Морелос штаты тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Мексика штатының Морелос штаты (moˈɾelos), ресми түрде Морелос еркін және тәуелді штаты (lang es), Мексиканың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан, теңізге шығу жолы жоқ штат. Бұл Мексиканың федеративтік құрылымдарын құрайтын 32 штаттың бірі. Штат 36 муниципалитетке бөлінген, ал астанасы – Куернавака қаласы. Морелос солтүстігінде Мексика қаласымен, солтүстік-шығысында және солтүстік-батысында Мексика штатымен, шығысында Пуэбла штатымен және оңтүстік-батысында Герреро штатымен шектеседі. Морелос – Тлаксаладан кейін екінші кішкентай штат. 1869 жылға дейін ол үлкен провинцияның, Мексика штатының бір бөлігі болды. Сол кезде Бенито Хуарес оның аумағын бөліп, Мексика Тәуелсіздік соғысы кезінде Куатла қаласын роялистерден қорғаған Хосе Мария Морелос-и-Павонның құрметіне атауды жарлық етті. Штаттың көп бөлігінде жыл бойы жылы климат болады, бұл қант қызылшасы және басқа да егістерді өсіруге қолайлы. Морелос ацтектер дәуірінен бері Мексика алқабынан келушілерді қызықтырып келеді. Штат Chinelos деп аталатын, фестивальдерде, әсіресе карнавалда көрсетілетін костюмді бишілермен де танымал. Бұған қоса, штат Попокатепель тауының етегінде орналасқан монастырларға да мекендейді, бұл ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген.

Испандықтарға дейінгі кезең

Тарихшы Уорд Барретт "қазіргі Морелос деп аталатын аймақтың физикалық біртүтастығы бар, ол Мексиканың басқа аймақтарынан анық ерекшеленеді" деп санайды. Бұл анықтаманың көп бөлігі оның географиясынан, яғни көп су ағып жатқан ойпатынан туындайды. Испандықтардың келуі егіншілікті күріш пен мақта өсіруден қант қамысын өсіруге және жақын жердегі диқандықтарда оны қантқа айналдыруға өзгертті. Бұл жүйе Мексика революциясына дейін шамамен сақталды. Сонымен қатар, Куернаваканың Гуалупита ауданында саз құмыралар мен мүсіндер, ал Санта-Мария Ауакатитланда үш үйінді табылды, бұл, әдетте, үйлердің қалдықтары. Ол былай деп жазады: "1-інші, олар Тамоанчан аймағында болғандықтан ритуалдық күнтізбесін бекітті; 2-інші, Тамоанчан Теотиуаканнан тым алыс емес еді; 3-інші, Тамоанчаннан Теотиуаканға барар жолда олар Ксумилтепектен өтті; 4-інші, Тепузтек (sic) және оның серіктері Тамоанчан аймағында пулькінін тапты. Бірақ осы фактілердің барлығы Морелос штатында болғандықтан, демек Тамоанчан мифологиялық және фантастикалық емес, нағыз ел". Ең ерте анықталған мәдениет – б.з.д. 200 жылдан б.з. 500 жылға дейін үстемдік құрған ольмек мәдениеті. Бұл мәдениеттің куәлігі Чалкацингодағы Кантера тауындағы бейнелер мен саз фигураларында кездеседі. Толтектердің екінші толқыны Xochicalco (Гүлдер қаласы) қала-мемлекетін құрды. Олардың ықпалы Теотиуакандағы Кетцалькоатль ғибадатханасында байқалады, сонымен қатар майя, микстек және сапотек мәдениеттерінің де белгілері бар. Тлахуикалар VII ғасырдан бері осы аймақты мекендеп келе жатқан науатл тілінде сөйлейтін толтек-чичимек тобынан шыққан деп есептеледі. Тлахуикалар Морелостағы басым этникалық топқа айналды. Олар шамамен елуге жуық шағын қала-мемлекеттерге бөлінді, әрқайсысының мұрагерлік билеушісі (тлатоани) болды. Әр Тлахуика қала-мемлекеті орталық қаладан, оның ғибадатханасы, алаңы, сарайы және айналасындағы елді мекендерден тұрды. Олардың ішіндегі ең ірілері Куахнахуак және Хуакстепек (Оакстепек) болды. Бұл халық астрономия саласында жетістіктерге жеткен және жоғары дамыған егіншілік жүйесіне ие болған. Олар, әсіресе, мақта өсірумен танымал болды, ол суармалы жерге егілді. Тлахуика әйелдері мата тоқып, оны айырбастау және салық төлеу үшін пайдаланды. Аймақ екі тәуелді провинцияға бөлінді, бірі Куахнахуакқа, екіншісі Хуакстепекке орталықтанған. Моктесума Ильхуикамина Искоатльдың орнын басып, Хуакстепекте (Оакстепек) ботаникалық бақ құрды. Моктезуманың сүйікті жүзу орны Поза Азул деп аталатын көл болған деп есептеледі, қазір ол Six Flags Hurricane Harbor басқаратын курорттың бөлігі. Мехикалар бұл аймақта, әсіресе Тлайакапан маңындағы Эль Сомбрерито және Тлатоани төбелерінде бірнеше бекіністер салды. Тепозтлан қаласындағы Тепозтеко пирамидасы бекініс және қарауылдық пост ретінде салынған болуы мүмкін. Осы кезеңде Тлаухуика Куернавакадағы Теопанцолько деп аталатын қос пирамиданы салды.

Historian Ward Barrett considers that the "region now known as Morelos has a physical unity sufficient to define and set it in strong contrast to other regions of Mexico." Much of this definition comes from its geography, which is a basin into which abundant water flows. The arrival of the Spanish shifted agriculture from subsistence maize production and cotton cultivation to sugar cane and the refining of such into sugar in nearby mills. This system would remain more or less intact until the Mexican Revolution. Other early finds include clay jars and figures in the Gualupita neighborhood of Cuernavaca and three mounds in Santa María Ahuacatitlán, which are probably the remains of houses. He writes, "1st That being in the region of Tamoanchan they fixed the ritual calendar 2nd That Tamoanchan was not very far from Teotihuacan; 3rd That to go from Tamoanchan to Teotihuacan they passed through Xumiltepec; 4th That Tepuztecal (sic) and his companions discovered pulque in the Tamoanchan region. But as all these facts happened in the State of Morelos and accordingly that Tamoanchan is not a mythological and fantastic country but true "

