Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мичоаканның жергілікті халқы, Мексика
Indigenous group of Michoacán, Mexico
Пурепечалар (өз атауы) – Мексиканың Мичоакан штатының солтүстік-батыс аймағында, негізінен Черан және Патскуаро қалалары маңында шоғырланған жергілікті халықтар тобы. Олар "Тараскан" деген бөгде атаумен де белгілі, бұл атауды сырттан келгендер қолданады, ал пурепечалар өздері қолданбайды. Пурепечалар Мичоаканның көп бөлігін, сондай-ақ Гуанахуато және Халисконың төменгі жазықтарын да мекендеген. Селая, Акамбаро, Серано және Юрирапундаро қалаларында да қоныстанған. Қазір пурепечалар Мичоаканның орталық биік таулы аймақтарында, Патскуаро және Куицео көлдерінің төңірегінде тұрады.
The Purépecha (endonym ) are a group of Indigenous people centered in the northwestern region of Michoacán, Mexico, mainly in the area of the cities of Cherán and Pátzcuaro. They are also known by the derogatory term "Tarascan", an exonym, applied by outsiders and not one they use for themselves. The Purépecha occupied most of Michoacán but also some of the lower valleys of both Guanajuato and Jalisco. Celaya, Acambaro, Cerano, and Yurirapundaro. Now, the Purépecha live mostly in the highlands of central Michoacán, around Lakes Patzcuaro and Cuitzeo.
Испандықтарға дейінгі тарих
Бұл Колумбқа дейінгі дәуірдегі маңызды империялардың бірі болды. Елордасы Цинцунцзан қаласы еді. Пурпеча архитектурасы "Т" әрпі пішіндес сатылы пирамидаларымен ерекшеленеді. Колумбқа дейінгі пурпеча шеберлері бүкіл аймақта құнды зат саналған колибри қауырсындарын көп пайдаланған қауырсын мозаикаларын жасады. Колониалдық дәуірге дейін Пурпеча патшалығы ацтектермен қақтығысқа түсті. Пурпеча патшалығы жаулап алу арқылы кеңейді. Дегенмен, көптеген тайпалар жаулап алу мен қан төгілуден сақтану үшін, өз еркіндіктерін сақтап қалу мақсатында Пурпеча патшалығымен металл сияқты тауарлар мен ресурстарды алмастырды. Пурпеча империясын ацтек империясы ешқашан бағындыра алмады, тіпті ацтектердің оларды шайқаста жеңгені туралы бірде-бір дерек жоқ. Бұл, көптеген жағдайда, олардың империясында металл кендерінің болуымен және ацтектерге қарағанда металлургия саласындағы білімдерінің артық болуымен байланысты; осындай шеберлік олардың ұрпақтарында сақталып, әсіресе мыс өңдеу саласында бүгінге дейін кеңінен танылған. Ацтектермен жау болғанына қарамастан, олар металл құралдар мен қару-жарақтар үшін негізінен сауда жасады.
It was one of the major empires of the Pre Columbian era. The capital city was Tzintzuntzan. Purépecha architecture is noted for step pyramids in the shape of the letter "T". Pre Columbian Purépecha artisans made feather mosaics that extensively used hummingbird feathers, which were highly regarded as luxury goods throughout the region. During the Pre Colonial era, the Purépecha kingdom engaged in conflict with the Aztecs. The Purépecha kingdom expanded through conquest. However, many avoided conquest and bloodshed and, in order to maintain their freedom, exchanged goods and resources such as metal with the Purépecha kingdom. The Purépecha empire was never conquered by the Aztec Empire, in fact there is no record of the Aztecs ever defeating them in battle. This was most likely due to the presence of metal ores within their empire, and their knowledge of metallurgy, which was far superior to that of the Aztecs ; such skills have persisted in their descendants and are still widely regarded today, particularly their coppersmithing. Even though they were enemies with the Aztecs, the Aztecs still traded with them, mainly for metal tools and weapons.
