырды.

Еңбек бөлінісін арттыру

Эстер Бозеруп алғаш рет Сахара төңірегіндегі Африкадағы көп әйел алудың жоғары көрсеткіштерінің себебін еңбек бөлінісіндегі жыныстық айырмашылықтарға және әйелдердің экономикаға зор үлес қосуына байланысты деп ұсынды. Әйелдер, керісінше, егін өндірудің басқа да аспектілеріне, азық-түлік өңдеуге, тамақ дайындауға және отбасының тұрмысын ұйымдастыруға жауапты. Бозеруп атап көрсетеді, әйелдердің атқаратын жұмысы Сахара төңірегіндегі өмірдің негізін құрайтын міндеттердің көп бөлігін құраса да, олар көбінесе экономикалық және ауыл шаруашылығы жетістіктерінен туындайтын пайданың көп бөлігін алмайды. Бірнеше әйелі мен жас ұлдары бар егде жастағы шаруаның үй шаруасында жұмыс күші көп болуының артықшылығы бар. Ұлдары мен әйелдерінің бірлескен еңбегі арқасында ол жерін кеңейтіп, өсіп-өнүгуі мүмкін. Бір әйелдің ғана көмегі аз болады, тіпті ағаш кесуге де көмектесетін адам болмайды. Бозеруптың тарихи деректеріне сәйкес, мұндай жағдайда әйелдер күнделікті еңбектің ауыртпалығын бөлісу үшін бір немесе бірнеше әйелдерді қабылдауға дайын. Алайда, екінші әйел көбінесе ең қиын жұмыстарды істейді, тіпті бірінші әйелдің қызметшісі сияқты болады және мәртебесі төмен болады. 1930 жылдардағы Батыс Африкадағы Сьерра-Леоне мемлекетіндегі менде тайпасы туралы зерттеуде әйелдердің көптігі ауыл шаруашылығы үшін пайдалы екені анықталды, себебі көптеген әйелдердің болуы жалақы төленетін жұмысшыларды жұмысқа алу қажеттігін жояды. Көп әйел алу көптеген ауылдық жерлерде экономикалық артықшылық болып саналады. Кейбір жағдайларда, қосымша әйелдің экономикалық рөлі күйеуіне көбірек демалысқа ие болуға мүмкіндік береді. Антрополог Джек Гуди Этнографиялық атласты пайдалана отырып, әлемдегі некелерді салыстырмалы түрде зерттеді және Сахара төңірегіндегі көптеген Африка қоғамдарында кеңінен таралған егіс ауыстыру тәсілі мен көп әйел алу арасындағы тарихи байланысты көрсетті. Эстер Бозеруптың еңбегіне сүйене отырып, Гуди Африканың сирек қоныстанған аймақтарындағы егіс ауыстыруға қатысты жұмыстың көп бөлігін әйелдер атқаратынын атап өтті. Бұл көп әйел алуға ықпал етті, онда ерлер әйелдердің өндірісін монополиялауға тырысты, олар "жұмысшы және бала туғызушы ретінде бағаланады". Алайда, Гуди бұл байланыстың толық еместігін атап өтті және Батыс Африканың көп бөлігінде, әсіресе саванна аймағында кең таралған, дәстүрлі түрде ерлер басымдығын көрсететін, бірақ салыстырмалы түрде кең ауқымды шаруашылық жүйелерін де сипаттады, онда ауыл шаруашылығы жұмысының көп бөлігін ерлер атқарады және көп әйел алу ерлердің еңбек еткізілетін ұлдарының көбеюіне байланысты. Гудидің африкалық еркектердің шаруашылық жүйесіне қатысты байқауларын антропологтар Дуглас Р. Уайт пен Майкл Л. Бертон "Көп әйелдіктің себептері: экология, экономика, туыстық және соғыс" атты мақаласында талқылап, қолдады. Олар Дорджанның (1959) Шығыс және Батыс Африканы салыстырып, Шығыс Африкадағы әйелдердің ауыл шаруашылығына қосқан үлесі жоғары екенін, ал Батыс Африкадағы көп әйел алу деңгейі жоғары екенін, әсіресе Батыс Африка саваннасында, ерлердің ауыл шаруашылығына қосқан үлесі жоғары екенін көрсеткенін атап өтті. Гуди: "Көп әйелдіктің себептері экономикалық және өнімді емес, жыныстық және репродуктивті" (1973:189), деп мәлімдеді, ерлер көп әйелге үйленіп, олардың өнімділігін арттыруға және көптеген жас тәуелді еркектер бар үлкен отбасылар құруға тырысады. Джеймс Фенскенің (2012) талдауы балалардың өлім-жітімі мен экологиялық жағдайларға байланысты экономикалық шоктардың Сахара төңірегіндегі Африкадағы көп әйелдік деңгейімен әйелдердің ауыл шаруашылығына қосқан үлесіне қарағанда (бұл Батыс Африка саваннасы мен Сахельде салыстырмалы түрде аз, онда көп әйелдік деңгейі жоғары) күшті байланысы бар екенін көрсетті, көп әйелдік деңгейі балалардың өлім-жітімі көрсеткіштері төмендеген сайын айтарлықтай төмендейді.

Ұрпақ болу қалауы

Көп әйел алудың себептерін зерттеудің көп бөлігі макро деңгейдегі факторларға шоғырланған. Көп әйелділік кеңінен таралғандығы ортақ атадан тараған туыстық топтармен байланысты. Көп әйелділік сонымен қатар, отбасының өмір сүруінің, өсуінің, қауіпсіздігінің, жалғасуының және беделінің динамикалық қағидасы болып табылды, әсіресе ересек еңбекшілердің санын дереу және болашақтағы балалардың еңбек күшін арттыратын әлеуметтік жағынан бекітілген механизм ретінде. Сондай-ақ, адамның репродуктивтік физиологиясының ерекшеліктері де зерттелді.

