Кіріспе

Неміс журналисі, өнер сыншысы және дипломат (1723–1807)

Фридрих Мелхиор, Барон фон Гримм (26 қыркүйек 1723 – 19 желтоқсан 1807) – неміс туған, француз тілінде жазған журналист, өнер сыншысы, дипломат және «Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers» энциклопедиясына үлес қосқан автор. 1765 жылы Гримм лирика және опералық либреттолар туралы маңызды мақала – «Poème lyrique»-ті «Энциклопедияға» жазды. Кристоф Виллибальд Глюк және Раниери де Кальзабиги сияқты, Гримм опера реформасына қызығушылық танытты. Германиялық әдебиет теорияшысы де Гриммнің сөзінше, «ерте не кеш, Гриммнің эстетикалық идеялары» атты кітап жазылуға тиіс».

Алғашқы жылдар

Гримм Регенсбург қаласында, Иоганн Мелхиор Гриммнің (1682–1749), пастордың, және Сибилла Маргарет Гриммнің (құрметті аты Кох) (1684–1774) ұлы болып дүниеге келді. Ол Лейпциг университетінде оқыды, онда Иоганн Кристоф Готтшед пен Иоганн Август Эрнеститің ықпалында болды, және классикалық әдебиетті сын тұрғысынан бағалауда оларға көп қарыздар болды. Он тоғыз жасында ол «Баниз» трагедиясын жазды, ол біршама сәттілікке ие болды. Екі жыл әдебиет пен философияны оқығаннан кейін, ол туған қаласына оралып, граф Шёнборнның үйіне қызметке орналасты. 1749 жылы ол шәкірті, жас Шёнборнмен бірге Парижге сапарлады. Онда граф Август Генрих фон Фризен оны хатшылыққа тағайындады. Жан-Жак Руссо «Өзімнің мойындауларымда» Гриммнің чембалода ойнағанын және Саксония-Гота-Альтенбург герцогі Фридрих III-тің үлкен ұлы, Саксония-Готаның болашақ мұрагер ханзадасы үшін оқушы болып жұмыс істегенін жазды. Руссомен танысуы тез арада музыка мен театрға деген өзара құштарлық арқылы жылы достыққа айналып, Мари Шарлотта Ипполит де Кампет де Сожонның салонында бас қосып отырған Энциклопедистер Дидро, Барон д’Ольбах, д’Аламбер, Мармонтель, Морель және Гельвециймен жақын байланысқа әкелді. Ол француз тілін тез меңгеріп, өмір сүрген ортаның сезімталдығы мен мінезін толыққанды қабылдады, сондықтан оның шетелдік тегі мен тәрбиесінің іздері жойылғандай болды. 1750 жылы ол «Mercure de France» журналы үшін неміс әдебиеті және Готтшедтің идеялары туралы жаза бастады. 1752 жылы «Буффондардың дауы» басталғанда, ол «M. Grimm-нің Омфале туралы хаты» деген мақала жазды. Гримм либретто мәтіні мен музыканың арасында байланыс жоқ екенін айтты. Гримм мен Руссо Эли Катерина Фреронның қарсыластарына айналды. 1753 жылы ол «Богемиялық баланың Парижге француз операсының қайғылы халде екенін көру үшін жіберілгені туралы мысал» деп аталатын «Le petit prophète de Boehmischbroda» атты өткір памфлет жазды. Италия операсын қорғауы оның әдеби беделін нығайтты. Бұл памфлеттің тууының бір себебі Париж операсының примадоннасы Мари Фельге деген ықыласы болуы мүмкін, ол итальяндық арияларды орындауға қабілетті сирек француз әншілерінің бірі болды. Ол оның ұсынысын қабылдамағандықтан (және Луи де Кахусакпен қарым-қатынаста болғандықтан) Гримм әлсіздікке түсті. Руссо мен аббат Рейнал оны күтуге кірісті.

