Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының оңтүстігінде және Мексиканың солтүстігінде өсетін гикори тұқымдасы.

|аты = Пекан
|суреті = Carya illinoinensis.jpg
|сурет түсіндірмесі = Carya illinoinensis, Мортон Арборетумы, тіркеу нөмірі 1082 39*3
|статусы = LC
|статус жүйесі = IUCN3.1
|статус дереккөзі =
|туысы = Carya
|көкендесі = Carya бөлімі Apocarya
|түрі = illinoinensis
|авторы = (Wangenh.) K. Koch
|таралу картасы = Carya illinoinensis range map 1.png
|таралу картасы түсіндірмесі = Carya illinoinensis табиғи таралу аймағы
|синонимдері =
Carya oliviformis (Michx.) Nutt. Carya pecan (Marshall) Engl. & Graebn. Hicorius pecan (Marshall) Britton
Juglans illinoinensis Wangenh. Juglans oliviformis Michx. Juglans pecan Marshall
|синонимдері дереккөзі =

Бұл ағаш негізінен АҚШ-тың Джорджия штатында және Мексикада тұқымы үшін өсіріледі. Тұқымы жеуге жарамды жаңғақ, оны тамақ ретінде және түрлі рецепттерде, мысалы, пралине және пекан пісірілген торттарында пайдаланады. Пекан – Алабама, Арканзас, Калифорния, Техас және Луизиана штаттарының ресми жаңғағы, сонымен қатар Техас штатының ресми ағашы.

Атауы

Пекан сөзі альгонкин тілінен шыққан, ол пекан, жаңғақ және гиккори жаңғақтарын әртүрлі білдіреді. Оның көптеген айтылу түрлері бар, олардың кейбіреулері аймақтық, ал кейбіреулері емес. АҚШ-та "дұрыс" айтылу туралы көп келісім жоқ, тіпті аймақтар арасында да. Дегенмен, 1927 жылы Ұлттық пекан өсірушілер қауымдастығы айтылудың әртүрлі нұсқаларын мойындады, бірақ біреуін ресми және дұрыс деп белгіледі: "пеа кон деп айтылады – басқаша айтуға дағдыланғандар енді бұдан былай қауымдастық қабылдаған жоғарыда көрсетілген айтылуды ғана қолдануы керек".

Өсу

Жеміс ағашы – ірі жапырақты ағаш, биіктігіне дейін өседі, сирек жағдайда одан да биік болады. Әдетте, оның тарамдарының кеңдігіне жетеді, ал діңінің диаметріне дейін болады. Оңтайлы жағдайда өскен 10 жылдық көшет шамамен биіктікте болады. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, ұзындығында және қауырсын тәрізді, 9–17 жапырақшадан тұрады, әр жапырақшасы ұзын және енінен болады.