Экономикалық жүктеме

Ғалымдар ерлердің ауыл шаруашылығы жұмысының көп бөлігін атқаратын шаруашылық жүйелерінде екінші әйел экономикалық пайда емес, ауыртпалық болуы мүмкін деп санайды. Қосымша әйелді асырау үшін күйеу өзі қаттырақ еңбек етуі керек немесе жұмыстың бір бөлігін орындау үшін жұмысшы жалдауы керек. Мұндай аймақтарда көп әйел алу мүлдем кездеспейді немесе ол тек бай шаруалардың аз ғана тобына ғана қол жетімді сәндік нәрсе болып табылады. БҰҰ Африка экономикалық комиссиясының (ЭКА) хатшылығының баяндамасында: «Африкадағы ерлер үшін көп әйел алудың ең басты себебі – оның экономикалық артықшылығы, себебі бірнеше әйел алған ер адам көбірек жерге ие болады, отбасы үшін көбірек тағам өндіре алады және оның иелігіндегі байлық арқасында жоғары мәртебеге жете алады» делінген. Мысалы, Бозеруптың 1970 жылғы полигиноздық жүйелерге жасалған бұрынғы талдаулар туралы талқылауында, Литтлдің 1930 жылдардағы еңбектерінде айтылғандай, ер адамның бірнеше әйелінің қажырлы еңбегі, экономикалық және шаруашылық көмегі арқасында күйеу жаңа әйелге қалың мал төлеп, жерге қол жеткізу мүмкіндігін арттырып, сонымен қатар ұрпағын көбейтуге мүмкіндік алады. Бозеруптің 1970 жылғы мәлімдемесіне сәйкес, Африка құрлығының көп бөлігінде жерді пайдаланудың тайпалық ережелері әлі де күшінде болды. Бұл жүйеде белгілі бір аумаққа иелік ететін тайпа мүшелері азық-түлік өндіру үшін, ал кейде ақшалай дақылдар өсіру үшін жерді пайдалануға құқылы болды. Осы жүйеде қосымша әйел – отбасының өндірісін кеңейтуге көмектесетін экономикалық актив. Экономист Мишель Тертильт көп әйелділікке көшкен елдер моногамияны ұстанатын елдерге қарағанда экономикалық тұрғыдан тұрақсыз екенін тұжырымдайды. Көп әйелділік елдерде әдетте туу көрсеткіші жоғары, жинақ ақшасы аз және ЖІӨ төмен болады. 2014 жылғы зерттеуге сәйкес, көп әйелділікке тыйым салса, туу көрсеткіші 40 пайызға төмендеп, жинақ 70 пайызға артып, ЖІӨ 170 пайызға өседі. Моногамдық қоғамдар экономикалық өнімділіктің өсуін көрсетеді, өйткені моногамдық ерлер аз балалы болудың арқасында ресурстарын үнемдеп, инвестициялай алады. Көп әйелділік қоғамдарда ерлер әйелдермен қарым-қатынас құру әдістеріне көбірек инвестиция салады, ал моногамдық ерлер өз отбасыларына және басқа да институттарға көбірек инвестиция салады. Көп әйелділік некелерге байланысты шығындарға қарамастан, 1995 жылғы зерттеу көрсеткендей, ерлер көп әйел алу арқылы туыстық байланыстардың нәтижесінде туындайтын экономикалық және әлеуметтік қорғаныстан пайда көреді. Көптеген туысқандары бар ерлердің басқа экономикалық қиындықтарды жеңуге қажетті байланыстары бар.

Либидо

Кейбір сарапшылар жоғары либидо көп әйел алудың себебі болуы мүмкін деп санайды, бірақ басқалары оның маңыздылығын азайтады. Жыныстық құштарлық кейбір Азия мәдениеттерінде бай ерлермен және аристократияға жақын адамдармен байланысты болған, алайда мұндай либидиналдық көзқарастар кейде көп әйелділікке дәстүрлі өмір салтының факторы ретінде қарауға басымдық беріп, елеусіз қалдырылды. Мысалы, Сахара астындағы Африканың көптеген қоғамдары көп әйел алуды ұрпақтарын және туыстық байланыстарын кеңейтудің қажетті шарты деп есептейді, бұл жоғары мәдени маңызы бар практика. Мұндай жағдайда, көп әйелділік жоғары либидоның нәтижесі ме екенін анықтау қиын, себебі ол кез келген жағдайда орындалатын болады. Басқа түсіндірулерде көп әйел алу – адалдыққа қанағаттанбауға бейімділікті болдырмауға арналған құрал. Бозеруп (1970) Сахара астындағы Африкадағы көп әйелділік туралы салыстыруда, көп әйелділік практикаланатын аймақтарда, бірақ демографиялық және экономикалық себептерге байланысты ерлер үшін оны кейінірек жасқа дейін кешіктіруге мәжбүр болған жағдайларда, некеден тыс қатынастар мен жезөкшеліктің көбейе түсуі күтіледі деп жазады.

Әйелдерді құлдыққа түсіру

Зерттеушілер викингтердің бастапқыда шет елдерден әйелдер іздеу қажеттілігінен теңізге шығып, шабуылдар жасауды бастаған болуы мүмкін деп санайды. Бұл идеяны 11 ғасырда тарихшы Дудо Сент-Квентин өзінің жартылай қияли "Норман тарихында" білдірген. Бай және қуатты викингтерде көп әйелдер мен қарындастар болған, және осы көп әйелділік қатынастар орташа викинг еркегі үшін үйленуге жарамды әйелдердің жетіспеушілігіне алып келген болуы мүмкін. Осы себепті, орташа викинг еркесі лайықты әйелдерді табу үшін байлық пен билік алуға қауіпті әрекеттер жасауға мәжбүр болған шығар. Викингтер әйелдерді сатып алып немесе тұтқынға алып, оларды әйелдері немесе қарындастары етіп алған. Ольстер жылнамасында 821 жылы викингтер ирландиялық ауылды тонап, "көптеген әйелдерді тұтқынға алып кеткені" айтылған. Батыс Африкадағы көп әйелділік, бұл практика әлемде ең көп таралған аймақ, тарихи факторлар, мысалы, құл саудасы және жергілікті дін – исламның өзара әрекеттесуінен туындаған, көп әйелділік кең таралған мәдениетті құрайтын қоғамдық контексте өмір сүреді. Құл саудасының жыныс арақатынасына тигізген әсері Африканың осы аймағында көп әйелділіктің кең таралған болуының негізгі факторы ретінде қарастырылады. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, көп әйелділікке барушы еркектер 12 пайызға ұзақ өмір сүруі мүмкін. Көп әйелділік ерлер мен әйелдер арақатынасы төмен болған жағдайда кездеседі, бұл нәрестелер арасында жұқпалы аурулардан өлім-жітімнің жоғарылауына әкелуі мүмкін. Дегенмен, туған кездегі табиғи жыныс арақатынасы ұлдарға қарай сәл бейім (табиғи жыныс арақатынасы шамамен 105 ұл/100 қыз, әдетте 103–107 аралығында), қазіргі уақытта кейбір елдерде жынысқа қарай таңдап түсік жасау және қыз балаларды өлтіру салдарынан бұл көрсеткіш ұлдарға қарай одан да бейім.