The earliest identified culture is the Olmec, which was dominant from 200 B. C. to about A. D. 500. Evidence of this culture is found in reliefs such as those in the Cantera Mountain in Chalcatzingo and clay figures. A second wave of Toltecs established the city state of Xochicalco (the City of Flowers). Their influence is evident in Teotihuacan at the temple of Quetzalcoatl, but there are also signs of Mayan, Mixtec and Zapotec influences. The Tlahuicas are believed to be an offshoot of the Toltec Chichimec group of Nahuatl speaking peoples who have occupied the area since the seventh century. The Tlahuica eventually became the dominant ethnic group in Morelos. They were organized into about fifty small city states, each with a hereditary ruler (tlatoani). Each Tlahuica city state consisted of a central town, with its temple, plaza, palace, and the surrounding countryside and villages. The largest of these were Cuauhnáhuac and Huaxtepec (Oaxtepec). These people had advanced knowledge of astronomy and a highly developed agricultural system. They were especially known for growing cotton, which was planted wherever the land could be irrigated. Tlahuica women spun and wove cloth, which became an important item for exchange and for paying tribute. The territory was divided into two tributary provinces, one centered on Cuauhnáhuac and the other centered on Huaxtepec. Moctezuma Ilhuicamina succeeded Izcóatl, and tradition has it that he established a botanical garden in Huaxtepec (Oaxtepec). Moctezuma's favorite swimming area is thought to have been a pond called Poza Azul, now part of a resort run by Six Flags Hurricane Harbor. The Mexica built a number of fortifications in the area, notably in the hills called El Sombrerito and Tlatoani near Tlayacapan. The pyramid of Tepozteco in Tepoztlán may have been designed as a fort and lookout post. During this time, the Tlauhuica built the double pyramid known as Teopanzolco in Cuernavaca.

Жаулап алу және отарлау кезеңі

XVI ғасырдың басындағы халық саны: Куахнахуак, 50,000; Хуакстепек, 50,000; Яутепек, 30,000; Тепостлан, 20,000; Тотолапан, 20,000; ал Тлайакапан, Тетела, Екапиштла және Окуитуконың әрқайсысы 12,000 адамды құрады. Кортес Теночтитланның құлауынан кейін Куернавакаға қайтып келді, және келесі 50 жылдың ішінде штат аумағында 500 діни нысан салынды. 1529 жылы Кортес Оахака алқабының маркизі болып тағайындалды, бұл оған Морелос аймағындағы жерлерді басқару құқығын берді, Куернавака шамамен сексен қауымдастыққа, сегіз хасиендаға және екі қант қамысы плантациясына билік етті. Бұл жерлер 1809 жылға дейін Кортес отбасының меншігінде болды, содан кейін үкімет маркиздің барлық жерлерін тәркіледі.

Тәуелсіздікке дейін XIX ғасырдың соңы

Морелос штатындағы қант плантацияларының жағдайы Мигель Идальгоның қаруға шақыруын штаттың жергілікті және метис халқы тарапынан ынталы қабылдануына себеп болды. Алғашқы көтерілістер 1811 жылы басталды, олардың кейбіреулері сәтті аяқталды. Штаттағы алғашқы көтерілісшілердің басшысы Франсиско Аяла болды. 1812 жылы роялистік күштер оларды кері тартқанша, штаттың көтерілісшілері қазіргі Мексика штатындағы Халкоға дейін жетті. Тәуелсіздік алғаннан кейін, қазіргі Морелос штаты 1824 жылы құрылған Мексика штатының бір бөлігі ретінде Куернавака округінің құрамына кірді. Бұл бірлік либералдық немесе консервативтік фракциялардың билікте болуына байланысты штат және департамент мәртебесін ауыстырып отырды. 1857 жылғы Конституцияға сәйкес, Мексика штаты және басқа барлық штаттар өздерінің федеративтік мәртебесін мәңгі сақтап қалды. Жаңа Конституция Мексикадағы консервативтік және либералдық фракциялар арасындағы күресті тоқтатпады, ол 1858 жылдан 1861 жылға дейінгі Реформа соғысына қайтадан ұласты. Куатла либералдық бекініс болса, Куернавака консерваторлардың бекінісі болды; Пантитлан мен Ксочиманкас хасиендаларын өртеп, ауыл тұрғындарын қорқытып, қарақшылар аралап жүрді. Игнасио Мануэль Алтамирано 1861-63 жылдардағы мексикалық өмірдің эпизодтары деп аталатын, Яутепектегі соғыс және қарақшылар туралы роман жазды. Соғыс 1861 жылдың 11 қаңтарында Бенито Хуарес Мексика қаласын бақылауға алғанда аяқталды. Мексикадағы француз интервенциясы кезінде штаттың либералдық және консервативтік бөліктері арасындағы айырмашылық сақталды. Ол Куернавакадағы Акапанцингода "Ла Каса дель Олиндо" үйін салды, бұл үй оның "Индия Бонита" деп аталған сүйіктісі Маргарита Легуизмо Седано үшін салынған еді. Француз императоры Мексика қаласынан Куернавакаға дейінгі жолдарды жақсартты және 1866 жылы екеуінің арасында телеграф байланысы орнатылды. Француздарды Бенито Хуарес басқарған күштер қуғаннан кейін, Мексика штатын бөлуге бағытталған күш-жігер жұмсалды. Нәтижесінде, 21 қыркүйекте 1868 жылы Федералдық Конгресс Морелос штатын бекітті, ал 17 сәуірде 1869 жылы Морелос штаты елдің 27-ші штаты ретінде ресми түрде қабылданды. Штаттың аумағы Хуарес үкіметі анықтаған Мексика штатының үшінші әскери округі болды; "Морелос" атауы мен "Куернавака" астанасы штаттың бірінші заң шығарушы органымен таңдалды. Бірінші штаттық Конституция 1870 жылы қабылданды, ал Франсиско Лейва Арсинигас Морелос штатының алғашқы Конституциялық Губернаторы болды. Жаңа штаттың Мексика штаты және Федералдық округпен шекаралық даулары болды, бірақ олар 1890 жылдарға қарай шешілді. 19 ғасырдың соңындағы басқа инфрақұрылымдық жобаларға Толука-Куернавака тас жолы және Мексика қаласы мен Куатла арасындағы темір жол желісі кірді. 1881 жылдың 23 маусымында Куатла маңындағы Пуэнте-де-Эсконцин (Эсконцин көпірі) жанында пойыз Сан-Антонио өзеніне құлап, 200 адам қаза тапты, бұл оқиға "Морелос теміржол апаты" деп танылды. 20 ғасырға дейін теміржол желілері салына берді, бұл штатты Мексика қаласымен және Тынық мұхитымен одан әрі байланыстырды. Рим-католик Куернавака диоцезі 1894 жылы құрылды, ал Фортино Иполито Вера алғашқы епископ болды (1894-1898).

