Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс тілінде туған француз философы (1723–1789)
German born French philosopher (1723–1789)
Пол Анри Тири, Барон д’Холбах (dɔlbak; 8 желтоқсан 1723 – 21 қаңтар 1789), d’Holbach деп танылатын франко-герман философы, энциклопедияшы және жазушы, француз ағартушылығының көрнекті өкілі. Ол Рейн Палатиніндегі Ландау қаласының жанындағы Эдесхаймда Пол Генрих Дитрих болып дүниеге келді, бірақ негізінен Парижде тұрып жұмыс істеді, онда салон ұстады. Ол «протестанттық және әсіресе неміс ойларын», әсіресе ғылым саласында таратуға көмектесті, бірақ атеизмімен және дінге қарсы жазған көптеген еңбектерімен әйгілі болды, олардың ең танымалдары – «Табиғат жүйесі» (1770) және «Жалпыға ортақ мораль» (1776).
Paul Henri Thiry, Baron d'Holbach (dɔlbak; 8 December 1723 – 21 January 1789), known as d'Holbach, was a Franco German philosopher, encyclopedist and writer, who was a prominent figure in the French Enlightenment. He was born Paul Heinrich Dietrich in Edesheim, near Landau in the Rhenish Palatinate, but lived and worked mainly in Paris, where he kept a salon. He helped in the dissemination of "Protestant and especially German thought", particularly in the field of the sciences, but was best known for his atheism and for his voluminous writings against religion, the most famous of them being The System of Nature (1770) and The Universal Morality (1776).
Өмірбаян
Д’Гольбахтың туған және қайтыс болған күндері туралы мәліметтер әртүрлі. Оның нақты туған күні белгісіз, бірақ құжаттар 1723 жылдың 8 желтоқсанында крещение рәсімінен өткенін көрсетеді. Кейбір деректер 1789 жылдың маусым айында қайтыс болғанын қате көрсетіп тұр. Д’Гольбахтың анасы, Екатерина Якобина (құрмет аты – Гольбах; 1684–1743) – Йоханнес Якоб Гольбахтың (1723 жылы қайтыс болған) қызы. Оның әкесі, Иоганн Якоб Дитрих (басқаша жазылулары: нем. : Иоганн Якоб Дирре; фр. : Жан Жак Тири; 1672–1756) – шарапшы болған. Д’Гольбах балалық шағы туралы ештеңе жазбаған, бірақ оның Париждегі ағасы Франц Адам Гольбах (немесе Адам Франсуа д’Гольбах немесе Мессир Франсуа Адам, Гольбах бароны, Хезе, Леенде және басқа да жерлердің иесі) (шамамен 1675–1753) тәрбиелегені белгілі. Ағасы Париж қор биржасындағы спекуляциялар арқылы миллионер атанған. Оның қаржылық көмегімен Д’Гольбах 1744 жылдан 1748 жылға дейін Лейден университетінде оқыды, онда Джон Уилкспен дос болып қалды. 1750 жылы ол екінші туысы Базиль Женевьева д’Энге (1728–1754) үйленді, ал 1753 жылы олардың Франсуа Николас есімді ұлы дүниеге келді. Ұлы әкесі қайтыс болғанға дейін Францияны тастап кеткен. 1753 жылы Д’Гольбахтың әкесі мен ағасы қайтыс болып, оған Хезе сарайы, Кастель Хезе те Хезе кіретін зор мүлік қалды. Д’Гольбах өмірі бойы байлығын сақтап қалды. 1754 жылы оның әйелі белгісіз аурудан қайтыс болды. Көңілі қабақ Д’Гольбах досы Барон Гримммен бірге қысқа мерзімге провинцияға кетіп, келесі жылы қайтыс болған әйелінің қарындасы Шарлотта Сюзанна д’Энге (1733–1814) үйлену үшін Пападан арнайы рұқсат алды. Олардың ұлы Шарль Мариус (1757–1832) және екі қызы – Амели Сюзанна (1759 жылдың 13 қаңтарында) мен Луиза Паулин (1759 жылдың 19 желтоқсанында – 1830) болды. Жаз айларында, Парижте ыстық және ылғалды болғанда, Барон д’Гольбах өзінің Grandval, Le Château de Grand Val (Sucy en Brie қаласындағы бүгінгі N 27 rue