Зорлық-зомбылық

Зерттеулер көрсеткендей, көп әйел алу ортасы тұрақсыз, зорлық-зомбылыққа бейім, көрші елдерге шабуыл жасау және құлдырау қаупі жоғары қоғамдарда кеңінен таралған. Бұл көп әйел алудың тудыратын теңсіздікке байланысты: егер ең бай және ықпалды 10 пайызының әрқайсысында төрт әйел болса, қалған 30 пайызы үйлену мүмкіндігінен айырылады. 2017 жылғы "Нақтысы бар елдер индексі" бойынша алдыңғы 20 елдің көпшілігінде көп әйел алу кеңінен таралған. 2011 жылы докторлық диссертациясында антрополог Кайл Р. Гибсон 1981 жылдан 2007 жылға дейінгі 1208 жанкешті шабуылды зерттеген үш оқуды қарастырып, көп әйел алу көрсеткіші жоғары елдерде жанкешті террористердің санының артуымен байланыс бар екенін анықтады. Саяси ғалым Роберт Пейп исламдық жанкешті террористердің 97 пайызының үйленбеген және 84 пайызының еркек екенін (немесе, Күрдістан жұмысшы партиясын есепке алмағанда, 91 пайыз еркек) анықтады. 2008 жылы АҚШ әскері Иракта жүргізген зерттеуде жанкешті бомбалаушылардың көбінесе 18-30 жас аралығындағы, баласыз еркектер (орташа жасы 22) екені, олардың көпшілігі студент немесе жұмысшы мамандығында екені анықталды. Көп әйел алу кеңінен таралған елдерде адам өлтіру және зорлау көрсеткіштері жоғары екенін атап өткен саяси ғалымдар Валери М. Хадсон мен Брэдли Тайер ислам – көп әйел алуды әлі де толық бекітетін жалғыз ірі дін болғандықтан, ислам елдеріндегі некедегі теңсіздік деңгейінің жоғары болуы олардың жанкешті терроризмге бейім халықтарының көп болуына себеп болады. Сондай-ақ, қаза тапқандарға арналған гарем уәделері ислам елдері ішіндегі "альфа" және "альфа емес" еркектер арасындағы қақтығысты азайту механизмі ретінде қызмет етеді, соңғыларының отбасыларына құрмет көрсетіп, олардың зорлық-зомбылығын сыртқы топтарға бағыттайды. Тамил жолбарыстары туралы зерттеулерімен қатар, антрополог Скотт Атран палестиналық террористік топтардың (мысалы, ХАМАС) жанкешті террористердің отбасыларына ай сайынғы жәрдемақы, біржолғы төлемдер және үлкен бедел беретінін анықтады. Атран мен басқа да антропологиялық зерттеулерге сілтеме жасай отырып, палестиналық террористердің 99 пайызының еркек, 86 пайызының үйленбеген және 81 пайызының кем дегенде алты бауыры бар (орташа палестиналық отбасыдан үлкен) екенін, когнитивтік ғалым Стивен Пинкер "Адамның жақсы қасиеттері" (2011) еңбегінде Батыс жағалаудағы және Газадағы ерлердің отбасылары көбінесе қалыңдық төлеуге шамасы келмейтінін және көптеген әлеуетті қалыңдықтар көп әйелге үйленумен аяқталатынын айтады. Жанкешті терроризм актісінің қаржылық өтемі ер адамның бауырлары үшін балалы болуға жеткілікті қалыңдықтарды сатып алуға мүмкіндік береді, бұл өзін-өзі құрбан етудің туысқандық таңдау және биологиялық сәйкестік тұрғысынан тиімділігін қамтамасыз етеді (Пинкер эволюциялық биолог Дж. Б. С. Холдейнге сілтеме жасайды, Холдейн өзінің өмірін ағасы үшін емес, "екі ағасы немесе сегіз туысы үшін" құрбан ететінін айтып әзілдеген).

Әйелдерге әсері

Ерлер мен әйелдер арасындағы теңсіздік, көп әйел алу жиі кездесетін елдерде, білім деңгейінің төмендігіне байланысты кең таралған. Африкада көп әйел алу империя құрудың бір бөлігі деп есептелген. Африкадағы отаршылдықтан кейінгі кезеңде ғана көп әйел алу әділетсіз немесе тыйым салынған нәрсе ретінде қарастырыла бастады. Натали Экспозитоның сөзіне сәйкес, "Нигериядағы Нгва Игбо тайпасын зерттеу барысында, ер адамдардың көп әйел алуының бес негізгі себебі анықталды: бірнеше әйелге ие болу Нгва күйеуіне (1) қалаған бала санына ие болуға; (2) әріптестері арасында беделін арттырып, өзінің мақтанышын көтеруге; (3) қоғамдағы мәртебесін нығайтуға; (4) қажетті шаруа жұмыстарын орындау және коммерциялық пальма майын өңдеу үшін жеткілікті еңбек күшін қамтамасыз етуге; және (5) жыныстық қажеттіліктерін қанағаттандыруға мүмкіндік береді". Аталған себептердің ешқайсысы әйелдерге емес, тек күйеулерге ғана пайдалы. Мысырда феминистер көп әйел алуды жою үшін күрескенімен, ол негізгі адам құқығы ретінде қарастырылғандықтан, бұл күрес сәтсіз аяқталды. Көп әйел алу жиі кездеспейтін елдерде әйелдер некеде теңдікке ие және отбасы жоспарлау мәселелері бойынша өз пікірлерін еркін білдіре алады. Көп әйелділік некеге қатысқан әйелдер моногамдық некедегі әйелдермен ұқсас мәселелерге тап болады; алайда, олардың өмірлік қанағаттануына әсер ететін және әйелдердің денсаулығына зиян келтіретін, көп әйелділікке тән мәселелер де бар. Зерттеулер көрсеткендей, бәсекелестік пен жанжал жұбайлар үшін шыдамсыз деңгейге жетеді, бұл әйелдердің психологиялық стрестен өзіне-өзі қол жұмсауына әкелуі мүмкін. Зерттеулер сонымен қатар әйелдің өмірден қанағаттану деңгейіне оның некедегі орнының әсер ететінін көрсетеді. Бове мен Валеггияның айтуынша, кейбір елдерде тек бір әйел ғана медициналық көмек алуға құқылы болғандықтан, жоғары мәртебелі әйелдер өздерінің артықшылықтарын пайдаланып, медициналық қызметтерге қол жеткізеді. Жұбайлар арасындағы жанжал психикалық денсаулыққа қатысты мәселелердің, мысалы, алаңдаушылық, депрессия, соматизация, психотизм және паранойяның көбеюіне себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар, көп әйелділіктегі әйелдерде моногамдық некедегі әйелдерге қарағанда өмірлік қанағаттанудың төмендеуі және өзіне сенімсіздік сезімі жиі кездеседі. Әйелдер арасындағы қызғаныш пен жанжалды азайту үшін түрлі әдістер қолданылады. Олардың қатарында, әйелдердің екеуі де бір-біріне қарындас болған сеңлілі полигиниясы және әр әйелдің жеке тұрғын үйі болған, күйеуінің кезекпен барып тұратын үй полигиниясы бар. Сонымен қатар, әйелдер арасындағы ұрыс-керістің алдын алу үшін әр әйелдің құқықтары мен міндеттерін нақты белгілейтін мәртебелік иерархия құрылады. Бұл практиканың әйелдерге қатысты зиянды аспектілері көп болғанымен, үй шаруасы мен бала тәрбиесін бөлісу сияқты әйелдер үшін жеке және экономикалық артықшылықтар да бар. Сондай-ақ, әйелдер бір-бірімен дос болып, қолдау көрсетеді. Зерттеулер көрсеткендей, бұл жағдай әйелдердің арасындағы жас айырмашылығының ұлғаюына және барлық жыныстық қатынас некеде болған жағдайда, жыныстық қатынасқа түсу жиілігінің төмендеуіне байланысты туындайды.