Испан дәуірі (1525-1821)
Ацтек империясының испандықтармен жаулап алынуы туралы естігеннен кейін және жергілікті халықтың саны шешек ауруының эпидемиясынан қатты азайғаннан кейін, казончи Тангасуан II 1525 жылы Испания короліне қарсылықсыз қарастырылатын вассал ретінде адалдығын білдірді. Испан конкистадоры Кристобаль де Олид, Пурепеча империясына келген соң, қазіргі Мичоакан аймағында, 1520-жылдардың басында Гуанахуатоның бір бөлігін зерттеген деп саналады. Аңыз бойынша, 16-17 жастағы Пурепеча ханшайымы Эрендира өз халқын испандықтарға қарсы қаһарлы соғысқа бастап шықты. Олар ұрланған испандық жылқыларды пайдаланып, шайқасқа міне беруді үйренді. 1529-1530 жылдары испан әскерлері 500 испан сарбазы мен 10 000-нан астам жергілікті жауынгерден тұратын әскермен Мичоакан және Гуанахуатоның бір бөлігіне енді. Содан кейін, 1530 жылы Реал Аудиенсияның президенті Нуньо де Гусман, жергілікті халыққа қатыгездігімен және зорлық-зомбылығымен танымал конкистадор, аймақты тонап, Тангасуан II-ні өлімге жіберді, Пурепеча мемлекетін жойды және хаостық жағдай мен кең таралған зорлық-зомбылықты тудырды. 1533 жылы тәж тәжірибелі Оидорды (Аудиенсия судьясы) және кейіннен епископ Дон Васко де Кироганы жіберді, ол тұрақты отарлық билік орнатты. Испан отарлау кезеңінде Пурепеча жерлері ауыр орманшабуға ұшырады.
After hearing of the Spanish conquest of the Aztec Empire and having the native population much diminished by an epidemic of smallpox, the cazonci Tangaxuan II pledged his allegiance as a vassal of the King of Spain without a fight in 1525. It is believed that the Spanish conquistador Cristóbal de Olid, upon arriving in the Purépecha Empire, now in present day Michoacán, explored some parts of Guanajuato in the early 1520s. A legend relates of a 16 or 17 year old Purépecha, Princess Eréndira, who led her people into a fierce war against the Spanish. Using stolen Spanish horses, her people learned to ride into battle. In 1529 to 1530, the Spanish forces entered Michoacán and some parts of Guanajuato with an army of 500 Spanish soldiers and more than 10,000 Native warriors. Then, in 1530, the president of the Real Audiencia, Nuño de Guzmán, a conquistador notorious for his ruthlessness and brutality towards the natives, plundered the region and executed Tangaxuan II, destroying the Purépecha State and provoking a chaotic situation and widespread violence. In 1533, the Crown sent an experienced Oidor (Judge of the Audiencia) and later bishop, Don Vasco de Quiroga, who established a lasting colonial rule. The lands of the Purépecha was subjected to serious deforestation during the Spanish Colonial period.
Кардена дәуірі
Мексика революциясынан кейін (1910–1920), Мичоакан саяси тұрақсыздыққа ұшырады. Мичоаканның шағын қаласынан шыққан бұрынғы революциялық генерал Лазаро Карденас өз штатының губернаторы болып тағайындалғанда, реформалар мен экономикалық дамудың амбициялық бағдарламасын бастады, және ол Мексика президенті болғаннан кейін де (1934–1940) осы бағдарламаны жалғастырды. Оның пікірінше, Мичоаканның ежелгі мәдениеті Мексиканың революциядан кейінгі ұлттық санасын құрудың негізі болды. Ацтектер Мексика тарихында және ұлттық сананы құруда маңызды рөл атқарғанмен, Карденас Пурепечаларды "таза" бастау ретінде қарастырды. Пурепечалар ешқашан ацтектерге бағынбаған, бірақ испан жаулап алу дәуірінде пурепечалардың қарсылығы аймақтық мақтанышқа айналды. Әсіресе Карденас испандарға қарсы күрескен деген әңгімеге толы ханшайым Эрендираның тарихын насихаттады. Ол Патзкуарода салған үйіне "La Quinta Eréndira" деген ат қойды және Пурпеча тарихын бейнелеу үшін суретшілерге тапсырыс берді, олар оның резиденциясында және басқа да жерлерде суреттер салды. Пурепечалардың фольклорлық өнер көрсету дәстүрі индихенисттердің мақтанышының көзіне айналды.
