Кіріспе

Мексика штаты Мичоакан, ресми атауы Мичоакан де Окампо (mitʃoaˈkan de oˈkampo; Пурепеча: P'uɽempo), ресми атауы Estado Libre y Soberano de Michoacán de Ocampo, Мексиканың 31 штатының бірі болып табылады. Штат 113 муниципалитетке бөлінген және оның астанасы Морелия (бұрын Вальядолид деп аталған) қаласы. Қаланың аты сол қаланың тумасы және Мексика Тәуелсіздік соғысының маңызды батырларының бірі Хосе Мария Морелостың құрметіне берілген. Мичоакан Мексиканың батысында орналасқан, оңтүстік-батысында Тынық мұхитының жағалауы бар. Ол батыста және солтүстік-батыста Колима және Халиско штаттарымен, солтүстікте Гуанахуатомен, солтүстік-шығыста Керетаромен, шығыста Мексика штатымен, оңтүстік-шығыста Герреромен шектеседі. Мичоакан атауы науатль тілінен шыққан: *michhuahcān* – *michhuah* («балық иесі») және *cān* («жері») сөздерінен құралған және «балықшылардың жері» деген мағынаны білдіреді, бұл Патскуаро көлінде балық аулайтындарға сілтеме жасайды. Испандықтар келгенге дейінгі дәуірде бұл аймақ Пурепеча империясының орталығы болған, ол сол кезде Ацтек империясымен бәсекелестік еткен. Испандықтар басып алғаннан кейін империя отарлық кезеңде кішірейтілген жеке провинцияға айналды. Штат және оның халқы Мексика Тәуелсіздік соғысында маңызды рөл атқарды. Бүгінде штат Пурепеча халқының көп бөлігіне, сондай-ақ Отоми және Науа халқының аз бөлігіне мекен етеді. Экономикасы ауыл шаруашылығына, мал шаруашылығына, балық аулауға, кен өндіруге және өнерге негізделген. Штаттың басты туристік тартымдылығы – Путцкуаро көлі, Тзинцунцзан және Квирога аймағы, бұл Пурепеча империясының орталығы болған; сондай-ақ Тзинцунцзан яката пирамидаларының орналасқан жері. Монарх көбелектерінің (Mariposas Monarca) қыстау орындарын қамтитын ұлттық және штаттық парктері де осында орналасқан. Мичоакан испан отарлау дәуірінен қалған қалаларымен танымал. 1991 жылы Морелия жақсы сақталған отаршылдық ғимараттары, қызғылт тас соборы, тарихи орталығы және су құбыры үшін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Мичоаканда сегіз Pueblos Mágicos бар, мысалы, Тлальпуджауа және Санта-Клара-дель-Кобре қалалары. Мичоаканның кейбір аймақтарында, мысалы, Яницио және Пацкуаро қалаларындағы Өлгендер күні тойлаулары Мексикадағы ең әсем және танымал саналады. Әлемнің жеті табиғи кереметтерінің бірі саналатын Парикутин жанартауы Уруапан қаласына жақын орналасқан. Штат «Мексиканың жаны» деп аталады.