Ауру

Зерттеулер көрсеткендей, көп әйелділік одақтағы ерлер мен әйелдерде ВИЧ жұқтыру көрсеткіштерінің жоғарылауына себеп болатын екі механизм бар: көп әйелділік одақтағы серіктестердің некеден тыс қарым-қатынастары жиі болады, осылайша бір-бірінің ВИЧ-қа ұшырау тәуекелі артады; көп әйелділік одаққа келген әйелдер моногамды күйеуге үйленген әйелдерге қарағанда ВИЧ-положитивті болу ықтималдығы жоғары. Бұл екі механизмнен басқа, одақ түріне қарай ВИЧ жұқтыру көрсеткіштерінің өзгеруі, көп әйелділік одақтағы адамдар көбінесе бірнеше серіктеспен қарым-қатынас жасайтын жыныстық желінің құрамында болуымен байланысты болуы мүмкін.

Сын

Көп әйел алуды сынға алу мұндай некедегі әйелдердің әл-ауқатына, соның ішінде әйелдерді мәжбүрлеуге, сатып алуға және сатуға (мысалы, көп әйел алуды жүзеге асыратын қоғамдарда жиі кездесетін, қалың мал төлеу сияқты), теңсіздік туралы алаңдаушылық және әйелсіз қалған жас ер адамдардың тағдыры (мысалы, FLDS шіркеуіндегі жоғалған ұлдар), сондай-ақ қоғам мен соғыста кең ауқымды түрде жүзеге асырылатын көп әйел алу арасындағы қарым-қатынасқа бағытталған. Көп әйел алуды сегіз ғасыр бұрын Тома Аквинский сынға алды. Ол көп әйел алудың әйелдер мен балаларға әділетсіздік екенін айтты. Оның пікірінше, бұл жағдай балалардың бір-біріне қарсы болуына, назар, тамақ және баспана үшін бәсекелесуге әкеледі. Аквинаның ойынша, көп әйел алу күйеу мен әйел арасындағы адалдық талаптарын бұзады. Көп әйел алушылардың стандартты тәжірибелері әйелдерді полигинисттік өмір салтынан бас тартуды шешкен жағдайда жиі қиын жағдайға түсіреді. Некеден шығу үшін әйелдер қалың мал төлеуі керек. Бұл ойда қарапайым болғанымен, іске асыруы қиын. Әйелдерінің кетіп қалуына жол бермеу үшін күйеулер қалың малдың бағасын көбінесе жоғары ұстайды, оны әйелдер үшін төлеу мүмкін емес етеді. Көп жағдайда әйелдер көп әйел алудан бас тартса, балаларына қол жеткізе алмайды және ұрпаққа қатысты меншік туралы мәдени ұғымдарға байланысты оларды ала алмайды. Марси Хамильтон көп әйел алуды әйелдерді қанаудың бір түрі деп санайды және былай деп жазды: "Көп әйел алу, сонымен қатар құрбансыз қылмыс емес, бұл практика әйелдерді ерлердің қажеттіліктері мен талаптарына бағындыруға негізделген. Сонымен қатар, көп әйел алушылар үшін әйелдер тек белгілі бір доктриналық мақсатқа жету құралы – көбірек бала тудыру арқылы ер адамның жұмаққа ілу мүмкіндігін арттыру. Еркектер қаржыны басқарады және әйелдер ерлердің жыныстық қажеттерін қанағаттандыратын тауар болып табылады. Бұл жағдайда гендерлік теңдік болуы мүмкін емес, ол әйелдер құқықтарының кез келген тиімді теориясымен үйлесімді емес". Көп әйелділік некедегі бірінші әйелдер көбінесе қиын жағдайда болады, себебі заң немесе діни кодекс жаңа әйелдерді некеге қабылдау үшін олардың келісімін немесе пікірін сұрамайды, сондықтан бірінші әйел күйеуінің отбасына әкелген кез келген жаңа әйелді қабылдауға және олармен жарасым табуға мәжбүр болады. Көп әйел алу асимметриялық, тең емес некелік қарым-қатынас үшін сынға алынады, онда күйеу бірнеше әйелмен жыныстық/романтикалық қарым-қатынас жасай алады, бірақ әйелдер тек бір ер адаммен, өз күйеуімен ғана осындай қарым-қатынасқа түсе алады, бұл көбінесе некеде жыныстық рөлдердің қатаң болуына әкеледі. Көп әйел алуға қарсы тағы бір сын – оны қолданатын барлық мәдениеттер мен діни қауымдастықтарда көп әйел алу ғана рұқсат етіледі; сондықтан бұл ерлер мен әйелдер арасындағы теңдіктің қазіргі заманғы қағидаларын бұзады, әсіресе көптеген осындай жерлерде әйелдердің бірнеше серіктестері болған жағдайда, "намыс үшін өлтіру" және таспен жазалау арқылы қатал жазаланады немесе әйелдердің жыныстық мүшелерін кесу арқылы қорланады. АҚШ-та көп әйел алуды ұстанатын Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері фундаменталистік шіркеуінің айналасында дау туды, себебі қауымдастық балаларды жыныстық қорлау, әлеуметтік алаяқтық және балаларды жұмысқа сату туралы айыптаулармен байланысты болды, бұл көп әйел алған көшбасшы Уоррен Джеффстің өмір бойына түрмеде отыруына әкелді.

Қазіргі заманға дейінгі дәуір

Африка, Америка және Оңтүстік-Шығыс Азияда көне заманда, шамамен б.з.д. 600 – б.з. 1600 жылдары моногамия да, полигиния да болған. Полигиния моногамия кең таралған аймақтарда да кездесетін. Осы кезеңде отбасылық өмірдің қалыптасуында байлық маңызды рөл атқарды. Байлық – қуатты ерлердің басты әйелімен қатар бірнеше қосалқы әйелдері болуы, бұл ресурстық полигиния деп аталады. Әдетте, ауыл басшыларында көп әйелдері болған, ол олардың билігі мен мәртебесінің белгісі саналған. Ауылдарды бағындырғандар бұрынғы басшылардың қыздарына үйленіп, бағындырудың символы ретінде оларды әйелдік құрметке бөленген. Ресурстық полигиния практикасы Африка мен Оңтүстік-Шығыс Азияда Исламның таралуымен және кеңеюімен жалғасты. Мұндай отбасыларда туған балалар бос адамдар деп есептелген. Бос немесе құл қыздардан туған балалар да бос болған, бірақ әйелдерден туған балаларға қарағанда төмен дәрежеде саналған. Тұрғын үйлердің жағдайы аймақтар бойынша әртүрлі болды. Африкада әр әйелдің жеке үйі, мүлкі және малдары болған. Көптеген басқа елдерде әйелдер бір үйде, жабық күйде өмір сүрген. Харем ("тыйым салынған орын" деп те аталады) – әйелдерге арналған үйдің ерекше бөлігі болған.

