Кіріспе

Мичоакан штаты, Мексика
Мексиканың Морелия қаласы (moˈɾelja; 1545 жылдан 1828 жылға дейін Вальядолид деп аталды, отоми тілінде Mänxuni) – Мексиканың орталық бөлігіндегі Мичоакан штатының солтүстік-орталық бөлігіндегі Морелия муниципалитетінің орталығы және қаласы. Қала Гуаяньарео аңғарында орналасқан, штаттың астанасы және ең ірі қаласы болып табылады. Испандық кезеңге дейінгі негізгі мәдениеттер – пурепеча және матлатзинка, бірақ осы кезеңде аңғарда ірі қалалар салынбаған. 1520 жылдары испандықтар бұл аймақты бағындырды. Вице-король Антонио де Мендоса басшылығымен испандықтар 1541 жылы Вальядолид деген атпен осында бекініс салған, ол Мичоаканда үстемдік үшін жақын орналасқан Патзкуаро қаласымен бәсекелестікке түсті. 1580 жылы бұл бәсекелестік Вальядолидтің пайдасына шешілді және ол вице-корольдік провинцияның астанасы болды. Мексиканың тәуелсіздік соғысынан кейін қала Хосе Мария Морелостың құрметіне Морелия деп аталды, ол осы қаланың тумасы болған. 1991 жылы қала жақсы сақталған тарихи ғимараттары мен тарихи орталығының жоспары үшін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. 30 қыркүйекте туған балаларға қаланың атын қою дәстүрі бар. 2020 жылғы мәліметтер бойынша қала халқы 743 275 адамды құрады. Муниципалитетте 849 053 тұрғын, ал Морелия, Таримбаро және Чаро муниципалитеттерін біріктіретін агломерацияда XIV халық санағы бойынша 988 704 адам тұрады.

Тарих

Морелия орналасқан Гуаянгарео аңғарындағы адам қоныстары 7 ғасырға дейін соқталады. Мұнда табылған артефакттар Теотиуакан мәдениетінің осы аймақтағы ерте мәдениеттерге тигізген әсерін көрсетеді. 12 ғасырда Пурепеча тайпасы осы аңғарға келді. Олар испандықтар кезеңіне дейінгі уақыттың қалған бөлігінде саяси үстемдік құрды, бірақ мұнда ірі елді мекендер салмады. 12-15 ғасырлар аралығында Малатцинка тайпасы, жақын орналасқан Пацкуаро көлі маңындағы Пурепеча тайпасының рұқсатымен осы аймаққа қоныс аударды. Малатцинканың негізгі қонысы қазіргі қаладағы Хуарез алаңы орналасқан жерде болды. 1525 және 1526 жылдары Гонсало Гомес бастаған испандықтар Гуаянгарео аңғарына еніп келді. 1530 жылдары Хуан де Сан-Мигель және Антонио де Лисбоа сияқты францискан миссионерлері бұл аймақты дінге келтірді. 17 ғасырда Сан-Франциско, Сан-Агустин, Эль-Кармен және Ла-Мерседе монастырьлары, сондай-ақ Лас-Росас, Лас-Монхас және Капучиналар шіркеулері сияқты көптеген ірі шіркеулер мен монастырлар салынды. Шіркеулердің ішінде Ла Компания, Сан-Хуан және Ла-Крус бар, бірақ осы кезеңде салынған ең маңызды құрылыс – собор болды. Осы собордың орналасқан жері қаланың құрамын және дамуын одан әрі анықтады. Вице-патшалық кезеңнің соңында Вальядолид шамамен 20 000 тұрғыны бар шағын қала болды. Сонымен қатар, ол Сан-Николас колледжі сияқты төрт маңызды мектебі бар білім беру орталығы еді. Осы мектептер Мигель Идальго и Костилья және Хосе Мария Морелос и Павон сияқты ғалымдарды тәрбиеледі, олар Франция мен АҚШ-тан келген жаңа республикалық идеяларға жақын болды. 1991 жылы қаланың жақсы сақталған сәулетіне байланысты ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. 2001 жылы тарихи орталықты көбірек туристерге ыңғайлы ету үшін көше сатушылары тарихи орталықтан қайта көшірілді. Жаңа айналма жолдар салынды, соның нәтижесінде жол қозғалысы да өзгертілді. 2006 және 2007 жылдары тарихи орталықтағы көптеген алаңдар мен бақтар қайта жаңартылды. Осы шаралардың бірі – аймақты басқару үшін арнайы комиссия құру.