du Grand Val) елді мекеніне көшіп, достарын бірнеше күн немесе апта бойы қонаққа шақыратын. Әр жылы Дени Дидроны шақырып, Лоренс Стерн басқарған ағылшын елшілігінің ашылуында англикан шіркеуінде дұға жасауға қатысатын. Д’Гольбах жомарттығымен белгілі болды, көбінесе достарына, соның ішінде Дидроға жасырын немесе анонимді түрде қаржылай көмек көрсетті. Жан Жак Руссоның «Жули, немесе жаңа Элоиза» романындағы атеист Ульмар кейіпі Д’Гольбахтың бейнесінен алынған деп саналады. Оның түрлі діни еңбектерінің авторлығы 19 ғасырдың басына дейін кеңінен танылмады. Айырықша жайт, ол Париждегі Сен-Рох шіркеуіне жерленген. Қабірінің нақты орны белгісіз.
Sources differ regarding d'Holbach's dates of birth and death. His exact birthday is unknown, although records show that he was baptised on 8 December 1723. Some authorities incorrectly give June 1789 as the month of his death. D'Holbach's mother, Catherine Jacobina (née Holbach; 1684–1743), was the daughter of Johannes Jacobus Holbach (died 1723). His father, Johann Jakob Dietrich (with other notations: ger. : Johann Jakob Dirre; fr. : Jean Jacques Thiry; 1672–1756), was a wine grower. D'Holbach wrote nothing of his childhood, though it is known he was raised in Paris by his uncle Franz Adam Holbach (or Adam François d'Holbach or Messire François Adam, Baron d'Holbach, Seigneur de Heeze, Leende et autres Lieux) (approx. 1675–1753), who had become a millionaire by speculating on the Paris stock exchange. With his financial support, d'Holbach attended Leiden University from 1744 to 1748, where he became a friend of John Wilkes. In 1750, he married his second cousin, Basile Geneviève d'Aine (1728–1754), and in 1753 a son was born to them, Francois Nicholas, who left France before his father died. In 1753 both d'Holbach's uncle and father died, leaving him with an enormous inheritance, including Heeze Castle, Kasteel Heeze te Heeze. D'Holbach remained wealthy throughout his life. In 1754, his wife died from an unknown disease. The distraught d'Holbach moved to the provinces for a brief period with his friend Baron Grimm and in the following year received a special dispensation from the Pope to marry his deceased wife's sister, Charlotte Suzanne d'Aine (1733–1814). They had a son, Charles Marius (1757–1832), and two daughters, Amélie Suzanne (13 January 1759) and Louise Pauline (19 December 1759 – 1830). During the summer months, when Paris was hot and humid, Baron d'Holbach retreated to his country estate at Grandval, Le Château de Grand Val (Sucy en Brie today N° 27 rue du Grand Val on the outskirts of Paris (Département Val de Marne). There he would invite friends to stay for a few days or weeks, and every year he invited Denis Diderot whom he joined at a Anglican chapel service at the opening of the English Embassy led by Laurence Sterne. D'Holbach was known for his generosity, often providing financial support discreetly or anonymously to his friends, amongst them Diderot. It is thought that the virtuous atheist Wolmar in Jean Jacques Rousseau's Julie, ou la nouvelle Héloïse is based on d'Holbach. The authorship of his various anti religious works did not become widely known until the early 19th century. Ironically, he was buried in the Church of Saint Roch, Paris. The exact location of the grave is unknown.