The conditions on the sugar plantations of Morelos made Father Miguel Hidalgo's call to take up arms well received by the indigenous and mestizo populations of the state. The first rebellions broke out in 1811, with some early successes. An early insurgent leader in the state was Francisco Ayala. Insurgents from the state managed to push as far as Chalco in what is now Mexico State when royalist forces pushed them back in 1812. After winning independence, what is now the state of Morelos was the district of Cuernavaca as part of the very large State of Mexico, created in 1824. The entity would change status between state and department depending on whether liberal or conservative factions were in charge. Under the Constitution of 1857, the State of Mexico and all other states would keep their federal status permanently. The new constitution did not stop fighting among conservative and liberal factions in Mexico, which escalated again into the Reform War from 1858 to 1861. While Cuautla was a liberal bastion, Cuernavaca was a stronghold for the conservatives; roamed by bandits who burned and destroyed the haciendas of Pantitlán and Xochimancas, terrorizing villagers. Ignacio Manuel Altamirano wrote a novel, set in Yautepec, about the war and the bandits, called El Zarco: Episodios de la Vida Mexicana en 1861–63. The war ended on January 11, 1861, when Benito Juárez took control of Mexico City. The division between the liberal and conservative parts of the state remained through the French Intervention in Mexico. and he built La Casa del Olindo in Acapantzingo, Cuernavaca supposedly for Margarita Leguizmo Sedano, his mistress known as "La India Bonita." The French emperor improved the roads from Mexico City to Cuernavaca; telegraph service between the two began in 1866. After the French were expelled by forces under Benito Juárez, there were efforts to divide the State of Mexico. This resulted in the approval of the state of Morelos on September 21, 1868, by the federal Congress, followed by the official admittance of Morelos as the country's 27th state on April 17, 1869. The territory of the state was the Third Military District of the State of Mexico as defined by the Juárez government; the name "Morelos" and the capital "Cuernavaca" were selected by the state's first legislature. The first state constitution was finalized in 1870, and Francisco Leyva Arciniegas became the first Constitutional Governor of Morelos. There were boundary disputes between the new state with Mexico State and the Federal District, but these were resolved by the 1890s. Other infrastructure projects in the late 19th century included the Toluca Cuernavaca highway, and a rail line between Mexico City and Cuautla. 200 people died when a train plunged into the San Antonio River at the Puente de Escontzin (Escontzin Bridge) near Cuautla in what became known as the Morelos railway accident on June 23, 1881. Rail lines would continue to be built into the 20th century, connecting the state further with Mexico City and the Pacific Ocean. The Roman Catholic Diocese of Cuernavaca was established in 1894 with Fortino Hipólito Vera as the first bishop (1894–1898).

Диас, Мадеро және Запата

Бұл жағдай Мексика революциясына дайындық жасады және осы кезеңдегі ең танымал революционерлердің бірі Эмилиано Запатаның пайда болуына негіз болды. Запатаның Куатла шайқасындағы (1911 жылдың 11-19 мамыры) қанды жеңісі Порфирио Диас тұрғызып, орнынан бас тартуына әкелді, сонымен қатар баспасөз Запатаны Оңтүстік Аттила деп атады. Бірақ содан кейін Викториано Хуерта басқарған үкіметтік күштер штаттағы қалалар мен кенттерге шабуыл жасап, оны қайтарып алуға тырысты. Көп ұзамай, 17 тамызда революционерлер Жожутла қаласын тонады. Запата Франсиско Мадероның өзін алдағанын сезінді, ал Мадеро 1911 жылдың 6 қарашасында президент болып сайланғаннан кейін, Запата мен оның жақтастары Аяла жоспарында аграрлық реформа талап етті. Көпшілік пікірге қарамастан, штаттың ұраны "Tierra y Libertad" (Жер және бостандық) Запата немесе Аяла жоспарымен байланысты емес; оны алғаш рет Рикардо Флорес Магон 1910 жылдың 1 қазанында "Regeneración" журналында қолданды. Революция басталғанда, жаңа епископ Мануэль Фулчери и Пиетрасанта Рим католик діншілігін басқаруға таңдалды (1912 жылдың 6 мамыры – 1922 жылдың 21 сәуірі), содан кейін ол Милпа-Альтаға (Мексико қаласы) жол тартты.

Сапата және Карранса

Хюерта жеңілді, және 1915 жылы Морелос штатында салыстырмалы түрде тыныш жағдай орнады. Алайда, 1915 жылдың желтоқсанына қарай Запата жаңа дұшпанмен – Венестиано Каррансамен күресуге мәжбүр болды. Карранса Морелос штатының маңызды бөліктерін қайта басып алуға бағытталған шабуылға кірісті. 1916 жылдың көктеміне қарай Запата бірнеше бекінісін тастап кетуге мәжбүр болды. Ең ауыр соққы 1916 жылдың 2 мамырында болды, осы күні Запата Куернаваканы 30 000-ға жуық әскерден тұратын дұшпан күштеріне жоғалтты. Запатаның ықпалы азайған сайын, оның әскерлері бірнеше жыл бұрын қолданған партизандық соғыс тактикасына қайта оралуға мәжбүр болды. Олар 1916 жылдың қаңтарында Куернаваканы қайта басып алды. Содан кейін, 1919 жылдың 17 сәуірінде Запатаға сатқындық жасалып, Чинамекада тосқауылға түсті.