Тарих

Археологиялық мәліметтерге сүйенсек, Мексиканың Мичоакан штатының аумағында адамдар кем дегенде 10 000 жылдан бері қоныстанған. Испан кезеңінен бұрын, аймаққа Пиринда, Науа, Уетамо, Колима, Пурепеча және басқа да халықтардың көшіп келу толқындары болған. Барлық Мезоамерика кезеңдерінен қоныстардың іздері табылды. Маңызды орындарға Эль Опеньо, сондай-ақ Курутаран, Тепалкатепек, Апатцинган, Зинапекуаро және Коалкоман кіреді. Бұл аумақта Науа, Отоми, Матлатзинка, Пиринда және Теко халықтары, сондай-ақ Пурепеча тайпалары тұрған. Жаулаудың алғашқы жылдары Мичоакан қазіргі Мексика, Керетаро, Идальго, Тлаксала, Оахака, Морелос, Герреро, Веракрус, Табаско, Мичоакан, Гуанахуато штаттарын және Сан-Луис-Потоси, Халиско және Колиманың бір бөлігін қамтитын «Мексика патшалығының» құрамына кірген. Бұл жерлер конкистадорлар арасында энкомендаларға бөлінген. Халық саны ең көп провинциялар «Alcaldías Mayores» деп аталған, және Мичоакан олардың бірі болды. Оның астанасы бастапқыда Цинцунцзан болған, бірақ кейін Пацкуароға, ал соңында қазіргі Морелияға көшірілді. Провинциялық, ал кейіннен штаттық астана 1541 жылы вице-король Антонио де Мендосамен құрылды. 1565 жылы Васко де Кирога қайтыс болғаннан кейін, ол провинцияның саяси және діни орталығына айналды. Мичоакана университеті Сан-Николас-де-Идальго 1540 жылы Васко де Кирогамен Пацкуарода құрылған Сан-Николас-Обиспо колледжінен бастау алды. Бұл бастапқыда жаңа дінді таратушыларды даярлайтын семинария болды. 1543 жылы колледжге «Real Colegio de San Nicolás Obispo» атағын берген патшалық мөр берілді. 1580 жылы мектеп Морелияға көшіріліп, Сан-Мигель-Гуаянгеро колледжімен біріктірілді. 1590 жылы оның атауы Тридент семинариясы деп өзгертілді, ал 1601 жылы – Семинария Консилиар деп өзгертілді. XVII ғасырдың соңында атау қайтадан Colegio de San Nicolás болып өзгерді, бірақ құрылымы түбегейлі өзгеріп, философия, азаматтық құқық және басқа да пәндер қосылды. XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында Мигель Идальго и Костилья, Хосе Мария Морелос сияқты Мексика Тәуелсіздік соғысымен байланысты тұлғалар осы мектеппен байланысты болды. XIX ғасырдың ортасында мектеп секуляризацияланып, Primitivo y Nacional Colegio de San Nicolás de Hidalgo деп аталып, химия, физика және басқа ғылымдар қосылды. Қазіргі атауы мен ұйымы 1917 жылы Мексика революциясынан кейін қабылданды. XVI-XVIII ғасырларда Аугустин, Францискан және Кармелит миссиялары, сондай-ақ азаматтық құрылыстар, әсіресе қазіргі Морелия қаласында салынды. Ангангуэо, Тлальпуджахуа және Ингуаран сияқты аймақтарда кен өндіру, сондай-ақ ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығымен айналысатын поместьелер құрыла бастады. Америкадағы алғашқы жоғары білім беру мекемесі «Primera Casa de Altos Estudios» Алонсо де ла Веракруспен Тирипетиода құрылды. 1809 жылы Вальядолидте болған қастандық осы соғыстың алғы күші болды. 1863 жылы Мичоакан епархиясының аумағы кішірейтілді, бірақ оның мәртебесі де архиепархия деңгейіне көтерілді. Штат арқылы Сьерра-Мадре-дель-Сур, Транс-Мексикалық жанартау белдеуі және Тау аралық аңғарлар аймағы өтеді. Сьерра-Мадре-дель-Сур штаттың солтүстік-батысынан оңтүстік-шығысына қарай, Тынық мұхитының жағалауындағы Чиникуила және Артеага муниципалитеттері арасындағы оңтүстік-батыс бөлігінен өтеді. Ол Сьерра-Мадре-Оксидентальдың жалғасы саналады. Бұл аймақтағы шыңдардың биіктігі теңіз деңгейінен шамамен жоғары, ең биігі – Серро-де-лас-Каноас. Транс-Мексикалық жанартау белдеуі штатты батыстан шығысқа қарай Толука аңғары мен Мексика аңғарына қарай кесіп өтеді. Бұл тау тізбегінде белсенді, ұйықтап жатқан және сөнген көптеген жанартаулар бар. Бұл жүйе Сиерра-де-Танситаро, Сиерра-де-Перибан, Сиерра-де-Сан-Анхель және басқа да аймақтарға бөлінеді. Бұл аймақтағы ең танымал жанартау – Парикутин жанартауы.

Экономика

Мемлекет экономикасы ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы, орман өнімдері, балық аулау және қолөнер негізінде құрылған.

Орман шаруашылығы

Штаттың 60 пайызы орманмен жабылған, олардың ең экономикалық маңыздысы шығыс жағындағы жоғары биіктікте орналасқан. Бұл ормандар негізінен ағаш және шайыр өндіреді. Бұл аумақтардың көлемі 2,160,000 гектарға жетеді, оның жартысынан астамы қарағайлы орманды құрайды. Ең өнімді ормандар штаттың орталық және шығыс бөліктерінде шоғырланған. Жаңбырлы ормандардың ауданы 460,500 гектарға бағаланады. Штаттың орманды аймақтарындағы маңызды мәселелердің бірі – орманды ұстамсыз кесу. Құрылысқа қолданылатын орманнан басқа, туристік маңызы бар экологиялық қорықтар да бар, әсіресе штаттың шығысындағы монарх бабочкаларының қорықтары. Штатта екі ірі халықаралық әуежай бар: Морелия және Уруапан халықаралық әуежайлары. Замора және Лазаро Карденас қалаларында шағын әуежайлар бар. Бальсас, Лерма және Тепалькатепек өзендеріндегі су электр станцияларының арқасында штат гидроэлектр энергиясын көптеп өндіреді. 1995 жылғы мәліметтер бойынша, штатта сегіз телеарна болған, олардың жетісі істен шыққан. 528 хабар тарату антеннасы бар білім беру теледидары жұмыс істейді.