Қырғызстан

Көп әйел алу Логоли және басқа да Абалулья этностық топтары арасында кең таралған. Қосымша әйел алу – ер адамның табысты және қалыптасқандығының маңызды көрсеткіші саналды. Үлкен отбасы Логоли еркектерінің беделін арттыратын. Көп балалы Логолилер өздерінің мал-мүліктеріне және басқа да мүліктеріне қол сұғудан қорқынышпен қараған адамдардың арасында әділдікке қол жеткізе алатын. Соңғы кезде Логоли ерлері мен әйелдерімен жүргізілген сұхбаттар көп әйел алуға ер адамның мұқият ойланып, зерделі түрде келетінін көрсетті. Мұндай жағдайда басқа әйелдердің және болашақ әйелдің ата-анасының келісімі қажет болуы немесе болмауы мүмкін. Кейбір бала туа алмаған әйелдер күйеуінің қосымша әйел алып, оның арқасында бала мен отбасының қуанышын сезінетін "тоғысымды жүктілік" сияқты жағдайлар да кездеседі. Кейбір ер адамдар ата-аналарының қысымымен отбасының табысын арттыру үшін тағы бір әйелге үйленгендерін айтады. Ал кейбір жас көп әйелді ерлер, бұрын үйленбеген көптеген әйелдердің оларға тұрмысқа шығуға дайындығы мен қажеттілігінің нәтижесінде осы жағдайға түсіп қалғандарын мәлімдейді. Көбінесе екінші және үшінші әйелдер бұрын үйленбеген, жасы үлкен әйелдер болатын. Статистикалық мәліметтер бойынша, Малавиде әрбір бес әйелдің бірі көп әйелді отбасында өмір сүреді деп есептеледі.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкада белгілі бір жағдайларда көп әйел алу заңды. Әдет-ғұрып бойынша некелесуді тану туралы заңның ережелеріне сәйкес жасалған барлық көп әйелді некелер заңды болып табылады. Оңтүстік Африкада көп әйел алу, Оңтүстік Африканың жергілікті банту этностарының және мұсылман қауымдастығының арасында кең таралған. Бұл ежелгі заманда кең таралған болса да, қазір тек бай және мәртебелі адамдардың, мысалы, басшылар мен патшалардың, соның ішінде Оңтүстік Африка Республикасының бұрынғы президенті Джейкоб Зуманың арасында ғана кездеседі. 2001 жылы 15 жастан асқан адамдардың көп әйелді некелеріне шамамен 30 000 адам (0,1%) құрады. Ислам заңы мен мәдени отбасылық заңдар мұсылман еркектеріне төртке дейін әйел алуға мүмкіндік беретін жүйе құрады. Мұның себептеріне бірінші әйелдің бала тумауы немесе ұзаққа созылған ауруы, күйеуінің жесір немесе ажырасқан аналарды асырауға жететін мол байлығы және үлкен отбасылардың экономикалық пайдасы жатады. Оңтүстік Африка мұсылмандары арасында көп әйел алудың тарихи және мәдени тарихы болғанына қарамастан, Оңтүстік Африка Республикасында көп әйел алу ұлттық деңгейде ресми түрде заңсыз. 1994 жылдан кейін Оңтүстік Африка Конституциясындағы дін бостандығы, БҰҰ-ның әйелдерге қарсы барлық түрдегі дискриминацияны жою жөніндегі конвенцияны ратификациялау және мұсылман некелері туралы заң жобасы сияқты түрлі заңдар Оңтүстік Африкадағы исламдық көпжұбайлық одақтар мәселесін қарастырды.

Мозамбик

Мозамбикте көп әйел алуды заңды түрде мойындауға тыйым салынған, бірақ осы практикаға ешқандай заңдық шектеулер қойылмаған, және ол елдің жағалау аймағында кең таралғаны хабарланған. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, 15-49 жас аралығындағы үйленген әйелдердің шамамен 20 пайызы көп әйелділік одақта екені есептелді.

Австралия

Австралияда көп әйел алу заңсыз. 1961 жылғы Неке туралы заңның 94-бабында, егер біреу заңды түрде жалғасып жатқан некеде тұрған адаммен білдей тұрып үйленсе, ол қос жұбайлы болып саналады делінген. Қос жұбайлы болу үшін бес жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы көзделеді. Австралияның Отбасылық сотының толық құрамы 2016 жылдың 6 наурызында көп әйел алудың заңсыз екенін мәлімдеді. Дегенмен, бастапқыда көп әйел алу мүмкіндігі болған шетелдік некелер Австралияда заңды деп танылады. Сот мұндай некені, әлі көп әйелдікке айналмаған, бірақ неке жасалған елдің заңдары бастапқы некедегі серіктестердің кейіннен көп әйел алуына рұқсат беретін жағдайлардағы неке деп анықтады. Австралияның жергілікті халқы арасында көп әйелдік қарым-қатынастар кездесетіні белгілі.

Азия

Көптеген мұсылман елдері дәстүрлі шариғатты сақтайды, ол Құранның үйретілімдерін түсіндіріп, төрт әйелге дейін көп әйел алуға рұқсат береді. Бұған Албания, Тунис, Түркия және бұрынғы КСРО республикалары кірмейді. Албания халқының шамамен 70% тарихи түрде мұсылман болғанымен, көпшілігі дінді ұстанбайды. Түркия мен Тунис – мұсылман халқы басым елдер, олар заң арқылы дінсіздік принциптерін қолдайды. Бұрынғы КСРО республикаларында көп әйел алуға тыйым салу кеңестік заңдардан мұраға қалған. 21-ғасырда мұсылман әлемінде көп әйел алу практикасының жаңаруы, оның заңсыз саналатын кейбір елдер мен қауымдастықтарда заңдылығы мен қабылданғандығын қайта орнатуға көмектесті. Қазақстан, Әзірбайжан және Өзбекстан сияқты бұрынғы КСРО-ның басқа да мұсылман республикаларында көп әйел алуды қайта заңдастыру туралы ұсыныстар жасалды. Басты әйел (немесе заңды әйел) Қытайда, Жапонияда және Кореяда 正室 zhèngshì /정실 (басты бөлме) деп аталған. 大婆 dàpó ("үлкен әйел/басты әйел") – сленгтік термин. Екі термин де дәстүрлілікті және иерархияны көрсетеді. Ресми әйел "үлкен ана" (大媽 dàmā), ана немесе әпке деп аталған. Үлкен анаға қатысты бала "апа" деп сөйлейтін. Екінші әйел 側室 cèshì /측실 деп жазылып, сөзбе-сөз "жанама бөлмеде тұрған" дегенді білдіреді. Бұл сөз Корея мен Жапонияда да қолданылған. Олар сондай-ақ Қытай мен Кореяда 妾 qiè/첩 деп аталған. Екінші әйелге және оның болуына қатысты қолданылатын жалпы терминдер 二奶 (èrnǎi), сөзбе-сөз "екінші әйел".