Following the Mexican Revolution (1910–1920), Michoacán experienced political unrest. When former revolutionary general Lázaro Cárdenas, originally from a small town in Michoacán, was appointed governor of his state, he began an ambitious program of reform and economic development, which he continued when he became president of Mexico (1934–40). For him, the indigenous heritage of Michoacán was foundational for the construction of Mexico's post revolutionary identity. Although the Aztecs loomed large in Mexican history and the construction of identity, Cárdenas saw the Purépecha as "purer" source. The Purépecha had never been conquered by the Aztecs, but in the era of the Spanish conquest, the resistance of the Purépecha was a point of regional pride. In particular, Cárdenas promoted the story of Princess Eréndira who is said to have fought against the Spanish. He named the house he built in Pátzcuaro "La Quinta Eréndira" and commissioned muralists to depict Purépecha history in his residence and elsewhere. Purépecha traditions of folkloric performance became a source of indigenista pride.
Мичоаканнан көшіп кету
ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басында әлеуметтанушылар Пурэпеча халқының аймақтан көшіп кетуін зерттеді.
In the late twentieth and early twenty first century social scientists have studied Purépecha out migration from the region.
Дін
Көптеген дәстүрлер сақталып келеді, соның ішінде 2 ақпанда тойланатын Джимбани Уэксурхина (Жаңа от) да бар. Онда дәстүрлі халықтық және католик элементтері кездеседі. Қоғам төрт элементті құрметтеу рәсімі ретінде "чиджпири джамбани" немесе "жаңа от" деп аталатын от жағады. Құдайға арналған әлеуметтік жиын пурхепеча тілінде де өткізіледі. Олар аспан, жер және жер асты құдайына сенген. Аспан мен соғыс құдайы – Курикавери. Өмір мен климатты басқаратын жер құдайы – Квеапари. Теңіз бен жер асты құдайы – Харатенга.
Many traditions live on, including the Jimbani Uexurhina (New Fire), which is celebrated on February 2. It has both traditional indigenous and Catholic elements. The community lights a fire, called the chijpiri jimbani or "new fire," as part of a ceremony that honors the four elements. Mass is also celebrated in the Purhépecha language. They believed in God of the sky, earth, and underworld. The God of the sky and war, Kurikaweri. The Goddess of earth, controlling life and climate, Kweawaperi. The Goddess of the sea and the underworld, Xaratenga.
Мәдениет
Пурэпечалар негізінен балықшылар, себебі олар көбінесе Патскуаро көлдерінің маңында өмір сүрген. Олар тоқу және керамика жасау өнерімен де белгілі. Көптеген адамдар құршаумен қоршалған ағаш үйлерде тұрады. Дегенмен, осы құрылыстардың көп бөлігі кірпіштен және бетоннан жасалған үйлерге алмастырылуда. Пурэпеча халқының ерекше салтының бірі – ана мен бала 40 күн жеке демалыстан кейін нәрестені шомылдыру рәсімі. Содан кейін нәресте 6 апта бойы оралмалданып, анасымен немесе жақын туысымен үнемі дене жақындығында болады. Пурэпечалар салған ғибадатханалар Мезоамерикадағы басқа ғибадатханалардан өзгеше болған. Бүгінде пурэпечалар көптеген мерекелерді тойлайды. Пурэпеча халқы ең көп тойлайтын мерекелердің бірі – Өлгендер күні немесе "Día de los Muertos". 1 және 2 қарашада отбасы мүшелері жақындарының қабірлері басында түн бойы бейілдеуге қатысады. Пурэпечалар өлгендердің рухы Өлгендер күнінде олардың туыстарына қамқорлық етеді деп сенеді. Сан-Хуан-Нуево-Парангарикутиро қаласында, пурэпеча халқының арасында еркектер Курпиттер биін билейді. Бұл би еркектерге еркектігін көрсетуге және сүйікті қызына құштарлық білдіруге көмектеседі. Би христиан дініндегі Епифания мерекесінде тойланады.