1920 жылдан 1966 жылға дейін

1926 жылы президент Плутарко Элиас Каллес католик шіркеуіне қатысты бірқатар шектеулер енгізуді бұйырды, бұл «Кристеро соғысы» деп аталатын соғыстың бастауы болды. Католик шіркеуі көбінесе Мексика революциясына қарсы болғанымен, көптеген бұрынғы сапатистар Морелос штатындағы көтеріліске қосылды. Коатлан-дель-Риодағы Бенджамин Мендоса, Тетламадағы Николас Замора (Темикско), және Алпуекадағы Рафаэль Кастананда (Ксочитепек) басқаратын топтар Кристероларға қосылды. 1927 жылы губернатор Амброзия Пунте оларды жылдам басып тастады. Революциядан бері штат тарихы даму мен қылмысқа байланысты дамыды. 1928 және 1934 жылдары Мексика қаласы – Куернавака тас жолында бірнеше шабуылдар орын алды. 1928 жылы пойыз тонау болды, ал 1930 жылдары бірнеше ірі пойыз апаттары тіркелді. 1934 жылы вандалдар Куернавакадағы Эль Кальвариодегі Гвадалупа шешінінің мүсінін қиратты. 1937 жылы тәлкеулес полиция қызметкерлері қылмыс толқынына себеп болды. 1957 жылы Куернавака полициясы Хорхе Гарригосты өлтіргеніне наразылық білдіре отырып, бес мың адам көтеріліс жасады. 1958 жылдың 26 мамырында Цютепек қаласының әкімі қаза тапты. 1960 жылы Куернавакадағы үш мемлекеттік қызметкер жемқорлық ісінен жұмыстан босатылды. 1943-1944 жылдары және 1953-1958 жылдары Рубен Джарамилло шаруалардың үкіметке қарсы көтерілісін басқарды. 1944 жылы президент Мануэль Авила Камачо, ал 1958 жылы президент Адольфо Лопес Матеос оған қауіпсіздікке кепілдік бергеніне қарамастан, Джарамилло 1962 жылдың 23 мамырында Хочикалькодағы федералды полициямен атып өлтірілді. 1973 жылдың қыркүйегінде Темикскодағы Рубен Джарамильо колониясында қару-жарақ сақталатын жасырын қойма табылды. Mayekewa және Nissan компаниялары осы жерде орналасқан алғашқы компаниялардың қатарында болды. 1966 жылы IMSS (Мексиканың әлеуметтік қамсыздандыру институты) Оакстепекте 20 000 келушіге арналған ірі су паркін ашты. Мексика 1968 жылғы XIX жазғы Олимпиада ойындарын қабылдағанда, Жастар ойындары Оакстепекте өтті. 1962 жылы екі ірі апат болды: наурыз айында автобус Хьюицилак маңындағы Лагунас-де-Земпоала ұлттық паркінің жанындағы жардан құлап, 22 адам қаза тауып, 36 адам жарақат алды. Мамыр айында Куернавакадағы жер сілкінісі салдарынан 22 адам қаза тауып, ондаған адам жарақат алды және екі ғимарат қирады.

In 1926 President Plutarco Elias Calles ordered a number of restrictions on the Catholic Church, precipitating the so called Cristero War. While the Catholic Church generally opposed the Mexican Revolution, many former Zapatistas joined the rebellion in Morelos. Groups led by Benjamin Mendoza in Coatlán del Río; Nicolas Zamora in Tetlama, Temixco; and Rafael Castañada in Alpuyeca, Xochitepec, joined the Cristeros. They were quickly put down by Governor Ambrosia Punte in 1927. Since the Revolution, the state's history has centered on development and crime. There were several assaults along the Mexico City Cuernavaca highway in 1928 and again in 1934. There was a train robbery in 1928, and several major train accidents in the 1930s. The statue of the Virgin of Guadalupe in El Calvario (Cuernavaca) was destroyed by vandals in 1934. Striking police went of a crime wave in 1937. Five thousand rioters protested when the Cuernavaca police killed Jorge Garrigós in 1957. The municipal president of Jiutepec was assassinated on May 26, 1958. In 1960, three government officials in Cuernavaca were fired because of embezzlement. From 1943 to 1944, and again from 1953 to 1958, Rubén Jaramillo led peasant revolts against the government. Despite promises and a guarantee of his safety from presidents Manuel Ávila Camacho in 1944 and Adolfo López Mateos in 1958, Jaramillo was gunned down in Xochicalco by federal police on May 23, 1962. A cache of weapons was discovered in Colonia Rubén Jaramillo, Temixco, in September 1973. Mayekewa and Nissan were among the first companies to locate there. A major water park with capacity for 20,000 visitors, was opened in Oaxtepec by IMSS (Mexican Social Security Institution) in 1966. When Mexico hosted the XIX 1968 Summer Olympics, the Junior Games were in Oaxtepec. There were two major disasters in 1962: in March, a bus fell off a cliff near the Lagunas de Zempoala National Park in Huitzilac, killing 22 and injuring 36. An earthquake in Cuernavaca in May killed 22, injured dozens, and destroyed two buildings.

1967 жылдан 2000 жылға дейін

Ацтектер заманынан бері, бұл штат, әсіресе Куернавака, жылы климатының арқасында Мексика қаласының тұрғындары үшін сүйікті демалыс орны болып келді. Бұған қоса, ластану және 1985 жылдың 19 қыркүйегінде Мексика қаласында болған жер сілкінісі бүгінгі күнге дейін жалғасып келе жатқан үлкен тұрғын үй құрылысының өркендеуіне себеп болды. Бұл өсімнің көп бөлігі Куернавака қаласында, сондай-ақ Куатла және басқа да жерлерде шоғырланған. 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында басты қылмыстық мәселе – адамды құрлық үшін ұрлау болды. Адам ұрлаудың күшеюі штаттағы инвестицияның 1999 жылы 245 миллион АҚШ долларынан 2002 жылы 102 миллион АҚШ долларына дейін төмендеуіне әкелді, соның салдарынан штат жұмыс орындарын құру бойынша елден қалып қойды. 2000 жылдардың басында штат адам ұрлау тораптарын жойды, көбінесе адам ұрлау тораптарын қорғаған жемқор адвокаттарды, полиция қызметкерлерін және судьяларды ұстады, соның ішінде құрбандарының құлақтарын кесіп, отбасы мүшелеріне жібергені үшін «Моча Орехас» лақап атын алған Дэниел Аризменди басқарған топты да ұстады. Бұл ұстаулар адам ұрлау деңгейін ұлттық орташа көрсеткіштен төмендетті. Губернатор Хорхе Каррильо Олеа (1994–1998) адам ұрлаушыларды жақтады деген айыптамалардан кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды. Осы кезеңдегі Рим католик шіркеуінің епископтары – Хуан Хесус Посадас Окампо (28 желтоқсан 1982 – 15 мамыр 1987) және Луис Рейносо Сервантес (17 тамыз 1987 – 20 желтоқсан 2000). Бұл қарулы қақтығыстар мен қылмыскерлік стильдегі өлім-жұлымдардың көбеюіне әкелді. Анонимді электрондық хаттар арқылы қорқытулар адамдарды Куернавакаға түнде барудан тайдырды, нәтижесінде барлар мен түнгі клубтар есірткі саудасы туралы хабарламалар таралған кезде жабылды. 2004 жылы губернатор Серхио Эстрада есірткі сатушылармен байланысы бар деген айыппен тұтқындалған жоғары полиция басшыларынан кейін штаттың барлық полиция қызметкерлерін жұмыстан босатуға бұйрық берді. Бұл губернатор үшін үлкен саяси күреске айналды, ол өзі де есірткі саудасымен байланысты деп айыпталды және оны қызметінен алуға әрекеттер жасалды. Морелос штатының Мексика қаласымен шекарасында орналасқан Лагунас-де-Земпоала ұлттық паркі аймағы Мексиканың 16 ең қауіпті аймағының бірі болып саналады, бұл есірткі саудасының салдарынан туындады. Штат өте шағын және аз халқына қарамастан, ең қауіпті штаттардың бірі саналады. Қылмыстың көп бөлігі Куернавакада орын алады. 1000 адамға шаққандағы қылмыс деңгейі бойынша ол Мексика қаласынан асып түседі. Бұл көрсеткіш ұлттық орташа көрсеткіштен 50%-ға жоғары. Куернавакада халықтың 21%-ы ғана тұрса да, штатта жасалған қылмыстардың 45%-ы сонда болады. Мұның бірнеше себебі болуы мүмкін. Кейбіреулер сот жүйесін тиімсіздікке кінәлайды және оның Мексика қаласына бағытталған есірткі саудасымен тығыз байланысы бар.