Халық саны

Морелия қаласы Мичоакан штатының ең көп халқы бар қаласы және Бахио аймағында Леон-де-Лос-Альдама және Керетаро қалаларынан кейін үшінші маңызды қала болып табылады. 2020 жылы Inegi жүргізген соңғы халық санағында қаланың халқы 743 275 адамды құрады, бұл 2010 жылғы санақта тіркелген 597 511 адамнан шамамен 145 мың адамға артық.

Ерекше жерлер

Морелияның ең маңызды нысандарының көпшілігі оның тарихи орталығында орналасқан. Бұл тарихи орталық 1541 жылы қаланың негізі қаланған кездегі қаланың бастапқы жоспарына ұқсас, және осы жоспардың көп бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Қаланың өсуін болжай отырып, бұл бастапқы жоспар сол кездегі көшелер мен алаңдарды өте кең етіп жасады, көшелердің ұзартылуына мүмкіндік беру үшін жүйелі түрде орналастырылды. Көшелер жүйелі түрде салынған, бірақ қатаң тікбұрышты емес, көпшілігіне жұмсақ қисықтар енгізілген. Ең сәнді құрылыстардың көпшілігі 18 ғасырда аяқталды, оның ішінде собордың фасады мен қоңырау мұнаралары, Colegio Seminario (қазіргі Мемлекеттік үкімет сарайы), La Alhóndiga (қазіргі Әділет сарайының бөлігі) және көптеген жеке үйлер. Осы кезеңде қаланың су құбыры және түрлі алаңдардағы фонтандар сияқты инфрақұрылымдар да салынды. Мексиканың федералды үкіметі 16-20 ғасырларда салынған 1113 ғимаратты тарихи құндылығы бар деп санайды. Ғимараттар Мексикада танымал болған әртүрлі сәулеттік стильдерді қамтиды, бірақ олардың көпшілігі қызғылт түсті Кантера тасынан салынған, бұл қалаға біртұтас көрініс береді. 20 ғасырда қаланың осы бөлігін сақтау үшін бірнеше шаралар қабылданды. 1956 жылы қала тарихи орталықтың отарлық ғимараттарын сақтау ережелерін қабылдады. 1990 жылы президент Карлос Салинас де Гортари Морелияның тарихи орталығын ұлттық тарихи ескерткіш деп жариялайтын жарлық шығарды. 1991 жылы ЮНЕСКО осы аумақты Дүниежүзілік мұра орны деп жариялады. Тарихи орталықтың төрі – собор және оны қоршаған алаңдар: Plaza de Armas, Plaza de los Mártires, Juárez Plaza және Melchor Ocampo Plaza. Ең үлкен алаң – Plaza de Armas, ол 16 ғасырда жобаланғаннан бері бірнеше рет қайта жаңартылған. Ол бірнеше рет аттары өзгертілді, «de la Constitución», «de la República» деген атаулардан қазіргі ресми атауы «de los Mártires»-ге дейін, бірақ халық арасында «Plaza de Armas» деген атауы сақталған. Алаң порталдармен қоршалған және Мексикадағы екінші ең биік барокко мұнараларына ие. Собордың ресми атауы – Морелияның Әсем Құтқарушы соборы. Ол 17-18 ғасырларда салынғандықтан, ғимаратта неоклассикалық, герререск және барокко сәулетінің элементтерін көруге болады. Морелиядағы Орхидарио – орхидея мұражайы, онда гүлдің шамамен 3400 түрі сақталған. Ботаникалық бақ үш жылыжайдан және ашық аумақтан тұрады. Мұражайды SEMARNAT басқарады, бұл жобаның мақсаты – жабайы түрлерді сақтау. Ботаникалық бақтың ауданы 80 мың шаршы метрді құрайды және ол 1980 жылы негізі қаланды. Museo Regional Michoacano (Мичоакан облыстық мұражайы) 1886 жылы құрылды және оның дизайны сол кездегі мұражай дизайнының француздық идеяларына күшті әсер етті. Ол император Максимилиан I-ге тиесілі ғимаратта орналасқан және сәнді барокко стилінде салынған. Көрмелердің көпшілігі аймақтың тарихына арналған, испандықтарға дейінгі артефакттар мен отарлық өнерге арналған бөлмелер бар. Ерекше туындысы – Мичоаканның отарлық кезеңіндегі ең бағалы туындысы саналатын «Traslado de las Monjas» картинасы. Басқа маңызды туындыларға 1807 жылы Парижде басылған Voyage de Humboldt et Bonpland кітабының түпнұсқасы және Альфредо Зальце, Федерико Канту және Грейс Гринвудтың қабырғалық суреттері кіреді. Сондай-ақ, жер мен тіршіліктің пайда болуы туралы интерактивті көрмелер ұсынылады. Мұражайда конференц-залдар, кітапхана және оқу залы да бар. Museo del Estado (Мемлекеттік мұражай) мемлекеттің өткені мен қазіргісіне арналған. 1986 жылы ашылған мұражай археология, тарих және этнология бөлімдеріне бөлінген. Сондай-ақ, 1868 жылға дейінгі жабдықтарымен бірге ескі Миер дәріханасының көрмесі де бар. Мұражай 18 ғасырға жататын сарайда орналасқан. Acueducto de Morelia алғаш рет 1549 жылы құжаттастырылған. Ол қала тұрғындарының қолжетімділігі үшін суды қалаға жеткізу үшін пайдаланылды. Су жүйесінің негізгі құрылысын жасау үшін аймақтағы каноэлерден алынған ағаш пайдаланылды. Су құбырының пайдалану жылдары өте келе, 1784 жылы бір оқиға болды. Оқиғаның мәні – Морелия су құбырының бір бөлігі құлап, жүздеген адам сусыз қалды. 1785 жылғы 21 қазанда су құбырын қайта жаңарту туралы құжат жарияланды, ал Фрай Антонио де Сан Мигель құрылысты қайта жаңарту жоспарын жасауға ерікті болып кемел келді. Фрай Антонионың жоспарымен аркалар толығымен қайта салынды және бұрынғы зақымдарды жөндеу үшін жабдықтар қосылды. Жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін су құбыры 1910 жылға дейін пайдаланылды, ол бүгінгі күнге дейін тұр. Су құбырының құрылымы 253 аркадан (олардың кейбіреулері жылдар бойы құлап кеткен) тұрады, биіктігі 1,5 метр. Су құбырының алдында қаладағы ең танымал фонтандардың бірі – Fuente de las Tarascas орналасқан. Қазіргі нұсқасы 1984 жылы орнатылған.