Құжаттың мазмұны

Бірнеше жыл бойы Гримм Париж салонындағы суретшілер мен суреттер туралы хабарлады, ал Дидро оның ізбасары болды; ол архитекторлар Жак Жермен Суфлотты және Клод Николас Ледукті, табиғатты зерттеуші және математик Буффонды, математик Леонард Эйлерді және саясаттанушы Кондорцетті жоғары бағалады. Гримм Дидродан Луи Антуан де Бугенвильдің «Дүние айналасындағы саяхат» еңбегін рецензиялауын сұрады. Гримм Жан Калас ісіне, Руссо мен Дэвид Юм арасындағы дауға, Монгольфье ағайындыларына және Мадам де Стальдің Ж.Ж. Руссоның еңбектері мен мінез-құлқы туралы хаттары жарияланғанда назар аударды. «Корреспонденция» Руссо туралы қасақана жалған және дұрыс емес ақпаратты таратуға ықпалды құралдың біріне айналды. Гримм Мондонвилльдің «Дафнис және Алкимдур» операсын жоғары бағаламады, бірақ окситан тілінің итальян тіліне жақын болғандықтан қолданылуын мақұлдады; Гриммнің сөзінше, «Зороастрда күн мен түн кезекпен алмасады, бірақ ақын бесеуге дейін санауды білмейтіндіктен, есептеуінде шатасып, әр актіде күн мен түнді екі-үш рет қайталауға мәжбүр болды, сонда ғана пьеса соңында күн шығуы мүмкін». Ол Каффарелли туралы, Пьер Бомарше туралы жазды. Гримм Антуан де Леристің туындысына көп мән бермеді: «Автор жұртшылық оның еңбегін мейіріммен қабылдады дейді. Егер толық ұмытылу осылай аталатын болса, авторның риза болуы орынды»; «Корреспонденция» Гриммсіз 1790 жылғы революцияға дейін жалғасты.

Байланыстар

1755 жылы француз армиясының офицері, маршал Морис де Саксеннің немере інісі граф фон Фризен (1727–1755) қайтыс болғаннан кейін Гримм Жеті жылдық соғыс кезінде 1756–57 жылдары Вестфалия науқанында маршал д’Эстрееге секретари де командир ретінде жылына 2000 ливр көлеміндегі қызметке орналасты. 1759 жылы ол Франкфурт-на-Майне қаласынан француз сарайына елші болып тағайындалды, бірақ Луи XV-нің құпия қызметі ұстап алған хабарламасында граф де Брольді сынағандықтан, оның лауазымынан айырылды.

Ж.-Ж. Руссо

1751 жылы Руссо Гриммді мадам д’Эпинаймен таныстырды, екі жылдан кейін олардың арасында 30 жылға созылған қарым-қатынас басталды. Төрт жыл өткен соң бұл Гримм, Дидро және Руссо арасындағы айырылмас жарысқа әкеп соқты. Гримм мен д’Гольбах Тереза Левассердің анасына қаржылай көмек көрсетті. Руссоның орнына Гримм мадам д’Эпинаймен бірге Женеваға, дәрігер Теодор Троншинге бару үшін жолға шықты. Руссо Гримм оны жүкті қылды деп ойлады. Гримм Руссоның «Жули, немесе Жаңа Гелоиза» және «Эмиль, немесе Тәрбие туралы» еңбектерін сынады. Руссоның ашуы оны «Қиссаларында» Гриммнің мінезін жағымсыз бейнелеуге итермеледі. Гриммнің ең жақын досы Дидроға жасаған опасыздығы Дидроны 1781 жылы «Абат Рейнальдың Гримм мырзаға жазған кешірім хатында» оны да қатты айыптауға мәжбүр етті. 1783 жылы Гримм ең жақын досы мадам д’Эпинайды жоғалтты, ал келесі жылы Дидро да қайтыс болды. Одан көп өтпей ол Пруссияның Генрих ханзадасын Парижге дипломатиялық сапармен алып келді.