As it has been since Aztec times, the state, especially Cuernavaca, has been a favorite retreat for those in Mexico City due to its warm year round climate. That, plus pollution and the September 19, 1985 Mexico City earthquake, have spurred a major housing boom which continues to this day. Most of this boom is centered on the city of Cuernavaca but also Cuautla and other places. In the late 1990s and early 2000s, the major crime problem was kidnapping for ransom. The kidnapping crime wave caused investment in the state to drop from a high of US$245 million in 1999 to $102 million in 2002, with the state lagging behind the country in job creation. The state broke the kidnapping rings in the early 2000s, mostly by arresting corrupt lawyers, police, and judges who were protecting kidnapping rings, includes one run by Daniel "Mocha Orejas" Arizmendi, who received his nickname by cutting off his victims' ears and sending them to family members. The busts brought the kidnapping rate to below national average. Governor Jorge Carrillo Olea (1994–1998) was forced to resign after being accused of covering for kidnappers. Roman Catholic bishops during this era were Juan Jesús Posadas Ocampo (December 28, 1982 May 15, 1987) and Luis Reynoso Cervantes (August 17, 1987 December 20, 2000). It has increased the number of gun battles and gangland style executions. Anonymous email threats succeed in keeping people away from Cuernavaca at night, with bars and nightclubs closing when such communications threaten drug violence. In 2004, Governor Sergio Estrada ordered the mass firing of all of the state police officers after top police commanders were arrested on charges that they were working with drug traffickers. This caused a major political battle for the governor, who then himself was accused of cooperating with drug rings, with attempts to take him out of office. The area around Lagunas de Zempoala National Park, on Morelos's border with Mexico City, is one of Mexico's 16 most dangerous regions, in part due to the narcotics trade. The state is considered to be one of the most dangerous, despite its small size and population. Most crime is centered in Cuernavaca. Its crime rate surpasses that of Mexico City in terms of crimes per 1,000 people. It is over 50% higher than the national average. Although Cuernavaca has only 21% of the population, it suffers 45% of the crime committed in the state. There are a number of possible causes. Some blame the judicial system for being inept and there are strong links to the drug trafficking trade, en route to Mexico City.

2020 жылдан 2029 жылға дейін

2020 жылдың 1 ақпанында штаттағы 36 муниципалитет әкімдерінің 32-сі Зокалода губернатор Куаутемок Бланкоға қарсы демонстрация жасады. Олар полицияға төлеу үшін федералды қорлардан MXN $1,000,000,000 (АҚШ $50 млн) қайтаруды талап етті. XXI ғасырдағы Рим католик шіркеуінің епископтары: Флоренсио Ольвера Очоа (22 ақпан 2002 жыл, 10 шілде 2009 жыл), Альфонсо Кортес Контрерас (10 шілде 2009 жыл, 22 желтоқсан 2012 жыл) және Рамон Кастро Кастро (15 мамыр 2013 жыл – қазіргі уақытқа дейін). Мексикада COVID-19 пандемиясы кезінде Морелос штатында алғашқы инфекция жағдайы наурыздың ортасында тіркелді, бұл Мексика пандемияның 2-ші кезеңіне кірген және мектептер жабылған кезбен бірге болды. Куернавакадағы дәріханаларда маскалар, антибактериялық гель және басқа да заттар жетіспеді. Алғашқы қаза болған адам 28 наурызда Италияға сапар шеккен 37 жастағы ер адам болды. Президент Лопес Обрадор және губернатор Бланко Куернавакадағы "Карлос Калеро" ISSSTE ауруханасын ашты, ол COVID-19 жұқтырған науқастарды қабылдауға арналған. 2020 жылдың 17 мамырына дейін штатта 153 адам қайтыс болды және 1,105 адам жұқтырды. 158 денсаулық сақтау қызметкері вирусқа шалдықты, олардың екеуі қайтыс болды. 46% жағдайлар Servicios de Salud de Morelos (SSM) басқаратын ауруханаларда, 38% Instituto Mexicano del Seguro Social (IMSS), 13% Instituto de Seguridad y Servicios Sociales de los Trabajadores del Estado (ISSSTE) және 1% жеке ауруханаларда емделді. Федералды үкімет вирустан қайтыс болған денсаулық сақтау қызметкерлерінің отбасыларына MXN 50,000 төлейтінін мәлімдеді. Морелос штатында 14 маусымда 2,000-нан астам расталған жағдай тіркелді және 21 маусымға дейін "Семафоро Рохо" (максималды ескерту) күйінде қалды. Штаттың денсаулық сақтау департаменті 2021 жылдың 12 қаңтарында денсаулық сақтау қызметкерлеріне қолдану үшін Pfizer–BioNTech COVID-19 вакцинасының алғашқы 9,759 дозасы штатқа келгенін хабарлады. Екі күннен кейін SEDENA басқаратын "Carlos Calero Elorduy Hospital" ауруханасынан 20 дозадан тұратын төрт бөтелке ұрланды. 2021 жылдың қаңтар айында үш күн ішінде ауыр жағдайлардың 1,000-ға өсуінен кейін Куернавакадағы Г. Паррес және Карлос Калеро ауруханалары, сондай-ақ Жожутла мен Аксиапандағы COVID-19 ауруханалары 100% толып кеткенін хабарлады. Zapata-дағы ISSSTE ауруханасының төсек-орындарының 90%-ы толған. 21 ақпанда COVID-19-дан қайтыс болған Радамес Салазар Солорио, сенатор болды. Темикско 15,170 доза AstraZeneca вакцинасымен 60 жастан асқан азаматтарды вакциналаған алғашқы муниципалитет атанды. 2020 жылдың мамыр айында штаттың шығыс бөлігінде 21 адам үйде жасалған алкогольді ішіп қайтыс болды. 2020 жылдың мамыр айында Morelos штатында алғаш рет баланың тегі (испанша: apellidos) оның анасы мен оның әйелінің тегімен тіркелді. IMSS 2020 жылдың 12 қазанында Морелос штатының шығысындағы ауруханасынан 10,000 доза тұмау вакцинасы ұрланғанын хабарлады. 2021 жылғы Мексиканың Морелос штатындағы заң шығарушы сайлауға 19 саяси партия тіркелді. Олар: , , , , , , Panal, , , , PH, Sumando Voluntades Podemos Construir, Más Más Apoyo Social, Morelos Progresa, Movimiento Alternativa Social, Bienestar Ciudadano, Renovación Política Morelense, Fuerza, Trabajo u Unidad por el Rescate Oportuno de Morelos және Morelos Fuerza.