Үндістан

Үндістанда көп әйел алу, әдетте, тыйым салынған және некелердің көп бөлігі заңды түрде моногамды болып табылады. 19 ғасырдың соңында христиандар арасында көп әйел алуға тыйым салынды, ал 1955 жылғы индуистер неке заңы индуистер үшін көп әйел алуды тыйымдады. Қазіргі таңда көп әйел алуға рұқсат тек мұсылмандарға ғана беріледі, бірақ мемлекеттік саясат оны қатаң түрде қолдамайды. Мұсылмандар 1937 жылғы «Мұсылман жеке құқығы (Шариғат) қолданылуы туралы» заң талаптарына бағынады, оны Бүкіл Үндістан мұсылман жеке құқығы кеңесі түсіндіреді. Үндістанда көп әйел алудың таралуы өте төмен: үйленген әйелдердің арасында индуистердің 1,68 пайызы, мұсылмандардың 2,45 пайызы, христиандардың 2,16 пайызы және басқа діндердің 1,16 пайызы көп әйелді некеде тұрады.

Қытай

Қытайда көп әйел алу 2020 жылы қабылданған Азаматтық кодекске сәйкес заңсыз. Бұл 1950 және 1980 жылдардағы ұқсас тыйым салудың орнын басты. Көп әйел алу Қытайда әрқашан заңсыз болған және кейбір династияларда қылмыс деп есептелген. Таннан Цин династиясына дейінгі отбасылық заңдарда әйелдің, қарындас әйелдің (кәнизақтың) және үй қыздарының мәртебесі өзгертілмейтін. Дегенмен, нағашылық империялық Қытайдың Цин/Чинг династиясының соңына дейін (1911 жылға дейін) қарындас әйелдік (кәнизақтық) заңмен қолдау көрсетілді. Бұрын императорлар жүздеген, тіпті мыңдаған қарындас әйелдерге ие болған. Бай шенеуніктер мен саудагерлер де заңды әйелдеріне қоса қарындас әйелдерді де ұстаған. Бірінші әйел – күйеуінің басты әйелі немесе анасы еді, күйеуі болмағанда, басқа әйелдер оның басшылығына бағынатын. Қарындас әйелдер толық құқықты әйелдерге қарағанда төмен мәртебеге ие болды, көбінесе күйеулерімен бірге жұрт алдында көрінбейтін және үй ішіндегі шешімдерге қатысу құқығы болмады. Қарындас әйелдерден туған балалар әйелдің балаларынан кем саналды және әкесінен тең мүлік мұрагерлікке ие болмады. Алайда, олар заңды деп есептелді, сондықтан некеден тыс туған балаларға қарағанда мәртебе мен мүлікті мұраға алу құқығы артық болды. 1911 жылдан 1949 жылға дейін Қытай Республикасында көп әйел алу де-факто кеңінен таралған, Гоминьдан Азаматтық соғыста жеңіліп, Тайваньға шегінгенге дейін. Белгілі әскери басшы Жан Цзунчан өзінің үш "белгісізі" бар екенін мәлімдеді: белгісіз саны бар мылтықтар, белгісіз сомадағы ақша және белгісіз саны бар қарындас әйелдер. Гонконгтағы қытай еркектері Цин кодексіне сәйкес қарындас әйелдікке ие болатын. Бұл 1970 жылы Неке реформасы туралы заң қабылдануымен аяқталды. 1995 жылы International Herald Tribune газетінің тілшісі Кевин Мерфи Гонконгтағы шекаралық көп әйелдік құбылысы туралы жазды. Берлиндегі Гумбольдт университетінің сексология бойынша зерттеу жұмысында доктор Ман Лун Нг Қытайда шамамен 300 000 ер адамның сүйіктісі бар екенін бағалады. 1995 жылы Гонконгтағы некеден тыс қатынастардың қырық пайызы тұрақты серіктеске қатысты. Тарихи драмалар мен романдарда көп әйелдік мәдениеті (әдетте көп әйелдік) жиі кездеседі. Мысалы, Гонконг жазушысы Луи Чаның "Қергін мен қазан" романында басты кейіпкер Вэй Сяобао жеті әйелге ие (романың кейінгі басылымында ханшайым Цзяньнин әйел ретінде тағайындалды, ал қалғандары қарындас әйелдер).

Қырғызстан

Қырғызстан парламенты көп әйел алуды қылмыстан босату туралы ұсынысты қарады. Бұл ұсынысқа Әділет министрі, елдің адам құқығы жөніндегі уәкілі (омбудсмен) және көп әйел алуды қолдаған 40 мың қол жинаған «Мутакалим» мұсылман әйелдер ұйымы қолдау көрсетті. Алайда, 2007 жылдың 26 наурызында парламент бұл заң жобасын қабылдаудан бас тартты. Президент Курманбек Бакиев көп әйелділікті заңдастыруға қарсы екені мәлім.

Тажикстан

Көп әйелділікке байланысты некелердің санының артуына байланысты Тәжікстанда көп әйелділікті қайта заңдастыру туралы ұсыныстар енгізілді. Атап айтқанда, екінші әйел болуды қалайтын тәжік әйелдері көп әйелділікті қылмыстан босатуды қолдайды. Тәжікстанның Ислам жаңғыру партиясы төрағасының орынбасары Мұхиддин Кабири көп әйелділіктің өсуін тоқтату үшін заңнаманың тиімді болмайтынын айтады. Ол биліктегі элитаның көп әйел алуды сынап, өздері бірнеше әйел алғанын сынап айтады.

Йемен

Көп әйел алу Йеменде заңды, көпшілігі мұсылман ел, ислам дәстүрін ұстанады. Ислам бойынша, күйеу барлық әйелдерін әділ ұстаған жағдайда төрт әйелге дейін алуға рұқсат етіледі. Йемендегі үйленген әйелдердің 7 пайызы көп әйелділік одақта. Ел ішінде жасалған зерттеулер көрсеткендей, ауылдық аймақтарда көп әйел алу қалалар мен жағалау аймақтарына қарағанда жиі кездеседі.

Босния және Герцеговина

Босния және Герцеговинаның мұсылман қауымдары дәстүрлі түрде көп әйел алуды қалыптастырған, бірақ бұл практика соңғы рет 1950 жылдардың басында Казинска Кражинада тіркелді. Елде заңсыз болғанына қарамастан, көп әйел алу кейбір діни топтар тарапынан қолдау тауып, онымен айналысушылардың саны артып келеді. Бұл тенденция Балқандағы фундаменталистік уахабизмнің пайда болуымен байланысты сияқты. Сербияның көршілес Рашка аймағындағы босниялықтар да Босниядағы осы тенденцияға ықпал етті. Олар көп әйел алуды қамтитын, толыққанды исламдық юрисдикция құруды ұсынды, бірақ Сербия бұл ұсыныстарды қабылдамады. Нови-Пазардың бас муфтиі Муамер Зукорлић екінші әйелге үйленді.