Энциклопедияға үлестер
Ол "Энциклопедия" үшін саясаттан және діннен химия мен минералогияға дейінгі тақырыптар бойынша көптеген мақалалар жазды және аударды. Германиядан шыққан, бірақ француз азаматы болған ол, қазіргі заманғы неміс табиғат философиясының көптеген еңбектерін француз тіліне аударуға кірісті. 1751 және 1765 жылдар аралығында Д’Холбах жобаға шамамен төрт жүз мақала, негізінен ғылыми тақырыптар бойынша үлес қосты, сонымен қатар табиғат философиясы бойынша бірнеше томды редакциялады. Д’Холбах христиан емес діндерге қатысты бірнеше сынға толы жазбалардың авторы болуы мүмкін, олардың мақсаты – христиан дінін сыйпай сынға алу болған.
For the Encyclopédie d'Holbach authored and translated a large number of articles on topics ranging from politics and religion to chemistry and mineralogy. As a German who had become a naturalised Frenchman, he undertook the translation of many contemporary German works of natural philosophy into French. Between 1751 and 1765, D'Holbach contributed some four hundred articles to the project, mostly on scientific subjects, in addition to serving as the editor of several volumes on natural philosophy. D'Holbach might also have written several disparaging entries on non Christian religions, intended as veiled criticisms of Christianity itself.
Дінге қарсы шығармалар
Энциклопедияға қосқан үлесіне қарамастан, д’Холбах бүгінде философиялық жазбаларымен танымал, олардың бәрі анонимді немесе псевдонимдермен жарияланып, Франциядан тыс жерде, көбінесе Амстердамда Марк Мишель Рей баспасында басылған. Оның философиясы нақты материалистік және атеистік болды және қазір француз материализмі деп аталатын философиялық бағытқа жатқызылады. 1761 жылы «Christianisme dévoilé» (Христиандық ашылуы) жарық көрді, онда ол христиандыққа және дінге жалпы адамзаттың моральдық дамуына кедергі ретінде шабуыл жасады. Деист Вольтер бұл еңбектің авторлығын жоққа шығарып, д’Холбахтың философиясына деген қарсылығын білдірді, былай деп жазды: «[Бұл еңбек] менің принциптеріммен толығымен қайшы келеді. Бұл кітап мен жек көретін атеистік философияға жетелейді». «Христиандық ашылуынан» кейін «La Contagion sacrée», «Théologie portative» және «Essai sur les préjugés» сияқты басқа да еңбектер жарық көрді. Д’Холбахқа осы істерде Жак Андре Найжон көмектесті, ол кейін оның әдеби мұрагері болды.
Despite his extensive contributions to the Encyclopédie, d'Holbach is better known today for his philosophical writings, all of which were published anonymously or under pseudonyms and printed outside France, usually in Amsterdam by Marc Michel Rey. His philosophy was expressly materialistic and atheistic and is today categorised into the philosophical movement called French materialism. In 1761 Christianisme dévoilé (Christianity Unveiled) appeared, in which he attacked Christianity and religion in general as an impediment to the moral advancement of humanity. The deistic Voltaire, denying authorship of the work, made known his aversion to d'Holbach's philosophy, writing that "[the work] is entirely opposed to my principles. This book leads to an atheistic philosophy that I detest." Christianity Unveiled was followed by others, notably La Contagion sacrée, Théologie portative and Essai sur les préjugés. D'Holbach was helped in these endeavours by Jacques André Naigeon, who would later become his literary executor.