32 of the 36 mayors of municipalities in the state demonstrated in the Zócalo against Governor Cuauhtémoc Blanco on February 1, 2020. They were demanding the restoration of MXN $1,000,000,000 (US $50 million) in federal funds to pay for police. Roman Catholic bishops of the 21st century have been: Florencio Olvera Ochoa (February 22, 2002 July 10, 2009), Alfonso Cortés Contreras (July 10, 2009 22 December 22, 2012), and Ramón Castro Castro (May 15, 2013 – present). Morelos had its first case of infection during the COVID 19 pandemic in Mexico in mid March, about the same time that Mexico entered Phase 2 of the pandemic and schools were closed. Drugstores in Cuernavaca reported shortages of masks, antibacterial gel, and other items. The first death was on March 28, a 37 year old man who had traveled to Italy. President López Obrador and Governor Blanco dedicated the ISSSTE hospital “Carlos Calero” in Cuernavaca, set aside to care for patients with COVID 19. As of May 17, 2020, there were 153 deaths and 1,105 confirmed cases in the state. 158 health workers contracted the virus and two died. 46% of the cases were treated at hospitals run by Servicios de Salud de Morelos (SSM), 38% by the Instituto Mexicano del Seguro Social (IMSS), 13% by the Instituto de Seguridad y Servicios Sociales de los Trabajadores del Estado (ISSSTE), and 1% by private hospitals. The federal government announced it would pay the families of health workers who died because of the virus MXN $50,000. Morelos passed 2,000 confirmed cases on June 14 and continued in ′′Semaforo Rojo′′ (Maximum Alert) until June 21. The state health department reported that the first 9,759 doses of the Pfizer–BioNTech COVID 19 vaccine arrived in the state for application in health workers on January 12, 2021. Four bottles containing twenty doses were stolen from “Carlos Calero Elorduy Hospital” run by SEDENA two days later. After an increase in 1,000 serious cases in three days in January 2021, G. Parres and Carlos Calero hospitals in Cuernavaca as well as the COVID 19 hospitals in Jojutla and Axochiapan reported they were full to 100% capacity. ISSSTE in Zapata reported 90% of its beds were occupied. Radamés Salazar Solorio, Senator from , died of COVID 19 on February 21. Temixco became the first municipality to vaccinate senior citizens (60+) with 15,170 doses of AstraZeneca vaccine. Twenty one people died in May 2020 after drinking homemade alcohol in the eastern part of the state. A baby boy was registered using the surnames (Spanish: apellidos) of both his birth mother and her wife in May 2020, the first such case in Morelos. IMSS reported that 10,000 doses of flu vaccine were stolen from its hospital in eastern Morelos on October 12, 2020. Nineteen political parties registered for the 2021 Mexican legislative election in Morelos. They are: , , , , , , Panal, , , , PH, Sumando Voluntades Podemos Construir, Más Más Apoyo Social, Morelos Progresa, Movimiento Alternativa Social, Bienestar Ciudadano, Renovación Política Morelense, Fuerza, Trabajo u Unidad por el Rescate Oportuno de Morelos, and Morelos Fuerza.

География

Мемлекет елдің орталығында орналасқан және аумағы Мексиканың жалпы аумағының 0,25% құрайды. Бұл Тлаксаладан кейінгі екінші кіші штат. Штаттың астанасы – Куернавака. Бұл қала Тлахуика тайпасының ең ірі қаласы болған және бастапқыда Куаунахуак деп аталған, бірақ испандықтар оны қазіргі атауына өзгертіп, испан тілінде "Сиыр мүйізі" деп мағына беретін атау берген. Бұл қала Мехико қаласынан оңтүстікке қарай 90 шақырым қашықтықта орналасқан және қоңыржай климатының арқасында "Мәңгілік көктем қаласы" деп аталады. Штаттың солтүстігіндегі Сиерра-Аюско тауларының әсем биік шыңдары Морелосты көршілес Мексика алқабынан бөліп тұрады. Мексика Солтүстік Америка, Тынық мұхиты, Кокос, Ривера және Кариб тектоникалық плиталарының жанында орналасқан, сондықтан ел жер сілкіністеріне өте сезімтал. Ұлттық сейсмикалық қызмет (SSN) мәліметінше, 1900 жылдан бері Морелос және Пуэбла штаттарының шекарасында 1000-нан астам жер сілкінісі тіркелген.