Моцарттың Парижге үш рет баруы

Леопольд Моцарт 1763 жылдың маусымында екі дарынды баласын – жеті жасар Вольфгангты (1756 жылдың 27 қаңтарында туған) және он екі жасар Наннерльді (Мария Анна, 1751 жылдың 30 шілдесінде туған) «Ұлы саяхатқа» алып кетуді шешті. Моцарттың Парижге алғашқы сапары 1763 жылдың 18 қарашасынан 1764 жылдың 10 сәуіріне дейін жалғасты, содан кейін отбасы Лондонға аттанды. Леопольд алып келген көптеген ұсыным хаттарының барлығы тиімсіз болды, тек Мельхиор Гриммге арналған хат нәтижелі байланысқа әкелді. Гримм 25 жасында Парижге көшіп келген неміс еді және ол музыка мен операның шебер әуесқойларының бірі болды, ол Еуропа аристократиясы үшін париждік журналист ретінде жұмыс істеді. Ол «неміс дарындыларын өз қанатына алуға» көндірілді. Гримм 1763 жылдың желтоқсанындағы «Әдеби хаттар» журналында Моцарт балалары туралы мақала жариялады, бұл Леопольдтың париждік жоғары қоғам мен музыкалық айналымдарға енуіне көмектесті. Гриммнің жұмыс берушісінің ұлы, Орлеан герцогы Людовик Филипп II Моцарттарға Версальде өнер көрсетуге көмектесті, олар Рождество мен Жаңа жылды екі апта бойы сол жерде өткізді. Герман Аберт былай түсіндіреді: «Олар Версальде өнер көрсеткеннен кейін ғана аристократиялық ортаға қабылданды және оларға құрмет көрсетілді». Гримм жас Моцарттың жеке және қоғамдық концерттерде орындаған әсерлі импровизацияларын мақтанышпен айтты. Леопольд өзінің клавир мен скрипкаға арналған төрт сонатасын Льюис XV патшасының қызы Мадам Викторияға және Дафиннің күйеуіне арнады, олар «THEOPH:W:MOZART Compositeur, et Maitre de Musique, agé de 7 ans» деп таныстырылды. 1766 жылы Кармонтелл Гриммнің тапсырысымен отбасының суретін салды. 1777 жылы Мишель Бартелеми Ольвье Вольфгангтың Храмдағы Принц Конти салонында фортепианода ойнағандағы суретін салды, бұл сурет қазір Лувр мұражайында сақталуда. Лондон (15 ай) мен Голландияда (8 ай) ұзақ болғаннан кейін Моцарттар үш жарым жылға созылған «Ұлы саяхатын» 1766 жылдың 10 мамырынан 9 шілдесіне дейін Парижде тоқтау жасап аяқтады, бұл Моцарттың француз астанасына екінші сапары болды. Гримм оларға тағы да көмектесті, бағыт берді және кеңес берді. Балалардың жасы 10 және 15-ке жеткенде, олардың жас дарындылар ретіндегі бұрынғы танымалдылығын жоғалтты, себебі париждіктер енді оларға бұрынғыдай қызығушылық танытпады. Гримм 1766 жылдың 15 шілдесіндегі «Әдеби хаттар» журналында Моцарт балалары туралы өте мақтаулы хат жазды. Моцарттың музыка жасаудың барлық салаларындағы керемет прогресіне тоқталып, Гримм жас композитордың болашақ опералық табысын болжады: «Ол тіпті бірнеше итальяндық арияларды жазды, және он екі жасқа толғанға дейін ол итальяндық театрдың бірінде опера қоятынына күмәнім жоқ». Алайда, Аберт Гриммнің журналына «оның басты авторының тұлғасына байланысты сақтықпен қарау қажет, өйткені Гримм өзі сипаттап отырған өнерге әділдік таныту үшін музыкант ретінде жеткілікті дайындықтан өтпеген, тіпті ол шындықты бұзуға дайын болса да, ақыл-ойының жарқырауына немесе әдемі сөздерге мүмкіндік беру үшін адам емес еді» деп ескертеді. Гриммтің сол хаттың соңында жазған екінші болжамы біріншісі сияқты орынды болмады: «Егер осы балалар тірі болса, олар Зальцбургте қалмайды. Көп ұзамай монархтар олардың иелігі үшін жарысады». Шындығында, Моцарт еуропалық сарайлардан опера композиторы ретінде жұмысқа орналаса алмады және өмір бойы еркін опера жазушысы болды. Леопольд 22 жастағы Моцартты үшінші және соңғы сапар үшін Парижге 1778 жылдың 23 наурызынан 26 қыркүйегіне дейін жіберді. Бірақ бұл жолы Моцарт тек анасы Анна Мария Моцартпен бірге барды, Леопольд жұмысын сақтап қалу үшін Зальцбургте қалды. Гримм Моцарт пен оның анасына тағы да көмектесті, бағыт берді және кеңес берді, ол мақтанышпен менеджер ретінде әрекет етті. Бірақ Моцарт көбінесе бірқатар көңіл көшірулерге тап болды, ал Анна Марияға тайфун қызуынан ауырды және 1778 жылдың 3 шілдесінде