Білім

Мемлекет мектепке дейінгі білімнен бастап жоғары сыныпқа дейін тегін білім береді. "Ресми мектепке дейінгі білім беру" жиырма бес немесе одан көп білікті оқушысы бар елді мекендерде ұсынылады. Кіші елді мекендерде одан кем формалды мектепке дейінгі білім беру мекемелері жұмыс істейді. 1996 жылғы мәлімет бойынша, 5433 бастауыш мектеп 705 694 оқушыға қызмет көрсетіп, онда 25 485 мұғалім жұмыс істеді. Сыныптан сыныпқа көшу кезіндегі үлгерімсіздік деңгейі шамамен 9,7% құрайды, ал бастауыш білімін аяқтамай мектепті түгелдей тастағандардың саны 5% жуық. Мектепті тастаудың ең көп таралған себебі – кедейлік. Орта білім беру деңгейінде 174 354 оқушы бар, бұл оқуға құқығы бар оқушылардың 22% құрайды. Жоғары сыныптардағы оқу көбінесе кәсіби білім беруге бағытталған, және көптеген оқушылар қашықтықтан білім алады. 49 түрлі мамандық бойынша білім беретін 24 мемлекеттік және жекеменшік жоғары оқу орны бар. Олардың сегізі – техникалық колледждер, төрт – мұғалімдерді даярлайтын оқу орындары, Мичоакано университеті Сан-Николас де Идальго, Мичоакано білім беру ғылымдары институты және он жекеменшік мекеме.