Фестивальдар

Морелияның халықаралық музыка фестивалі – 1988 жылы Морелияны «Американың Зальцбургі» етуді армандаған Берналь Хименес бастаған жыл сайынғы шара. Фестиваль 500-ден астам өнерпаз қатысатын қырықтан астам концерттен тұрады. Бұл Морелиядағы ең ірі музыкалық фестиваль болып табылады, жеке және мемлекеттік демеушілермен, әсіресе CONACULTA. Концерттерге камералық оркестрлер, хорлар, ансамбльдер, триолар және пианист Джоанна Макгрегор және Бриттен симфониясы сияқты жеке орындаушылар кіреді. Әр жыл сайын «ерекше қонақ» ретінде басқа ел қатысады, 2009 жылы бұл Ұлыбритания болды. Сол жылы қатысушылардың арасында Лондон симфониялық оркестрі, Бродский квартеті, Ла Бриттен симфониялық оркестрі, Италияның Coro Nova Schola Gregoriana Di Verona және Ресейдің скрипкашысы Таня Анисимова болды. Мексикадан келген қатысушылар арасында Ұлттық симфониялық оркестр, Orquesta Sinfónica de Minería және флейтист Хорасио Франко болды. Эскала фестивалі – бұл қаладан оңтүстікке қарай орналасқан Эль-Паредон де ла Нория сияқты жерлерде муниципалитетте тау шағаға көтерілуді насихаттауға арналған жыл сайынғы шара. Морелияның жүрегінде 3 күндік сальса сайысы өткізілетін танымал фестиваль «SalsaMich» деп аталады. Әдетте наурыз айында өткізілетін фестиваль марапаттар үшін күресу үшін бүкіл елден Морелияға сальса бишілерін шақырады.

Бауырлас қалалар

Морелияның Вашингтон штатындағы Якима қаласымен 1999 жылдан бері «Якима – Морелия бауырлас қалалар қауымдастығы» қолдаған бауырлас қала байланысы бар. Қалалар арасындағы мәдени алмасуларға Морелия музыканттарының Якима симфониялық оркестрімен бірге өнер көрсетуі кірді. Морелияның әлемнің басқа да қалаларымен бауырлас қала байланыстары бар, олар: Перудегі Арекипа; Испаниядағы Каспуэнас, Вальядолид және Мадригал де лас Альтас Торрес; АҚШ-тағы Геттисбург, Канзас-Сити, Фуллертон, Монтерей-парк, Норвок және Шревпорт; Кубадағы Матанзас және Гавана; сондай-ақ Колумбиядағы Сопо.