Табиғаттың жүйесі
1770 жылы д’Хольбах өзінің ең танымал кітабы – «Табиғат жүйесі» (Le Système de la nature) атты еңбегін Жан Батист де Мирабоның атымен жариялады. Мирабо – он жыл бұрын қайтыс болған Академия хатшысы еді. Діннің бар екенін жоққа шығарып, априорлық аргументтердің ешқайсысын дәлел ретінде қабылдамай, д’Хольбах әлемді себеп-салдар заңдарымен байланысқан, қозғалыстағы материядан басқа ештеңе деп қарастырды. Ол: «Нәрселердің қалыптасуын түсіндіру үшін табиғаттан тыс күштерге жүгінудің қажеті жоқ» деп жазды. «Табиғат жүйесі» – әлемді толығымен натуралистік тұрғыдан қарастыратын, ұзақ және кең көлемді еңбек. Кейбір зерттеушілер Дени Дидроның д’Хольбахтың жақын досы болғанын және д’Хольбахқа қаншалықты әсер еткенін анықтау қиын екенін айтады. Шындығында, Дидро «Табиғат жүйесінің» кейбір бөлімдерін жазған болуы мүмкін. Дегенмен, Дидроның «Табиғат жүйесіне» қосқан үлесі қандай болса да, осы еңбек д’Хольбахтың философиясының «француз материализмі мен атеизмінің шыңы» деп танылуына себеп болды. Д’Хольбахтың дінге қарсы күресінің басты мақсаты – моральдық болатын: ол христиан институтын қоғамды жақсартуға кедергі келтіретін маңызды фактор деп қарады. Оның пікірінше, моральдің негізін Киелі кітапта немесе католик шіркеуінің моральдық ұстанымдарында емес, бақытта іздеу керек: «Егер адам бақытсыз болмайынша ізгілікке ұмтылуы керек деу бекер және әділетсіз. Егер жамандық оған бақыт әкелсе, ол жамандықты жақсы көруі керек». Д’Хольбахтың радикализмі адамдардың негізгі қозғаушы күші – жеке мүдделерді ақылмен іздеу екенін, яғни «қоғам» деп аталатын нәрсенің осыдан тұратынын, ал жеке қажеттіліктерді бос және өзімшіл түрде қанағаттандырудың мәні жоқ екенін көрсетті. «Табиғат жүйесі» кітабының І-бөлігінің 15-тарауы «Адамның нағыз мүддесі немесе оның бақыт туралы түсініктері» деп аталады. Адам ізгіліксіз бақытты бола алмайды. Адамның бақытты өміріне үлес қосатын нәрселерді қалауы – табиғи, ақылға қонымды және қажетті. Қуаныш, байлық, билік – оның құмарлығына лайық, оларды қалай қолдануға үйренгенде және олардың көмегімен өмірін жақсарта алатын қабілетке ие болғанда, оларға жұмсалуға тұрарлық. Оларды қалайтындарды айыптауға, оларға иелік ететіндерді жек көруге болмайды, бірақ оларды алу үшін олар жиренетін құралдарды қолданса; немесе оларды алғаннан кейін өзіне де, басқаларға да зиян келтіретіндей пайдаланса, билікке ұмтылсын, ұлылыққа ұмтылсын, беделге ұмтылсын, егер оларға лайық болса; оларды алу үшін өзінің тыныштығына немесе өмір сүріп жатқандардың тыныштығына құрбандық ете алса; байлыққа ұмтылсын, егер оны өзі үшін шынымен пайдалы, басқалар үшін шынымен пайдалы ете білсе; бірақ оларды алу үшін өзін ұялтатын, кінәлі сезінуге мәжбүрлейтін, серіктестерінің жеккөруіне ұшыратуы мүмкін, немесе қоғамның жазалауына ұшыратуы мүмкін құралдарды ешқашан қолданбасын; оның нағыз бақыты өзіне деген құрметіне, басқаларға тигізетін пайдасына негізделгенін әрдайым есінде ұстасын; ең бастысы, қоғамда өмір сүретін адам үшін ең қол жеткізбес нәрсе – тек өзінің бақытын ойлау екенін ешқашан ұмытпасын. Атеистік және материалистік «Табиғат жүйесі» көптеген замандастарының, соның ішінде дін қызметкерлері мен философтардың алаңдаушылығын тудырған радикалды идеялардың ядросын құрады, бұл олардың күшті қарсылық білдіруіне себеп болды. Франциядағы католик шіркеуі корольдікке қаржылық қолдауын тоқтатумен қорқытты, егер ол кітаптың таралуын тиімді түрде тоқтатпаса. Кітапқа қарсы жазған адамдардың тізімі ұзақ болды. Танымал католик теологы Николас Сильвестр Бержие «Материализмді тексеру» («Examen du matérialisme») атты жауап жазды. Вольтер өзінің философиялық сөздігінде «Құдай» («Dieu») мақаласында Систем философиясын жоққа шығаруға асығып, қаламды ұстады, ал Ұлы Фридрих оған да жауап дайындады. Оның қағидалары д’Хольбахтың «Жақсы ақыл-ойы» немесе «Жоғарыдан келгенге қарсы табиғи идеялар» атты еңбегінде одан да кеңінен танымал түрде жинақталған.