Үкімет

Мемлекетті сайланған губернатор басқарады, оның құрамында "Саясат, қауіпсіздік және әділет", "Адам және әлеуметтік даму", "Тұрақты экономикалық даму" және "Әкімшілікті дамыту және жаңғырту" деп аталатын төрт ведомствосы бар кабинет бар. Штаттың Конгресі заңдарды қабылдаумен және қолданыстағы заңдарды қайта қараумен айналысады. Ол 2018 жылы пропорционалды сайлау арқылы сайланған он екі округ пен сегіз плюриноминалды өкілдік ететін жиырма "депутаттан" (diputados) тұратын бірпалаталы парламент. 54-ші легислатураның депутаттары: 1. Алехандра Флорес Эспиноса (Morena), 2. Хавьер Гарсия Чавес (Morena), 3. Хосе Касас Гонсалес (PT), 4. Эрика Гарсия Саарагоса (PT), 5. Андрес Дуке Тиноко (PES), 6. Ариадна Баррера Васкес (Morena), 7. Маркос Сапотитла Бесерро (Morena), 8. Эльса Делия Гонсалес Солорсано (Morena), 9. Кейла Селене Фигероа Эваристо (Morena), 10. Хосе Луис Галиндо Кортес (PT), 11. Альфонсо де Хесус Сотело Мартинес (PES), 12. Марисела Хименес Армендарис (PES). Плюриноминалды депутаттар: Тания Валентина Родригес Руис (PT), Росалина Мазари Эспин (PRI), Далила Моралес Сандовал (PAN), Ана Кристина Гевара Рамирес (MC), Бланка Нивес Санчес Арано (Panal), Найда Жозефина Диас Рока (PSD), Кристина Хочикецаль Санчес Аяла (гуманист) және Росалинда Родригес Тиноко (PRD). Штат 2018 жылдың 28 ақпанында жаңа заң шығару сарайын ашты. Аматитлан, Куернавака қаласында орналасқан, ол 4,394 м2 (47,000 фут.2) құрылыс алаңын алып жатыр және 360 миллион песоға (18,9 миллион АҚШ доллары) салынған. Ғимаратты Морелос университетінің (UAEM) Архитектура факультетінің студенттері жобалаған.

Морелос губернаторлары

Морелос штаты 1869 (штат құрылған кезде) мен 1911 (Мадеро революциясы жеңіске жеткен кезде) аралығында жеті губернаторға ие болды. Франсиско Лейва Арцинигас – алғашқы Конституциялық губернатор (1869–1876). 1911–1930 жылдар аралығында Морелос штатында ең жоғары әкімшілік лауазымды отыз төрт адам атқарды. Олардың лауазымдары Конституциялық губернатор, орынбасар губернатор, уақытша губернатор, әскери губернатор, аумақтың саяси басшысы және лауазымды атқарушы болып табылды. Генерал Женовево де ла О және Хосе Г. Паррес Герреро есімдері ең танымал. Сол атпен аталған ақынның әкесі Октавио Пас Солорзано 1925 жылы қысқа мерзімге қызмет етті. Фелипе Ривера Креспо (PRI, 1970–1976) ауыл шаруашылығын қолдауымен еске алынады. Лауро Ортега Мартинес (PRI, 1982–1988) Каньон-де-Лобос тас жолын жақсарту, Хуатла қаласын сақтап қалу және Мариано Матаморос футбол стадионын салумен есімдері байланысты. Антонио Рива Паласио Лопес (PRI, 1988–1994) – PRI мүшесінің Морелос губернаторы ретінде толық алты жылдық мерзімге қызмет еткен соңғы өкілі. Өкілеттігін аяқтағаннан кейін, ол жемқорлыққа қатысты жүздеген айыптауларға қарамастан, Эквадор елшісі болып тағайындалды (1994–1998). Хорхе Каррильо Олеа (PRI, 1994–1998) адам ұрлаушыларды жақтады деген айыптаудан кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды. Одан кейін екі уақытша губернатор, сосын 2000 жылы PAN партиясынан Серхио Альберто Эстрада Каджигал Рамирес сайланды. Эстрада Каджигал 1930 жылғы конституция бойынша сайланған алғашқы губернатор Висенте Эстрада Каджигалдың немересі және PRI немесе оның алдыңғысы PNR мүшесі болмаған алғашқы губернатор болды. Кіші Эстрада Каджигал үкімет қаражатымен сатып алынған, бірақ шын мәнінде әйелдерін таң қалдыру үшін пайдаланылған «Махаббат тікұшағымен» есімдері танымал. Оның өкілеттігі 2006 жылы аяқталып, 2009 жылы PAN партиясынан шықты. 2006–2012 жылдары Марко Антонио Адама (PAN) қызмет етті. Адаманың билік мерзімінде зорлық-зомбылық өте күшті болды, оны есірткі картельдерімен байланысы бар және сайлауда алаяқтық жасады деп айыптады. PRI билігінде 70 жыл, PAN билігінде 8 жыл жемқорлықтан кейін сайлаушылар сол қанатқа бет бұрып, Грако Луис Рамирес Гарридо Абреуді (PRD 2012–2018) таңдады. Алайда, 2017 жылы ол 8% қолдау көрсеткішімен елдегі ең нашар губернатор деп танылды. Оны жеке бастың мүддесін қорғау (оның келіні 2018 жылы губернаторлыққа үміткер болды), тиімсіздік (штаттағы жоғары қылмыс деңгейі және нашар салынған тас жол үшін) және қаражатты жымқыру (штаттық университетті банкротқа дейін жеткізу) айыптары тағылды. Куернавака қаласының муниципалды президенті және бұрынғы футболшы, әсіресе «Америка» клубында ойнаған Куаутемок Бланко 2018 жылы алты үміткердің ішінде 53,3% дауыспен жеңіске жетті. Бланко бұрынғы футболшы ретінде танымал болғандықтан, енді жоқ болған, христиандық консервативті «Әлеуметтік келісім» партиясының (PES) үміткері болды. Ол «Juntos Haremos Historia» коалициясының (Ұлттық жаңару қозғалысының басшысы Андрес Мануэль Лопес Обрадор бастаған) штаттық үміткерлігі үшін ішкі сайлауда және ақыры штаттық сайлауда жеңіске жетті. Бланконың өкілеттігі 2024 жылы аяқталады.