Туризм

Карниталар бастапқыда Мичоаканнан шыққан. Басқа да дәстүрлі тағамдар: котиха ірімшігі, гуакамоле, морискета, тамалес, позоле, энчилада, моле соусы, және түрлі тәттілер, мысалы, пан де муерто және шоколад шампуррадо (Өлілер күні тойланатын кезде), мұзқаймақ, чуррос және ате – көптеген жемістерден жасалған мексикалық желе. Туризм министрлігі штатты, негізінен Морелия, Уруапан, Лазаро Карденас, Патскуаро, Замора және Зитакуаро қалаларына сүйене отырып, аймақтарға бөлді. Штатта көптеген әлеуетті тартымды орындар бар, олардың көпшілігі экотүризмге қолайлы деп саналады. Дегенмен, осы орындардың тек 6,2%-ы ғана халықаралық туристерге белгілі. Көбінесе штаттың ішіндегі адамдар осы орындарға келеді. Морелияда жыл сайынғы Festival Internacional de Música de Morelia фестивалі өтеді. Фестиваль Мичоакан мен әлемнің түкпір-түкпірінен келген 500-ден астам артист қатысатын 40-тан астам концерттен тұрады. Сондай-ақ, 3 күндік сальса биі сайысы SalsaMich та өткізіледі. Мексика киносына арналған Морелия халықаралық кинофестивалі жыл сайын ұйымдастырылады. Морелия монументалды алаңы 1951 жылы құрылды, ол бұқа соғуға арналған. Бүгінде рингте концерттер, луча либре және тойлар да өтеді. Уруапан аймағы мәдени және табиғи мұрасын ерекше бағалайды. Қала – штаттың ең көне елді мекендерінің бірі, бастапқыда Месета Пурепеча халқы қоныстанған. Бұл қалада Ла Хуатапера, Васко де Кироганың отарлық дәуірдегі ауруханасы, Сан-Франциско шіркеуі және Эдуардо Руис қалалық мұражайы сияқты көптеген қызықты орындар бар. Сонымен қатар, Гиннес рекордтар кітабында тіркелген әлемдегі ең тар үй де осында орналасқан. Аймақтағы басқа да маңызды қалалар – Апатцинган және Карача. Уруапанды жүздеген гектар орман және жеміс-жидек пен гүл өсірілетін құнарлы алқаптар қоршап тұр. Аймақтың табиғи тартымды орындарына Санта-Катарина тоғаны, Ла-Цараакуа және Ла-Цараракуита сарқырамалары жатады. Бұл аймақтағы шағын қалалар мен ауылдар діни және халықтық мерекелерімен танымал, олардың көпшілігі жаз айларында өтеді. Мысалы, Квинсеодағы Сеньор дель Кальварио, Парачодағы Сан-Матео Ахуиран және Парачодағы Ұлттық гитара фестивалі. Аймақтағы ең танымал қала – Сан-Хуан-Нуево-Парангарикутиро, ол Парикутин жанартауының атқылауынан бастапқы атауын жойғандықтан құрылған. Лазаро Карденас аймағы Мичоаканның ең үлкен порты және теңіз жағалау қаласының атымен аталады. Мұнда штат экотүризм мен экстремалды спортпен айналысуға болатын жағажайлар мен басқа да табиғи аумақтардың шақырымдарын бағалайды. Жағажайлардың қатарында Маруата, Фаро де Бусериас, Пичи сағасы, Лагуна де Мескала, Ла Тикла және Некспа бар, соңғы екеуі серфингке өте қолайлы, себебі оларда тұрақты екі-үш метрлік толқындар болады. Бұл жағажайлардың көпшілігі теңіз тасбақаларының көбею ортасы болғандықтан қорғалатын аймақтар болып табылады. Патскуаро аймағы Пурпеча империясының орталығы болған және Мичоакан колониялық провинциясының алғашқы астанасы болғандықтан штат үшін өте маңызды. Оның испандыққа дейінгі мұрасы Тзинцунцзан және Ихуатизо ескерткіштерінде, сондай-ақ Пурепеча тілінде сөйлейтін және испандыққа дейінгі әдет-ғұрыптарды сақтайтын көптеген адамдарда көрінеді. Васко де Кирога Патскуарода алғашқы астананы құрды және Патскуаро көлінің аймағындағы отарлық дәуір экономикасын дамытуға үлкен үлес қосты. Көлді таулар мен ормандар қоршап тұр, сондай-ақ Куанахо, Тупатаро, Эронгуикуаро және Кирога қалалары орналасқан. Бұл қалалар қолөнер және халықтық діни мерекелерімен танымал, мысалы Тзинцунцзандағы Сеньор дель Рескате мейрамы, Қасиетті апта және әсіресе Noche de Muertos немесе Өлгендер түні. Бұл аймақ штаттың ең көп саяхатталатын жері, базиликасы мен мұражайлары бар Патскуаро қаласы. Штаттағы ең ірі туристік оқиғалардың бірі – Noche de Muertos немесе Өлгендер түні. Бұл мереке 2 қарашаның шамасында тойланады. Бұл, негізінен, Мексиканың барлық жерінде тойланатын, бірақ ерекше ерекшеліктері бар Өлгендер күні. Бұл күндердегі оқиғалар испандыққа дейінгі және католиктік нанымдар мен дәстүрлердің үйлесімін көрсетеді. Noche de Muertos Патскуаро көлінің айналасындағы қалалар мен ауылдарда ең жоғары деңгейде тойланады, мысалы Тзинцунцзан, Ихуатцио, Янитцио, сондай-ақ Пурпеча империясының орталығы болған Патскуароның өзінде. Мексиканың басқа аймақтарындағыдай, үйлерде де, қабірлерде де өлгендерге арналған құрбандық үстелдері орнатылады және нан, жеміс және басқа да сыйлықтармен жабылады. Бұл оқиғаның ерекшелігі – 1 және 2 қараша күндері Патскуаро көлінде жүздеген шағын шамдар мен гүлдерді жағу және суға жіберу. Сондай-ақ, бұл түні Пурпеча патшасы Тзинчичаның қызы Минцита мен Ицихуапаның рухтары пайда болады деп сендіріледі. Олардың тарихы Ромео мен Джульеттаның тарихына ұқсас, өйткені олардың жерлеріне испандықтар шапқандықтан үйлене алмады. Бүгінде олардың екеуі де зиратқа келушілерді күтіп отырады деп айтылады. Бұл күндерде Терескуан и Кампанери сияқты астық жинау ойындары сияқты басқа да көптеген рәсімдер орындалады. Замора аймағы Пурпеча таулы аймағында орналасқан Замора қаласының орталығы. Испандыққа дейінгі тіл мен әдет-ғұрыптар осында сақталған, сондай-ақ Птамбанның керамикасы және Тарекуатоның кестесі сияқты көптеген қолөнерлер бар. Бұл аймақ Мексиканың Бахио деп аталатын аймағының бір бөлігі болып табылады және кең ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы және біршама өнеркәсіпке ие. Аймақтың тағамдары, мысалы шошқаның аяқтары, ағаш пеште пісірілген нан, тамалес, позоле және авокадо мен жүгерінен жасалған тағамдарды ұсынады. Заморадан тыс маңызды қалалар – Камекуаро, Орандиро, Ла Эстансия және Ла Альберка. Замора қаласы Мексиканың батысындағы ең көне мәдениеттердің біріне, шамамен 1750 ж.б.д. пайда болған Опено мәдениетіне ие. Испандық қала әскери гарнизон ретінде құрылған. Зитакуаро аймағы шамамен жарты миллион гектар қызыл қарағайлы орманды қамтиды, бірақ монарх бабоайының қыстау орнының бір бөлігі болғаны үшін көбінесе танымал. Бұл аймақта көне кеншілер қалалары және маңызды археологиялық орын орналасқан. Аймақта Мазахуа және Отоми халықтары қоныстанған, олардың көпшілігі көрпелер, ребозолар және керамика сияқты қолөнер туындыларын жасайды. Зитакуаро қаласы Мексикадағы француз интервенциясы кезінде болған маңызды шайқастың орны, бұл оған «Батыр қала» деген атақ берді. Басқа да маңызды елді мекендер – Аньгангэо, Сан-Матиас және Сиудад Идальго. Монарх бабоайларын қыстау маусымында көруге ең қолайлы орындар Аньгангэо және Окампо муниципалитеттерінде орналасқан. Бабоайлардың қасиетті орындары Эль-Росарио, Серро-Кампанарио, Сьерра-Чинкуа және Эль-Льяно-де-лас-Папас деп аталады. 2008 жылы ЮНЕСКО бұл аймақты Монарх бабоайының биосфералық қорығы деп жариялады. Қылмыстық топтар мен мемлекет екі түрлі полюсте болғанымен, олардың бірлесіп жұмыс істегенін көруге болады. Кейбір қылмыстық топтар мемлекеттен басымдық алады және екеуі арасында ақпарат алмасу өзара тиімділік қағибатына негізделген. Жергілікті полиция көбінесе көмектеспейтін немесе қылмыстық әрекеттерге қатысқан деп саналатындықтан, үкіметтік емес полиция топтары құрылды. Мичоакан штаты Мексикадағы ең жоғары қылмыс деңгейіне ие. 2013 жылы Рыцарь-Храмдар картелі штатты дерлік бақылауда ұстаған. Олар бұрынғы билігін жоғалтқанмен, қылмыстық зорлық-зомбылық күшті болып қалды және көптеген азаматтар қарсыластарының аумағында болса, қақтығыстардың арасында қалды. Дау – бұл есірткі, ақша және жер үшін соғысқан қылмыстық топтардың арасындағы соғыс, бірақ ешкім дауды тоқтатуға тырыспайды, себебі…