The Purépecha are mainly fishers because they mainly lived around the Patzcuaro lakes. They are also known for their skill in weaving and pottery. Many live in wooden cabins within compounds surrounded by dry stone walls. However, many of these structures are being replaced with homes made out of brick and concrete. One distinctive practice of the Purépecha include the baptism of newborns after forty days of separate rest for the mother and child. The infant is then swaddled for six weeks and kept in physical contact with the mother or a close female relative. Temples created by Purépecha didn't look like their Mesoamerica counterparts. Purépecha today celebrates many holidays. One of the most popular holidays celebrated by the Purépecha is the Day Of The Dead or "Día De Los Muertos" While it is celebrated throughout Mexico in the same way, Purépechans celebrate slightly differently. On November 1 and 2, family members take part in all night vigils at the graves of their loved ones. Purépecha believe that the souls of the dead watch over their living relatives on the Day of the Dead. In the town of San Juan Nuevo Parangaricutiro, which is a Purépecha town, unmarried men will dance the Dance of the Cúrpites. The dance is used to help the man express their masculinity and court their sweetheart. The dance is celebrated during the Christian holiday of Epiphany.
Тіл
Пурепеча тілі Мичоакан штатында шамамен 200 мың адамға жуық адамдар қолданады. Мексиканың 2000 жылғы жергілікті тілдер заңына сәйкес, пурепеча сияқты жергілікті тілдерге олар қолданылатын аймақтарда испан тілімен бірдей ресми мәртебе берілді. Жақында жергілікті мектептерде пурепеча тілінде оқыту енгізілді. Бұған қоса, көптеген пурепеча қауымдары тілді үйренуге арналған курстар мен сабақтар ұсынады.
The Purépecha language is spoken by nearly 200,000 people in Michoacán. Since Mexico's 2000 indigenous language law, indigenous languages like Purépecha were granted official status equal with Spanish in the areas in which they are spoken. Recently, educational instruction in Purépecha has been introduced in the local school systems. Additionally, many Purépecha communities offer classes and lessons in the language.
Танымал мәдениетте
Пурэпечаның ханшайымы Эрендира 2006 жылғы "Эрендира Икикунари" (Бағынбайтын Эрендира) фильмінде бейнеленген. 2017 жылғы Disney-дің "Coco" фильмі "Мама Коко" атты кейіпкерді ұсынады, ол шынайы Пурэпеча әйелі Мария Салуд Рамирес Кабальероға негізделген, бірақ бұл Pixar компаниясымен ресми түрде расталмады. 2022 жылғы "Қара пантера: Уаканда мәңгілік" фильмі Наморды таныстырады, оның мифологиясы Майя және Ацтек мәдениеттерінің ықпалымен мезоамерикалық түпнұсқалық фонды қамту үшін жаңадан жазылған. Намор рөлін сомдайтын Тенох Хуерта Пурэпеча тегінен шыққан.
Princess Eréndira of the Purépecha was depicted in the 2006 film Erendira Ikikunari (Erendira the Untamable). The 2017 Disney film, Coco presents a character named “Mama Coco”, who was apparently based on the real Purépecha woman María Salud Ramírez Caballero, although it was never officially confirmed by Pixar. The 2022 film, Black Panther: Wakanda Forever, introduces Namor, whose mythos is rewritten to include an indigenous Meso American background with influences from Mayan and Aztec culture. Tenoch Huerta, who portrays Namor, comes from a Purépecha background.