Өсіру

Пекан – негізгі егістік дақылдарының ең соңғы отандыққа алынған түрінің бірі. Жабайы пекан американдықтар мен отарлаушылар арасында тамаша дәмдік ретінде жақсы белгілі болғанымен, АҚШ-та пеканның коммерциялық өндірісі 1880 жылдарға дейін басталған жоқ. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, АҚШ жылдық өнімді өндірді, оның 75%-і Джорджия, Нью-Мексико және Техас штаттарында өндірілді. Оларды USDA төзімділік аймақтарының 5-тен 9-ға дейін өсіруге болады, ал ұзақ, ыстық және ылғалды жазғы маусымда жақсы өседі. Өнімшілер үшін жаңғақ жинау әдетте қазан айының ортасында жүзеге асырылады. АҚШ-тан тыс, Мексика әлемдік өнімнің шамамен жартысын өндіреді, бұл АҚШ-тағы көлемге ұқсас, екеуі де әлемдік өндірістің 93%-ын құрайды. Пекан ағаштары өсу маусымында көп мөлшерде суды қажет етеді, ал аймақтағы көптеген баулар су тұтынуды және піскен пекан өндірісін оңтайландыру үшін су басу арқылы суаруды қолданады. Әдетте, бір-бірін тозаңдату үшін екі немесе одан көп түрлі сорттағы ағаштар болуы керек. Коммерциялық өндірушілерді ең көп алаңдататыны – АБИ (ABI), ол сорттың жылдарды ауыстырып өнім беру ықтималдығын көрсетеді (1.0 индексі – екі жылдың бірінде өнімнің аз немесе мүлдем болмауының ең жоғары ықтималдығын білдіреді). Тозаңдану кезеңі барлық сорттарды екі топқа бөледі: тозаң қабылдамас бұрын тозаңды төгіп шығатындар (протандриялық) және тозаң қабылдағаннан кейін тозаңды төгіп шығатындар (протогиниялық). Мемлекеттік деңгейдегі ресурстар нақты аймақтар үшін ұсынылатын сорттар туралы ақпарат береді. Мексикадағы жергілікті пекан 9-шыдан 11-ші аймаққа дейін бейімделген. Бұл популяциялармен селекциялық жұмыстар көбінесе жасалмаған. Мексикада өсіруге ұсынылатын Фрутоса (Frutosa) және Нортенья (Norteña) сияқты жергілікті сорттардан бірнеше ірікпелер жасалған. Мексикада өсіруге ұсынылатын жақсартылған сорттар – USDA әзірлеген сорттар. Бұл селекциялық дамудағы олқылықты көрсетеді, себебі жергілікті пеканды кем дегенде Юкатан түбегіне дейін өсіруге болады, ал USDA сорттарының суыту сағаттарына қажеттілігі аймақтың көп бөлігіндегі көрсеткіштерден жоғары. АҚШ-тың Флорида және Пуэрто-Рико сияқты аймақтары 10-шы немесе одан жоғары аймақтарда орналасқан, сондықтан бұл аймақтарда пекан өсіруге мүмкіндік шектеулі. "Western" – төмен суық аймақтарда өнім бере алатын жалғыз кең таралған сорт.

Өсімдіктерді селекциялау және селекциялау бағдарламалары

Активті селекция және іріктеуді АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің Ғылыми-зерттеу қызметі Техас штатындағы Браунвуд және Колледж Стейшн жерлерінде жүргізеді. Селекциялық жұмыстар 19 ғасырдың соңынан бері жалғастырылып келеді, бірақ бүгінде өсірілетін жаңғақ алқаптарының көп бөлігі "Стюарт", "Шлей", "Эллиотт" және "Дезирэбл" сияқты ескі сорттардан тұрады, олардың кемшіліктері белгілі, бірақ өндіріс потенциалы да мәлім. "Эллиотт" сияқты сорттар жаңғақ қабығының ауруына төзімділігі арқасында үнемі танымал болып келеді. Жаңғақ ағаштарының өсу циклының ұзақтығы және қаржылық мәселелер жаңа сорттарды кеңінен егу алдында жан-жақты тексеруден өтуге мәжбүр етеді. Техаста көптеген сорттар жақсы өнім береді, бірақ АҚШ-тың оңтүстік-шығысында ауру қысымының күшеюіне байланысты өнімсіз болады. Штат деңгейіндегі іріктеу бағдарламалары жалғасуда, Алабама, Арканзас, Флорида, Джорджия, Канзас, Миссури, Нью-Мексико және басқа штаттарда сынақ отырғызу жүргізілуде. Оңтүстік штаттардың қатарынан Айова штатының кейбір аймақтарына және тіпті Канаданың оңтүстігіне бейімделген сорттар питомниктерде қолжетімді. Теннессиден солтүстікке қарай отырғызғанда өндіріс потенциалы айтарлықтай төмендейді. Солтүстік аймаққа бейімделген сорттарды асылдандыру жұмыстарының көп бөлігі өндіріске елеулі әсер ететіндей масштабта жүргізілген жоқ. 6-шы және одан солтүстікке қарайғы аймақтарда қолжетімді және бейімделген сорттар (мысалы, "Major", "Martzahn", "Witte", "Greenriver", "Mullahy" және "Posey") көбінесе жабайы өсімдіктерден алынған селекциялар болып табылады. Канза – АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің селекциялық бағдарламасынан шығарылған солтүстік аймаққа бейімделген сорт, ол жоғары өнімділікке, сапаға және суыққа төзімділікке ие.