Ұрып-соғулар мен төлем ақшалары

Бұл аймақта авокадо мәселесі сияқты қатыгез даулар орын алды.

Есірткі картелдері

Мичоакан штатында саяси өзгерістер орын алған кезде есірткі картельдерінің күшеюі шешуші болды. Картельдер мемлекеттік қызметкерлерге пара төлеп, өздерінің қара жұмыстарын істеуге мәжбүрлейді, ал олар өздерінің қылмыстық тобын сақтап, табысты етуді қамтамасыз етеді. Қылмыстық топтар мен үкімет шенеуніктердің бірлесіп жұмыс істеуінің тұрақсыздығына байланысты, Мексиканың күшін нығайтып, сыбайлас жемқорлықтан таза мемлекетке айналу үміті төмен. Лос-Зетас,

COVID-19 кезеңіндегі қылмыстар

Қылмыстық жағдайға байланысты, Америка Құрама Штаттарының Консулдық істер бюросы 2021 жылдың сәуір айында Мичоакан штатына бармауға кеңес береді. COVID-19 пандемиясы кезінде Мексика үкіметінің назары басқа мәселелерге ауғанда, картелдер билікті кеңейтуге мүмкіндік алды. Мичоакан штабында "La Familia Michoacana" картелі жергілікті халыққа азық-түлік таратуды ұйымдастырды. Бұл, олардың билікті бақылауға бекінуіне және азаматтарға "La Familia Michoacana" сияқты қылмыстық топтардың қажеттігін көрсету мақсатымен жасалған әрекет болды.

Қалалық округтер

Мичоакан, Мексиканың барлық штаттары сияқты, муниципалитеттерге (municipios) бөлінген, соның нәтижесінде Мичоаканның 113 муниципалитеті құрылған.