қайтыс болды. Анасы қайтыс болғаннан кейін Моцарт Гримммен бірге тұрды, ол Эпинай ханыммен бірге Антин шоссесіндегі 5-ші үйде тұратын. Өмірінде алғаш рет Моцарт жалғыз қалды. Моцарт екі айдан астам уақыт бойы Луиза д'Эпинайға тиесілі өте жақсы көрінісі бар мүгедектерге арналған әдемі бөлмеде болды; ол кейде олармен тамақтанатын, бірақ көбінесе ол сыртта болады. Гримм, «Ақ Тиран» деген лақап атымен танымал, өзінің қатаң пікірлерімен ерекшеленетін адам, Моцартпен жақсы тіл табыса алмады. Моцарт Парижде көңілсіздікке тап болды. Қала «өте лас» болды; Гримм оқушыларды табу үшін «жетіспей жүргеніне» шағымданды, себебі ол өзінің таныстыруларын шақыру шаршатады, тым қымбат және нәтижесіз болды: «Адамдар маған құрмет көрсетіп, содан кейін ойнауға шақырады, мен олар үшін орындаймын, олар «О, бұл керемет, түсінікті емес, таң қалдырады» дейді. Содан кейін, қош сау бол». Ол Герцог де Гин және оның қызы үшін жазылған флейта мен арфаға арналған Концерттің (K. 299) және «Les petits riens» (K. 299b) балеті үшін ешқашан ақы алған жоқ. Моцарт «Concert Spirituel» директоры Жозеф Легродан хорлар (K. 297a) жазу үшін шақырылды, олар Моцартқа ешқандай есім бермей орындалды. Содан кейін Моцарт Мангеймнен келген төрт желді аспаптық ойыншылар тобы үшін E-flat мажордағы (K. 297b) симфониялық концерт жазды, ол оны Легроға сатты, бірақ көшірмесін сақтап қалмады. Легро оны орындау үшін көшірме жасаған жоқ, ал туынды «жоғалған» деп есептелді. Моцарт 1778 жылдың 18 маусымында «бірауыздан мақтауға» ие болған «Concert Spirituel» композиторы ретінде D мажордағы (K. 297, «Париж симфониясы») 31-ші симфониясымен үлкен жетістікке жетті. Моцарт Парижде «өзінің генийіне, ұсыныстарына, біліміне және көңіл күйіне» толықтай қайшы келетінін анықтады. Ол француз тіліне, олардың мінез-құлқына, олардың қабақтығына, олардың «өте мақтанды» екеніне деген терең наразылығын білдірді және олардың жалпы бейморалдығына «қорқынышпен» қарады. Жан-Жак Руссо сияқты, Моцарт француз тілін табиғатынан музыкасыз және «музыка жағынан өте қиын» деп тапты, тіпті «осы адамдардың тілін шайтан өзі ойлап тапқан» деді. Ол француз музыкасының құнды еместігіне сенді: «Олар музыканы түсінбейді», Леопольд Париждегі алғашқы сапарында айтқан сөздерін қайталап: «Француз музыкасының барлығы бір тиынға да тұрмайды». Ол олардың әншілерін нашар деп бағалады. «Мен өзімді тек аңдар мен жануарлардың арасында сезінемін. Бірақ бұлай болуы мүмкін бе, өйткені олар өз әрекеттерінде, сезімдерінде және құмарларында да сондай». Табиғатынан күдікпен қараған Моцарт Гриммге сенімсіздікке ие болды, ал «Гриммнің өзі Моцартты адам ретінде күрделі және түсініксіз деп санады — өзіне сенімділік пен арманшылдықтың ерекше қоспасымен». Моцарт Гриммнен «он бес луи д’орға» дейін қарыз алуға мәжбүр болды. Вольтердің 1778 жылдың 30 мамырындағы өлімі «олардың арасындағы үлкен бос кеңістікті» көрсетті. Гримм Леопольдты Париждегі үнемі және қарқынды желілік қатынастың Вольфганг үшін тым қиын екенін ескертті, «өйткені Паристің төрт бұрышына жүгіру және түсіндірулермен шаршау өте қиын. Сонымен қатар, бұл мамандық оған ұнамайды, өйткені ол жазудан алған ләззатын жоғалтады». Олардың қарым-қатынасы «ең терең келіспеушілікпен» аяқталды. Леопольд Моцарттың Парижден кетуіне келісті: «Саған Париж ұнамайды, мен сені де кінәламаймын. Менің келесі хатымда сен Парижден кетуің керек екенін білесің». Гримм Моцарттың Страсбургке сапарын ұйымдастырды, бес күнде сапарды қамтамасыз ететін дилижанс уәдесін берді, бірақ Моцартты он екі күнге созылған почта вагонымен сапар жасауға мәжбүр етті. Моцарт «1778 жылдың 26 қыркүйегінде қаладан кетті, келіп жеткендей ашулы және көңілсіз». Моцарт 1778 жылдың 3 қазанында Нансиде тоқтады, содан кейін 14 қазанда Страсбургке жетті. Париждегі үш сапары барысында Моцарт француз астанасында барлығы 13 ай өткізді, оның барлығы Гриммнің басшылығы мен көмегімен өтті...