Білім

Колониялық кезеңде қалада төрт маңызды білім беру мекемесі болды: Colegio Seminario Tridentino, Colegio de San Nicolás, Colegio de los Jesuitas және Colegio de las Rosas. Қазіргі уақытта Мичоакан штатының ең ірі университеті – Сан Николас де Идальго атындағы Мичоакан университеті. Бұл университет Мексикадағы үздік 10 мемлекеттік университеттің қатарында саналады. Университет соңғы кезде Морелиядан өзге штаттың кіші қалаларында да өз филиалдарын ашты, мысалы Уруапан, Апацинган, Сиудад-Идальго, Ласаро-Карденас, Коалкоман, Уетамо, Тангансикуаро және Ситакуаро қалаларында. 2011 жылғы INEGI санағына сәйкес, университетте 55 546 тұрақты студент оқыды. Қаланың басқа университеттеріне Instituto Tecnológico de Morelia (ITM), Universidad Tecnológica de Morelia (UTM), Instituto Michoacano de Ciencias de la Educación, Centro de Investigación y Desarrollo del Estado de Michoacán (CIDEM), Мексиканың Ұлттық автономды университетінің Морелия кампусы, Instituto de Estudios Superiores de la Comunicación (IESCAC), Universidad Pedagógica Nacional, Conservatorio de las Rosas, Universidad Vasco de Quiroga, Universidad Latina de America, Universidad La Salle Morelia, Instituto Tecnológico y de Estudios Superiores de Monterrey Campus Morelia ITESM, Universidad Sor Juana Inés de la Cruz және көптеген басқа да жеке университеттер жатады.

Спорт

Морелия футбол клубы "Монаркас Морелия" Лига МХ-да өкілдік етті. "Монаркас Морелия" 1950 жылы қала сыртындағы далада құрылды, қазір сол жерде Лазаро Карденасқа ескерткіш орналасқан. Команданың бастапқы атауы "Club Deportivo Morelia" болды және оның иесі Экуарио Гомес еді. Клубтың түстері – қаланың туындағы қызыл және сары түстер, себебі Морелия Мексикадағы ең испандық қала ретінде танымал. 1956–1957 жылғы маусымда клуб 1-ші дивизионда ойнау құқығын жеңіп алып, Мексика кубогының алғашқы турнирінде "Club América"-ға қарсы өнер көрсетті. 1968 жылы клуб қайтадан 2-ші дивизионға түсіп, 70-ші жылдардың басында қиын жағдайларды бастан өткерді. 1973–1974 жылғы маусымның соңында 32 Морелия кәсіпкері команданы сатып алып, толыққанды қайта құрылымдады. 13 жыл 2-ші дивизионда ойнағаннан кейін, команда 1981 жылы 1-ші дивизионға оралды және 1980-ші жылдардың ортасында жарысқа қабілетті болып, тұрақты түрде "Liguilla" (плей-офф) кезеңіне ілікті. "Estadio Venustiano Carranza"-да көп жыл ойнағаннан кейін, 1989 жылы "Estadio Morelos" аяқталып, командаға жаңа үй болды. 1996 жылы команданы "TV Azteca" сатып алды, ал 1999 жылы Морелия туында бейнеленген үш испан монархының құрметіне "Монаркас" (Монархтар) Морелия деген ат қабылданды. Команда алғашқы чемпиондығын 2000 жылғы қысқы маусымда жеңіп алды және онжылдықтың ортасында "Copa Libertadores" және "Liga de Campeones de la CONCACAF" (CONCACAF Чемпиондар Лигасы) сияқты халықаралық жарыстарда өнер көрсетті. Команданың соңғы жетістігі 2010 жылғы Солтүстік Америка Суперлигасы турнирінде болды, онда "Монаркас" 2010 жылдың 1 қыркүйегінде Нью-Англияда "New England Revolution"-ды жеңіп шықты. Команда "Apertura 2010" турнирінде "liguilla"-ға іліге алмады. 2020 жылы франшиза Синалоа штатының Мазатлан қаласына көшетіні және "Mazatlán F. C." деп аталатыны жарияланды. Содан кейін қалалық әкімдік "Liga de Expansión MX" (Мексиканың екінші дивизионы) -нда "Atlético Morelia" деген атпен жаңа команда құратынын мәлімдеді.