In 1770, d'Holbach published his most famous book, The System of Nature (Le Système de la nature), under the name of Jean Baptiste de Mirabaud, the secretary of the Académie who had died ten years previously. Denying the existence of a deity, and refusing to admit as evidence all a priori arguments, d'Holbach saw the universe as nothing more than matter in motion, bound by inexorable natural laws of cause and effect. "There is", he wrote, "no necessity to have recourse to supernatural powers to account for the formation of things." The System of Nature is a long and extensive work presenting a thoroughly naturalistic view of the world. Some d'Holbach scholars have pointed out that Denis Diderot was a close personal friend of d'Holbach's, and that it is unclear to what extent d'Holbach was influenced by him. Indeed, Diderot may possibly have been the author of parts of the System of Nature. Regardless, however, of the extent of Diderot's contribution to the System of Nature, it is on the basis of this work that d'Holbach's philosophy has been called "the culmination of French materialism and atheism". D'Holbach's objectives in challenging religion were primarily moral: he saw the institutions of Christianity as a major obstacle to the improvement of society. For him, the foundation of morality was to be sought not in Scripture or the moral teachings of the Catholic Church, but in happiness: "It would be useless and almost unjust to insist upon a man's being virtuous if he cannot be so without being unhappy. So long as vice renders him happy, he should love vice." D'Holbach's radicalism posited that humans were fundamentally motivated by the pursuit of enlightened self interest, which is what he meant by "society", rather than by empty and selfish gratification of purely individual needs. Chapter 15 of Part I of System of Nature is titled "Of Man's true Interest, or of the Ideas he forms to himself of Happiness. – Man cannot be happy without Virtue." It is quite natural in man, it is extremely reasonable, it is absolutely necessary, to desire those things which can contribute to augment the sum of his felicity. Pleasure, riches, power, are objects worthy his ambition, deserving his most strenuous efforts, when he has learned how to employ them; when he has acquired the faculty of making them render his existence really more agreeable. It is impossible to censure him who desires them, to despise him who commands them, but when to obtain them he employs odious means; or when after he has obtained them he makes a pernicious use of them, injurious to himself, prejudicial to others; let him wish for power, let him seek after grandeur, let him be ambitious of reputation, when he can show just pretensions to them; when he can obtain them, without making the purchase at the expense of his own repose, or that of the beings with whom he lives: let him desire riches, when he knows how to make a use of them that is truly advantageous for himself, really beneficial for others; but never let him employ those means to procure them of which he may be ashamed; with which he may be obliged to reproach himself; which may draw upon him the hatred of his associates; or which may render him obnoxious to the castigation of society: let him always recollect, that his solid happiness should rest its foundations upon its own esteem – upon the advantages he procures for others; above all, never let him for a moment forget, that of all the objects to which his ambition may point, the most impracticable for a being who lives in society, is that of attempting to render himself exclusively happy. The explicitly atheistic and materialistic The System of Nature presented a core of radical ideas which many contemporaries, both churchmen and philosophes found disturbing, and thus prompted a strong reaction. The Catholic Church in France threatened the crown with withdrawal of financial support unless it effectively suppressed the circulation of the book. The list of people writing refutations of the work was long. The prominent Catholic theologian Nicolas Sylvestre Bergier wrote a refutation titled Examen du matérialisme ("Materialism examined"). Voltaire hastily seized his pen to refute the philosophy of the Système in the article "Dieu" in his Dictionnaire philosophique, while Frederick the Great also drew up an answer to it. Its principles are summed up in a more popular form in d'Holbach's Good Sense, or Natural Ideas Opposed to Supernatural.