Ресей

Ресейдің Қылмыстық кодексі мен Ресей Федерациясының Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодексіне сәйкес, көп әйел алу және бірнеше ересек серіктестермен сексуалдық қатынас жазаланбайды. Бірақ көп некелік некелерді Ресей билігі тіркемейді және ресми түрде мойындамайды, өйткені Ресейдің Отбасы кодексі (14-тарау және басқалары) егер адамның бірі Ресейде немесе басқа елде тіркелген некеде тұрса, некеге тіркеуге тыйым салады. Көп әйел алу көбінесе мұсылмандық республикалар, атап айтқанда Чечня, Ингушетия және Дагестанда кең таралған. Чечен саясаткері Рамзан Кадыров көп әйел алуды заңды түрде тану үшін белсенді түрде әрекет етті. Талғат Таджуддин сияқты мұсылман лидерлері де көп әйел алуды заңдастыруды қолдады. Көпжұбайлық танылмаған Чечен Республикасы Ичкерияда заңдастырылып, құжатталған, бірақ Ресей билігі Ичкерия аумағын қайта бақылауға алғаннан кейін бұл көпжұбайлық некелер жойылды. Кейін Рамзан Кадыров, Чечен Республикасының Президенті, радиодағы сөйлесінде Чеченнің соғыс салдарынан халқының азаюын көп әйел алуды заңдастырумен ақтады. Кадыровқа Ресейдің Бас мүфтилер кеңесінің төрағасы Нафиғалла Әшіров қолдау көрсетіп, елдегі мұсылман қауымдастықтарында көп әйел алудың кең таралғанын мәлімдеді. 1999 жылдың шілде айында Ингушетияда полигинияны президент Руслан Аушевтың жарлығымен ресми түрде мойындап, рұқсат етілді, соның нәтижесінде ерлерге мұсылман дәстүріне сәйкес төрт әйелге дейін үйленуге мүмкіндік берілді. Бірақ бұл жарлық Ресей Президенті Борис Ельциннің жарлығымен дереу тоқтатылды. Бір жыл өткен соң Аушевтың бұл жарлығын Ингушетияның Жоғарғы соты Ресейдің Отбасы кодексіне қайшы келгендігі үшін жойды. Мұсылман емес ресейліктер тарихи түрде моногамияны ұстанғанмен, ресейлік саясаткер Владимир Жириновский халық санының өсуін ынталандыру және ресейліктердің демографиялық дағдарысын шешу үшін полигинияны заңдастыруды ұсынды. Жириновский көп әйелділікті заңдастыруды алғаш рет 1993 жылы, Кадыровтың барлық ресейлік азаматтар үшін көп әйелділікті заңдастыруға қатысты түзетулер енгізетінін мәлімдегеннен кейін ұсынды.

Сербия

Сербия заңдары, өз кезегінде француздық азаматтық кодекске негізделген, жеке тұлғаларға тек моногамдық некеге тұруға рұқсат береді. Дегенмен, азаматтық заңның құзыреті тек азаматтық рәсімдер арқылы жасалған некелерді ғана бақылайды, діни рәсімдер арқылы жасалған некелерді емес. Заң діни некелерді азаматтық некелер тізілімінде тіркеуді міндеттемейді (ал көршілес Боснияда мұндай жасамау айыппұлға соқтыруы мүмкін), сондықтан көп әйел алуды қалайтын адамдарға ешқандай шектеу қойылмайды. Ең белгілі мысал – Сербиядағы Ислам қауымының бас мүфтиі, доктор Муамер Зукорлич, ол бір уақытта үш әйелге үйленген.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда бигамия қылмыс болып есептелсе де, Британияның мұсылман қауымында 20 000-ға дейін көп әйел алу оқиғалары бар деген сенім бар. Ұлыбритания аумағында жасалған барлық некелер моногамды болуы керек және заңды түрде мойындалуы үшін тиісті заңнама талаптарына сай келуі шарт. Ұлыбританияда көп әйелділік одақтарының заңды деп танылуы үшін, адамдар бірнеше жұбайға ие болуға рұқсат берілген елде тұруы және сол елде некелесуі керек. Ұлыбритания заңдарымен мойындалмаған діни рәсімдер арқылы жасалған, тіркелмеген көп әйелділік некелерге де кездеседі. 2016 жылдың мамыр айында британдық Лордтар палатасының тәуелсіз мүшесі баронша Кокс Арбитраж және медиация қызметтері (Теңдік) туралы заң жобасын енгізді. Бұл заң жобасы көп әйелділікке және Ұлыбританияда заңды деп есептелмейтін діни некелерге тұрған адамдарға, егер билік органдары оларды ұстаса, заңдық қорғаусыз қалуы мүмкін екендігі туралы хабарлауды көздейді. Бұл заңды түрде күйеуіне үйленбеген әйелдерді мұраға қатысу құқығы тұрғысынан заңды әйелдерге қарағанда нашар жағдайға түсіреді.

Солтүстік Америка

Көп әйел алу АҚШ пен Канадада заңсыз. Мормон фундаментализмі – мормондық діннің он тоғызыншы ғасырда үйретілген және қолданылған негізгі принциптерінің дұрыстығына сену. Фундаменталистік соңғы күндер қасиеттілерінің ілімдеріне көп әйел алу кіреді, бұл көп әйел алудың бір түрі және соңғы күндер қасиеттілері қозғалысын құрған Джозеф Смит алғаш рет үйреткен. 21-ші ғасырда бірнеше дереккөздер АҚШ-та 60 000-ға жуық фундаменталистік соңғы күндер қасиеттілері бар екенін мәлімдеді, олардың жартысынан азы көп әйелді отбасыларда тұрады. Басқалары 20 000-ға жуық мормон фундаменталистері бар екенін, ал олардың ішінде тек 8 000-нан 15 000-ға дейін көп әйелділікпен айналысады деп санайды. Мормон фундаменталистерінің ең ірі ұйымдары – Соңғы күндер қасиеттілерінің Иса Мәсіхтің фундаменталистік шіркеуі (FLDS Church) және Апостолдық Біріккен бауырластар (AUB). FLDS шіркеуінің 10 000 мүшесі бар деп есептеледі, олар Хилдейл, Юта және Колорадо Сити, Аризона; Эльдорадо, Техас; Вестклифф, Колорадо; Манкос, Колорадо; Крестон және Боунтифул, Британдық Колумбия; Прингл, Оңтүстік Дакота және Монтана қалаларында тұрады. Көп әйел алуды АҚШ-қа көшіп келген кейбір мұсылман иммигранттар да қолданады, әсіресе Африка мен Азиядан келгендер. 2008 жылы NPR All Things Considered бағдарламасы 50 000-нан 100 000-ға дейін американдық мұсылмандар көп әйелді отбасыларда өмір сүретінін хабарлады. 2022 жылдың шілдесінде Мексиканың Пуэбла штатындағы сегізінші округтік азаматтық сотының судьясы елдегі алғашқы үштік некеге рұқсат берді.