Ресейдің Екатерина II

Гримм Ресейдің Екатерина II-мен 1773 жылы Санкт-Петербургте танысты, ол Гессен-Дармштадттың Вильгельминасының сарайында болған кезде, оның шаһзада Павелге үйленуіне орай. Бірнеше аптадан кейін Дидро келді. 1 қарашада екеуі де Ресей Ғылым академиясының мүшелері болды. Дидроның атеизміне байланысты ол император астанасында көп табысқа жете алмады, ал Екатеринаның басқару стилін сынағанда Гримм одан алшақтады. Джонатан Исраэльдің сөзіне қарағанда, Гримм – Ағартушылық Абсолютизмінің өкілі. Гримм Фердинандо Галиани мен Чезаре Беккарияны таныстырды, сондай-ақ Жан Губер мен Иоганн Фридрих Райффенштейнді Ресей империясында ілгерілетуге көмектесті. 1776 жылы ол француз сарайында Саксен-Готаның министрі болды. 1777 жылы ол қайтадан Санкт-Петербургке сапар шекті, онда шамамен бір жыл бойы қалды. Гримм императрицамен шахмат және карта ойнағанды ұнататын. Саймон Диксонның пікірінше, ол Руссо туралы ойларымен Екатеринаға ықпал етті. Ол өнер туындыларын сатып алуда императрицаның Париж агенті ретінде жұмыс істеді және оның тапсырмаларын көп орындады. Оның көмегімен Дидроның (1766 жылы) және Вольтердің (1778 жылы) кітапханалары сатып алынып, Ресей астанасына жіберілді. 1779 жылы Этьен Морис Фальконе Парижге оралғанда, Гримм Джакомо Кваренгиді сәулетші, ал Клодионды мүсінші ретінде таныстырды. 1787 жылы Екатерина Гриммнен өзіне жазған хаттарын өртеп жіберуін немесе оларды бір ғасыр бойы ешкім таба алмайтындай етіп сақтап қоюын сұрады.

Сент-Жорждің рыцары

Кристоф Виллибальд Глюк пен Раниери де Кальзабиги сияқты Гримм опералық реформамен айналысты. Гримм театрды жақсы көретін, «Комеди Франсезді» сынға алған және өзінің жұмыс берушісінің әйелі мадам де Монтессонның жеке театрын мақтаған. 1776 жылы Париж опера театры қайтадан қиын жағдайға түсті. Сыншы Барон Гриммнің айтуынша, "капиталистер консорциумы" операның келесі директоры ретінде Шевалье де Сент-Жоржды ұсынды. Ол мадам де Монтессонмен бірге тұрған, жанындағы сарайда Сент-Жоржға көмектесті. Моцарт екі айдан астам уақыт Сент-Жорждің жанында өткізді. Екі сарайдың да ортақ бағы, шіркеуі және театры болды.