Аурулар, зиянкестер және бұзылулар

Жеміс өндіру мен ағаш өсуін шектейтін түрлі аурулар, зиянкестер және физиологиялық бұзылыстар пеканға тән. Бұлар қабықша ауруынан бастап, хиккори қабық құртына дейін жетеді. Пекан, әсіресе ылғалды жағдайда, бактериялар мен саңырауқұлақтарға, мысалы, пекан қабықша ауруына бейім. Фунгицидтермен емделмеген пекан ағаштары үшін ең зиянды ауру – қабықша ауруы. Профилактикалық шашыру материалдары мен кестелері туралы ұсыныстар мемлекеттік деңгейдегі ресурстардан алуға болады. Әртүрлі жәндіктер жапырақтардың, сабақтардың және дамитын жаңғақтардың қоршауын жейді. Бұларға амброзия қоңыздары, бұтақ белдіктілері, пекан жаңғағы, хиккори қабық құрты, филлоксера, куркулио, мырыштар және бірнеше құрт түрлері жатады. АҚШ-тың оңтүстік-шығысында C. illinoinensis-те никельдің жетіспеушілігі, әсіресе мочевинамен тыңайтылған ағаштарда "ешкінің құлағы" деп аталатын бұзылысқа әкеледі. Сол сияқты, мырыш жетіспеушілігі жапырақтардың гүлденуіне себеп болады. Рақ ауруы және қабықшаның нашарлауы сияқты басқа да түрлі бұзылыстар туралы мәліметтер бар.

Қолданылуы

Пекан тұқымдары жеуге жарамды, бай, майлы дәмге ие. Оларды жаңа күйінде, қуырылған немесе тамақ жасау үшін пайдалануға болады, әсіресе тәтті десерттерде, мысалы, американдық оңтүстіктегі дәстүрлі пекан пісірмесі сияқты. Майлы пекан печенье, торт және мұзқаймақтарда да көп қолданылады. Пекан американдық пралине тағамдарының маңызды құрамы болып табылады. Пеканды қолданатын тамақ дайындаудың басқа да түрлері – пекан майы және пекан сары майы. Пекан ағашы жиһаз және ағаш едендер жасауға, сондай-ақ етке дәм беру үшін отын ретінде қолданылады, бұл грильденген тағамдарға көптеген жеміс ағаштарынан гөрі тәтті және жаңғақты дәм береді.

Тамақ

Пекан жаңғағының құрамында 4% су, 72% май, 9% белок және 14% көмірсу бар (кестеге қараңыз). 100 г нормативтік мөлшерде пекан 690 калория береді және диеталық талшық (38% DV), марганец (214% DV), магний (34% DV), фосфор (40% DV), мырыш (48% DV) және тиамин (57% DV) (кесте) бойынша бай көз болып табылады (Күнделікті қажеттілік мөлшерінің 20% немесе одан да көп). Пекан темір мен В витаминдерінің орташа мөлшерде (10-19% DV) көзі болып табылады. Пекан майының құрамында негізінен моноқанықпаған май қышқылдары, атап айтқанда олеин қышқылы (жалпы майдың 57%) және полиқанықпаған май қышқылы, линоль қышқылы (жалпы майдың 30%) басым.