Буддизм

Буддизм некені қасиетті санатқа жатқызбайды, ол – зайырлы мәселе, әдетте буддалық монахтар оған қатыспайды (бірақ кейбір ағымдарда дін қызметкерлері некеге тұрады). Сондықтан некеге діни мақұлдау берілмейді. Осының салдарынан некеге тұру формалары елден елге өзгеше. Таиландта көп әйел алу 1935 жылға дейін заңмен рұқсат етілген. Мьянма 2015 жылдан бастап көп әйел алуды тыйым салды. Шри-Ланкада Канди патшалығында көп әйел алу заңды болған, бірақ 1815 жылы патшалықты бағындырған британдықтар оны заңсыз деп жариялады. Парабхава суттасында: «Бір әйелге қанағаттанбай, басқа әйелдерді іздейтін ер адам құлдырауға бет алады» делінген. Буддалық кітаптардың басқа да бөліктері көп әйел алуға теріс қарағандай көрінеді, бұл кейбір авторларды буддизм оны жалпы мақұлдамайды немесе оны төзімді, бірақ екінші дәрежелі неке моделі деп қарастырады деген қорытындыға жеткізеді.

Индуизм

Гинду жазбаларында көп әйел алудың көптеген мысалдары келтірілген; бұл патшалар, ақсүйектер және ең байлар арасында кең таралған қалыпты жағдай еді. Махабхаратадағы Пандалардың әкесі Пандудың екі әйелі болған – Кунти және Мадри. Алайда, индуизм жазбалары полиандрияға да рұқсат береді. Драупади, 7 Саптаршидің әйелі Жатила сияқты, индус әңгімелеріндегі көптеген танымал әйел тұлғалар полиандриялық қатынастарда болған. Рама сияқты көптеген басқа да тұлғалардың тек бір ғана әйелі болғанмен, моногамия неке институтының моральдық тұрғыдан жоғары түрі саналғандықтан, көп әйел алу индустар арасында 1955 жылғы индус неке заңымен тоқтатылғанға дейін дәстүрлі және қабылданған практика болып келді.

Иудаизм

Көп әйел алу Танахта тыйым салынбаған, ал 40-тан астам маңызды тұлғалар, мысалы Есау, Елқана және Сүлеймен сияқты, бірнеше әйелге ие болған. Мұсаның екі-үш әйелі болған: Ховабтың қызы Сипора және "кушит" әйел, бірақ кейбір Киелі кітап түсіндірушілері бұл мәселеге дау айтады. Дегенмен, Есімдер кітабы 17:17-де патшаның тым көп әйел алмауы керектігі айтылған. Майкл Куганның сөзіне сәйкес, "[к]өп әйел алу библиялық кезеңде де кең таралған, және яһудилер арасында бұл дәстүр біздің заманымыздың екінші ғасырына дейін кездескен". Бірақ оның таралуы шектеулі болды және көбінесе байлармен ғана байланысты болды. Бірінші ғасырда көп әйел алудың шығындары мен күрделі мәселелері, әсіресе жағдайы нашарлар үшін, бұл практикаға кедергі келтірді. 11-шы ғасырдан бері ашкеназдық яһудилер Гершом бен Юданың көп әйел алуға (сирек жағдайларды қоспағанда) тыйым салған шешімін қабылдады. Кейбір мизрахи (Орта Шығыс) яһуди қауымдастықтары (әсіресе йемендік және парсылық яһудилер) көп әйел алуды жақында ғана тоқтатты, олар бұл практикаға тыйым салынған немесе заңсыз елдерге көшіп келгеннен кейін. Израильде көп әйел алу заңмен тыйым салынған. Бірақ іс жүзінде заң көбінесе бедуин мәдениетіне араласуды болдырмау үшін жұмсақ қолданылады, онда көп әйел алу практикасы бар. Араб елдерінен келген яһудилердің (немесе олардың дәстүрінде тыйым салынбаған және заңсыз емес басқа елдерден келгендердің) бұрынғы көп әйелдік одақтарына бұл израильдік заң қолданбастанды. Бірақ мизрахи яһудилеріне Израильде жаңа көп әйелдік некелерге түсуге рұқсат етілмейді. Дегенмен, көп әйел алу еуропалық емес яһуди қауымдастықтарында, мысалы, Йемендегі және араб әлеміндегі яһуди қауымдастықтарында, тыйым салынбаған елдерде әлі де кездесуі мүмкін. Караит яһудилерінің көп әйел алуға қарсы ережелері жоқ, бірақ қазіргі заманда бұл практика сирек, және көп әйел алу заңға қайшы келетін елдерде тұратын караиттер арасында мүлдем кездеспейді. Алайда, күйеудің басқа әйелдерге үйленуіне тек оларды бірінші әйелмен теңдей қарауға мүмкіндігі мен қабілеті болған жағдайда ғана рұқсат етіледі, тіпті егер неке шартында екі тараптың бірінің көп әйел алуға қарсы шарттары болмаса. Ал полиандрияға қатаң тыйым салынған.

Табиғатта

Зоологияда полигиния термині бір еркек жануардың көбелек маусымында бірден көп әйел жұбайы болуын білдіреді. Еркектер аналықтарды тікелей қорғау арқылы немесе аналықтарға қажетті ресурстарды иелену арқылы жұбайлар табады. Бұл ресурстарды қорғау арқылы полигиния деп аталады және еуропалық жүн кесуші арасы (Anthidium manicatum) осы мінез-құлықты көрсетеді. Еркектер гүлді өсімдіктердің участаларын иеленеді, өз түріндегі басқа еркектерді және ресурстар үшін бәсекелес жануарларды қуып шығады, содан кейін өз аумағында азықтанатын көптеген аналықтармен жұптасады. Көптеген түрлердің еркектері аналықтарды өз аумағына шақыру үшін лек құрады немесе шашырап кеткен аналықтарды іздейді. Жануарлардағы полигиния қатынастарында аналық жануар балаларға көбінесе күтім жасайды. Эусоциалдық жәндіктердегі полигиния дегеніміз, колонияда тіршілік ететін кейбір жәндіктерде бір ғана емес, бірнеше патшайым болуы. Қызыл ұн қоңыздары сияқты жәндіктер полигинияны туыстық араласудың салдарынан туындайтын депрессияны азайту және осылайша көбеюге қатысты табысты арттыру үшін пайдаланады. Бастапқы полигиния (бірнеше патшайымдар жаңа колония құру үшін бірігеді, бірақ алғашқы жұмысшылардың шағылысқаннан кейін патшайымдар бір ғана патшайым қалғанша күреседі, ал колония моногинге айналады) және екіншілік полигиния (жақсы қалыптасқан колонияда бірнеше патшайымдар сақталады) болады.