Зейнеткерлік

"Ернёрнген ерн оргросмутер" кітабынан 1792 жылы ол Монт-Бланк көшесінен (1792 жылы, Франция революциясы кезінде, Шауссе д'Антен көшесі Монт-Бланк көшесі деп өзгертілді, бұл атау сол департаменттің атынан қойылды. 1815 жылы ол бастапқы атауын қайта алды) кетіп, Готта қаласына қоныстанғаны және герцог сарайы Фридштейн сарайында тұрғаны белгілі болады. Оның кедейлігін Екатерина жеңілдетіп, өмірінің соңында оны Гамбургтегі Ресей елшісі етіп тағайындады. Өте қуанбаса да, ол d'Épinay-дың немересі, кейін Bueil графесі болған Эмили де Белсунспен бірге сапарға шықты. 1797 жылдың 17 қаңтарында күрт соқыр болғаннан кейін ол жаңа қызметінен бас тартты. (Гримм 1762 жылдан бері көру қабілетімен мәселелері болған.) Ол және жас Эмили бірнеше апта Алтонада болды. Олар Брауншвейгке сапар шегіп, 1797 жылдың жазынан 1800 жылдың маусымына дейін сонда тұрды, онда Эмилиге Виллем Билдердейк сабақ берді. Содан кейін Саксен-Гота-Альтенбург герцогы Эрнест II оны қайта шақырды. Ол 1807 жылдың 19 желтоқсанында Готтада қайтыс болды. 6912 Гримм астероидінің негізгі белдеуі оның құрметіне аталды.

Шығармалары

Гриммнің «Әдеби, философиялық және сындық хаттар жинағы» 1753 жылдан 1769 жылға дейін Жан Батист Антуан Суард тарапынан көптеген қысқартулармен өңделді және 1812 жылы Парижде 6 томдық түрінде жарық көрді, 8vo; екінші бөлімі, 1771-1782 жылдарға арналған, 1812 жылы 5 томдық түрінде, 8vo; және үшінші бөлімі, 1775 және 1776 жылдардың бір бөлігінде, сондай-ақ 1782-1790 жылдар аралығында, 1813 жылы 5 томдық түрінде, 8vo. 1814 жылы қосымша том жарық көрді; толық хаттар жинағы Жюль Антуан Ташеро [fr] (А. Шоденің көмегімен) «Nouvelle Édition, revue et mise dans un meilleur ordre, avec des notes et des éclaircissements, et oil se trouvent rétablies pour la première fois les phrases supprimées par la censure impériale» (Париж, 1829, 15 том, 8vo) атты жаңа басылымда қайта жарияланды; ал «Correspondance inédite, et recueil de lettres, poésies, morceaux, et fragments retranchés par la censure impériale en 1812 et 1813» 1829 жылы жарық көрді. Стандартты басылым Морис Турнеге (16 том, 1877–1882) тиесілі. Қазіргі таңда XVIII ғасырды зерттеудің халықаралық орталығында, Ферни-Вольтерде Улла Кёльвинг жариялаған жаңа басылыммен алмастырылуда. Гриммнің «Екатерина II императрицаға деген құрметімнің пайда болуы және оның салдары туралы тарихи естеліктері» және Екатеринаның Гримммен (1774–1796) хат алмасуы 1880 жылы Яков Гроттың басылымында, Ресей Императорлық тарихи қоғамының жинағында жарық көрді. Ол оған өте жақын қарым-қатынаста болып, Гераклит, Жорж Дандин сияқты есімдермен атады. Революция кезінде ол одан хаттарын жоюды өтінді, бірақ ол бас тартты, және оның қайтыс болғаннан кейін олар Санкт-Петербургке қайтарылды. Алайда Гриммнің хаттарының бір бөлігі ғана сақталған. Ол өзін «Плеур» деп қол қояды. Гриммнің ресми хаттардан басқа хаттарының бір бөлігі Турнеудің басылымына енген; ал қалғандары Катарина фон Бектольсхаймның «Естеліктерінде» (Erinnerungen einer Urgrossmutter) бар, оны граф Ц. Оберндорф өңдеген (Берлин, 1902).