Саясат және адамгершілік
Соңғы еңбектерінде Д'Холбахтың назары көбінесе діни метафизикадан моральдық және саяси мәселелерге ауысты. "Әлеуметтік жүйе" (1773), "Табиғи саясат" (1773–1774) және "Жақсылық туралы ғылым" (1776) еңбектерінде ол христиандыққа қарсы қатаң сын айтқаннан кейін, моральдық жүйені сипаттауға тырысты, бірақ бұл кейінгі жазбалары оның бұрынғы еңбектерідей танымал немесе ықпалды болмады. Д'Холбах Францияда және шетелде биліктің теріс пайдаланылуына сын көзбен қарады. Алайда, сол кездегі революциялық рухқа қайшы, ол білімді топтарды жемқор үкімет жүйесін реформалауға шақырды және революцияға, демократияға, халықтың басқарған билігіне қарсы ескертті. Оның саяси және этикалық көзқарастарына британдық материалист Томас Гоббс әсер етті. Д'Холбах Гоббстің "De Homine" ("Адам туралы") еңбегін француз тіліне өзі аударды.
In his last works, D'Holbach's attention largely shifted away from religious metaphysics towards moral and political questions. In the Système social (1773), the Politique naturelle (1773–1774) and the Morale universelle (1776) he attempted to describe a system of morality in place of the Christian one he had so fiercely attacked, but these later writings were not as popular or influential as his earlier work. D'Holbach was critical towards abuses of power in France and abroad. Contrary to the revolutionary spirit of the time however, he called for the educated classes to reform the corrupt system of government and warned against revolution, democracy, and mob rule. His political and ethical views were influenced by British materialist Thomas Hobbes. D'Holbach personally translated Hobbes' work De Homine ("Of Man") into French.
Экономикалық көзқарастар
Өзінің "Табиғат жүйесі" атты үш томдық "Әлеуметтік жүйе" (1772), екі томдық "Табиғи саясат" (1772) және "Этократия" (1776) еңбектерінде Д’Холбах өзінің экономикалық көзқарастарын жеткізді. Локкпен келісе отырып, Д’Холбах жеке меншікті қорғады және байлық еңбектен туындайтынын, ал әрбір адам өз еңбегінің нәтижесіне құқылы болуы керектігін айтты. Ол laissez faire теориясын қолдап, былай деді:
In his Système de la nature, the three volume Système social (1772), two volume Politique naturelle (1772) and Ethocratie (1776), d'Holbach gave his economic views. Following Locke, d'Holbach defended private property, and stated that wealth is generated from labor and all should have the right to the product of their labor. He endorsed the theory of laissez faire, arguing:
Үкімет саудагерге ештеңе істемеуі керек, оны ғана тыныш қалдыру керек. Оның кәсібін өз мүддесінен жақсырақ басқа ешқандай ереже бағыттай алмайды. [ ] Мемлекет коммерцияға тек қорғауды ғана тиіс. Сауда-саттықпен айналысатын елдердің ішінде азаматтарына ең көп шексіз еркіндік беретіндері тез арада басқалардан озып кетеді. Алайда, Д’Холбах мемлекет байлықтың азау адамдардың қолына қауіпті түрде жиналуына жол бермеуі керек деп есептеді. Сондай-ақ, ол діни ұйымдардың мемлекеттік қолдаусыз, ерікті түрде құрылатын ұйымдар болуы керек деп санды.