Эволюциялық дамуы

Карья иллиноиненсис (Carya illinoinensis) – жаңғақ тұқымдасының бір түрі. Juglandaceae тұқымдасы бүкіл әлемде жеті және он қазіргі туыс және 60-тан астам түрмен өкілденеді. Осы түрлердің көпшілігі Жаңа әлемнің Солтүстік жарты шарында шоғырланған, бірақ олардың кейбіреулерін Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда кездестіруге болады. Тұқымдастың алғашқы қазба үлгілері бор дәуірінде пайда болды. Engelhardioideae және Juglandioideae кіші тұқымдастарының аражібін бөлінуі шамамен 64 миллион жыл бұрын палеогеннің басында болды. Engelhardioideae кіші тұқымдасының қазіргі өкілдері көбінесе тропикалық және мәңгі жасыл, ал Juglandioideae кіші тұқымдасының өкілдері жапырақты және қоңыржай аймақтарда таралған. Пеканның дамуындағы екінші маңызды қадам – желмен таралатын жемістерден жануарлар арқылы таралуға өту болды. Бұл таралу стратегиясы жемістің сыртында қабықтың пайда болуымен және май қышқылдарының салыстырмалы мөлшерінің күрт өзгеруімен байланысты. Олей қышқылының линоль қышқылына қатынасы желмен және жануарлар таратып таратқан тұқымдар арасында кері өзгеріске ұшырайды. Juglandaceae тұқымдасының басқа түрлерінен одан әрі ерекшелену шамамен 44 миллион жыл бұрын эоцен дәуірінде болды. Пекан туысына жататын жемістің қабығы, жаңғақ туысына жататын Juglans жемісінің қабығынан тек қабық қалыптасуымен ғана ерекшеленеді. Жаңғақтың қабығы гүл жапырақтарынан, гүл жапырақшаларынан және тостаған жапырақтарынан немесе тостаған жапырақтарынан ғана пайда болады. Пеканның қабығы тек гүл жапырақтары мен гүл жапырақшаларынан ғана қалыптасады.

Генетика

Пекан – 32 хромосомалы түр (1N = 16), ол Carya ovata, Carya laciniosa, Carya cordiformis сияқты Carya туысының басқа 32 хромосомалы түрлерімен оңай будандасады, сондай-ақ Carya tomentosa сияқты 64 хромосомалы түрлермен де будандасуы мүмкін. Мұндай будандардың көпшілігі өнім бермейді. Бұл гибридтерді олардың гибридтік тегін көрсету үшін "хикан" деп атайды. NMSU-де пекан геномын толық аяқтау бойынша жүргізілген соңғы зерттеулер бүгінгі таңда қолданыстағы коммерциялық пекан сорттарында C. Aquatica (су гикори), C. Myristiciformis (мускат гикори) және C. Cordiformis (ащы гикори) түрлерінен енген ДНК бар екенін көрсетті.

Символизм

1919 жылы 36-шы Техас заң шығарушы органы пекан ағашын Техас штатының мемлекеттік ағашы деп белгіледі; 2001 жылы пекан штаттың ресми "салауатты жаңғағы" деп жарияланды, ал 2013 жылы пекан пирогы штаттың ресми пирогы болып жарияланды. Сан-Саба қаласы, Техас, өзін "Әлемнің пекан астанасы" деп жариялайды және ол "Ана ағашының" (шамамен 1850 жыл) орналасқан жері, ол ұрпақтары арқылы штаттың өндірісінің бастауы деп есептеледі. 1982 жылы Алабама штаты пеканды ресми штаттық жаңғақ деп атады. Арканзас штаты оны 2009 жылы ресми жаңғақ ретінде қабылдады. Калифорния штаты 2017 жылы бадам, фисташка және жаңғақпен бірге төрт штаттық жаңғақтың бірі ретінде қабылдады. Пралиндарымен танымал Луизиана штаты 2023 жылы пеканды өзінің ресми штаттық жаңғағы деп қабылдады. 1988 жылы Оклахома штаты пекан пирогын қамтитын ресми штаттық тағамды бекітті.