The government should do nothing for the merchant except to leave him alone. No regulations can guide him in his enterprise so well as his own interest. [ ] The state owes commerce nothing but protection. Among commercial nations those that allow their subjects the most unlimited liberty may be sure of soon excelling all others. However, D'Holbach also believed that the state should prevent a dangerous concentration of wealth amongst a few individuals from taking place. He also believed that religious groups should be voluntary organizations without any government support.
Өлім
Д'Холбах француз төңкерісінен аз бұрын қайтыс болған деп саналады. Ол 1789 жылғы 21 қаңтарда Париждегі Сен-Рох шіркеуі алтарінің астындағы сүйек сақтау орнына (оссуарийге) жерленді. Бұл сүйек сақтау орны екі рет қарақталған, біріншісі – француз төңкерісі кезінде, екіншісі – 1871 жылғы Париж коммунасы тұсында.
D'Holbach is believed to have died shortly before the French Revolution. He was buried on 21 January 1789, in the ossuarium beneath the altar in the parish church of Saint Roch, Paris. This ossuarium has been ransacked twice, once during the French Revolution, and again during the 1871 Paris Commune.
Д'Холбах пен Дидро
Д'Холбах пен Дидроның алғаш рет қашан кездескені белгісіз, бірақ 1752 жылға қарай олар бір-бірін жақсы білген. Осы жылы д'Холбахтың еңбектері де бар "Энциклопедияның" екінші томы жарық көрді. Екеуі де дін және философияға қатысты мәселелерде үлкен келісімде болды. Сонымен қатар, олар дәмді тағамдар жеу, елді мекенге серуендеу, әдемі гравюралар мен көркем суреттер жинау сияқты ортақ қызығушылықтарға ие болды. Д'Холбахтың радикалды атеистік және материалистік "Табиғат жүйесі" алғаш рет жарияланғанда, көптеген адамдар оның авторы Дидро деп ойлады. Бірақ, жазу стиліне қарағанда, Дюранттар бұл кітапты Дидро жазбағанын, алайда кітаптың соңындағы Табиғатқа арналған көркем сөздерді ол құрастырған болуы мүмкін деп санайды.
It is not clear when d'Holbach and Diderot first met, but by 1752 they definitely knew each other. This was the year when Volume II of the Encyclopédie, containing contributions by d'Holbach, appeared. The two were in substantial agreement on questions related to religion and philosophy. They also shared similar interests like gourmandizing, taking country walks and collecting fine prints, and beautiful paintings. When d'Holbach's radically atheistic and materialistic The System of Nature was first published, many believed Diderot to be the actual author of the book. Based on the writing style, the Durants opine that the book was not written by Diderot although he may have composed the flowery address to Nature towards the end of the book.
Д'Холбах пен Руссо
Д’Холбахтың кешкі асқа жиналғандардың арасында Жан Жак Руссо да болды. Руссо 1754 жылғы ақпан айында болған бір оқиғадан кейін біраз уақытқа салонға баруын тоқтатты. Дидро өзінің танысы Пети абатқа, абаттың жазған трагедиясын Д’Холбахтың үйінде оқып беруді ұсынды. Абат жұмысын ұсынғанда, оған дейін театр композициясы туралы трактатын оқыды, ол Д’Холбахтың қатысушыларына соншалықты абсурд көрінді ki, олар күлімсіреуден тартынбады. Отырысқа қатысушылар – Дидро, Мармонтель, Гримм, Сент-Ламберт және басқалар – абатқа қуаныш сыйлаған мақтаулар айтты. 1754 жылдың соңында ол Мэм Д’Холбахтың қайтыс болғанын естігенде, бұл Д’Холбахтың бірінші әйелі еді. Екі жылдан кейін ол оның қарындасына үйленді. Кейін Д’Холбах, Гримм мен Дидромен бірге Руссоның заңды әйелі Тереза Левассор мен оның анасына 400 ливрден жылдық жәрдемақы белгіледі, оларды Руссоның мақтанышын ренжітеміз деп қорқытып, бұл туралы Руссоға айтпауға уәде берді. Руссо бұл туралы білгенде, өзін қорлағаны үшін достарына ашуланып, наразылық білдірді. Руссоның сөзінше, бұл ақшаның көп бөлігін Терезаның анасы өзіне және басқа қыздарына жұмсаған. Дидро Д’Холбахтың «Табиғат жүйесі» атты кітабын ынтамен қолдады. Д’Холбахтың философиясы Маратқа, Дантонға және Камил Демулинге әсер етті. Фаге айтқандай: «Д’Холбах, Вольтерден де, Дидродан да гөрі, он сегізінші ғасырдың соңы мен он тоғызыншы ғасырдың бірінші жартысындағы барлық философияның және барлық дінге қарсы poleмиканың әкесі». (6956) Холбах астероиді Д’Холбахтың құрметіне аталған.
The attendees at d'Holbach's dinners included Jean Jacques Rousseau. Rousseau stopped attending the salon for some time after an incident in February 1754. Diderot had arranged for an acquaintance of his, the Abbé Petit, to read a tragedy composed by the Abbé at d'Holbach's. When the Abbé presented his work, he preceded it by reading his treatise on theatrical composition which the attendees at d'Holbach's found so absurd that they could not help being amused. The attendees —Diderot, Marmontel, Grimm, Saint Lambert, and others— then proceeded to direct lavish praise at the Abbé which made him happy. Later in 1754, when he learnt that Mme d'Holbach had died,refn|group=note|This was d'Holbach's first wife. Two years later he would marry her sister. D'Holbach later arranged, along with Grimm and Diderot, for an annuity of 400 livres for Rousseau's common law wife Thérèse Levasseur and her mother, pledging them not to reveal this to Rousseau for fear of wounding Rousseau's pride. When Rousseau eventually found out about this, he was furious with his friends for humiliating him. refn|group=note|According to Rousseau, most of this money was pocketed by Thérèse's mother for herself, and for her other daughters. Diderot enthusiastically endorsed d'Holbach's book System of Nature. D'Holbach's philosophy influenced Marat, Danton, and Camille Desmoulins. According to Faguet: "d'Holbach, more than Voltaire, more than Diderot, is the father of all the philosophy and all the anti religious polemics at the end of the eighteenth and the first half of the nineteenth century." Asteroid (6956) Holbach is named in honour of d'Holbach.
Werner Raupp: „Holbach, Paul Henri Thiry Baron d’“, in Biographisch Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL), vol. 15 Herzberg: Bautz 1999 (ISBN 3 88309 077 8), col. 716–726 (with detailed bibliography).
Француз тілі
Рене Губерт, Д’Холбах және оның достары (Париж: Андре Дельпеух, 1928). Пол Навилл, Д’Холбах және XVIII ғасырдағы ғылыми философия. Түз. басылым. Париж, 1967. Ж. Веркруйссе, Барон д’Холбахтың еңбектерінің сипаттамалық библиографиясы (Париж, 1971). А. Сандье, Барон д’Холбахтың философиялық стилі, Honoré Champion (Париж, 2004).
René Hubert, D'Holbach et ses amis (Paris: André Delpeuch, 1928). Paul Naville, D'Holbach et la philosophie scientifique au XVIIIe siècle. Rev. ed. Paris, 1967
J. Vercruysse, Bibliographie descriptive des écrits du baron d'Holbach (Paris, 1971). A. Sandrier, Le style philosophique du baron d'Holbach'', Honoré Champion (Paris, 2004).