Morelos had seven governors between 1869 (when the state was formed) and 1911 (when the Madero Revolution triumphed). Francisco Leyva Arciniegas was the first Constitutional governor (1869–1876). Thirty four men held the highest administrative position in Morelos between 1911 and 1930. Their titles included Constitutional Governor, Substitute Governor, Provisional Governor, Temporary Governor, Military Governor, Political head of Territory, and In charge of office. General Genovevo de la O, and José G. Parres Guerrero are the best known names. Octavio Paz Solórzano, father of the poet by the same name, served briefly in 1925. Felipe Rivera Crespo (PRI, 1970–1976) is remembered for his support of agriculture. Lauro Ortega Martínez (PRI, 1982–1988) is credited with improving the highway of Cañon de Lobos, saving the town of Huautla, and building the Mariano Matamoros soccer stadium. Antonio Riva Palacio López (PRI, 1988–1994) was the last member of PRI to serve a full six year term as Governor of Morelos. After he completed his term, he was appointed Ambassador to Ecuador (1994–1998), despite being accused of literally hundreds of charges of corruption. Jorge Carrillo Olea (PRI, 1994–1998) was forced to resign after being accused of covering for kidnappers. Carrillo was followed by two interim governors, and then Sergio Alberto Estrada Cajigal Ramirez of PAN was elected in 2000. Estrada Cajigal is the grandson of Vicente Estrada Cajigal, first governor elected under the 1930 constitution, and he was the first governor who was not a member of PRI or its predecessor, PNR. The younger Estrada Cajigal is best remembered for the Helicopter of Love bought with government funds for emergency use but actually used to impress his mistresses. His term ended in 2006 and he resigned from PAN in 2009. Marco Antonio Adame (PAN, 2006–2012) followed. Adame's term of office was marked by extreme violence, and he was accused of not only having ties to drug cartels, but also of electoral fraud. After 70 years of corruption under PRI and eight under PAN, voters turned left and chose Graco Luis Ramírez Garrido Abreu (PRD 2012–2018). However, by 2017, he was called the worst governor in the country, with an 8% approval rating. He was accused of nepotism (his stepson ran for governor in 2018), incompetence (for the high rate of crime in the state and because of a poorly built expressway), and for deviation of funds (bankrupting the state university). Cuauhtémoc Blanco, the Presidente Municipal of Cuernavaca and a former soccer star with Liga MX, most notably with Club América, won with 53.3% of the vote in a six way race in 2018. Blanco was the nominee of the now defunct, Christian right Social Encounter Party (PES), which capitalized on Blanco's popularity as a former soccer player to win both the internal election of the Juntos Haremos Historia coalition (spearheaded by National Regeneration Movement's leader, Andrés Manuel López Obrador) for the state's candidacy and, ultimately, the state election. Blanco's term is scheduled to end in 2024.

Мемлекеттің саяси бөлінісі

Қазіргі уақытта Морелос 36 муниципиоға (муниципалитеттерге) бөлінген. 2017 жылдың 9 қарашасында штат заңнамасы үш үнді муниципалитетін құруды мақұлдады, ол 2019 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді. Морелос штатының ірі қалалары: Куернавака (халық саны 366 321 адам; биіктігі , Джиутепек (халық саны 214 137 адам; биіктігі , Куатла (халық саны 194 786 адам; биіктігі , Темикско (халық саны 116 143 адам; биіктігі , Эмилиано Сапата (халық саны 99 493 адам; биіктігі , Аяла (халық саны 85 521 адам; биіктігі), Шочитепек (халық саны 68 984 адам; биіктігі , Пуэнте де Икстла (халық саны 66 435 адам; биіктігі), Хохутла (халық саны 57 121 адам; биіктігі) және Екапикстла (халық саны 52 651 адам; биіктігі).

Экономика және туризм

Морелос экономикасы ауыл шаруашылығына, туризмге және қала құрылысына негізделген. 1960 жылдан бері экономика ауыл шаруашылығынан өнеркәсіп пен саудаға қарай өзгеруде. Дегенмен, осы өзгерістердің көп бөлігі шағын ауқымда болды және бірқатар муниципалитеттер әлі де дерлік толығымен ауыл шаруашылығына тәуелді. Штат елдің ЖІӨ-нің бар болғаны 1,6%-ын құраса да, оның экономикасы басқа аймақтардан, әсіресе шаруаларды тартуға жеткілікті. Бірақ штаттың халқының үлкен бөлігі аптасына алты күн жұмыс істейді, жалақысы 500-ден 700 мексикалық песоға дейін (46-65 АҚШ доллары) ғана жетеді, тіпті Морелос штаты тұру үшін салыстырмалы түрде қымбат болса да. 2003 жылы Морелос облигацияларды сатуға рұқсат беретін жаңа заңнан пайда тапқан алғашқы штаттардың бірі болды. Мексика қаласына жақын орналасқандықтан, штат экономикалық маргинализация деңгейі төмен, тұрғын үй және білім беру саласындағы көрсеткіштер бойынша 33 аймақтың ішінде 20-орында тұр. Штаттың ең қалалық аймақтары экономикалық тұрғыдан ең күшті, ал ең аз қалалық аймақтары ең кедей. 1960 жылдан бері штат экономикасының дамуына екі фактор ықпал етті: 1952 жылы Мексика – Акапулько тас жолының ашылуы және 1965 жылы Civac (Ciudad Industrial Valle de Cuernavaca) өнеркәсіптік кешенінің құрылуы. Бұл халықтың өсуін штаттың солтүстік бөлігіне шоғырландырды. Штаттың 36 муниципалитетінің 11-і маргинализацияның жоғары деңгейіне ие деп саналады: Тлалнепантла, Тотолапан, Тлайакапан, Тетела-дель-Волкан, Окуитуко, Закулапан, Темоак, Тепальцинго, Амакузак, Коатлан-дель-Рио, Миакатлан және Пюэнте-де-Икстланың бір бөлігі. Сорго дөңгелектері қант қызылшасы мен күріштен жоғалған өнімнің орнын біршама ауыстырды, бұл үкімет тарапынан ынталандырылды. Бұл өсімдік Мексикаға тән, бірақ 19 ғасырдың басынан бері, Мексикадағы АҚШ-тың бірінші елшісі Джоэл Робертс Пуайнсетт оны тіркегеннен кейін «дипломатиялық патент» сақталған. Штаттың тарихи қоғамы Ішкі істер министрлігіне келісімдерді қарап шығуды және осы патентті жою жөнінде жұмыс істеуді сұрады. Қазіргі таңда мексикалық пуансетия өсірушілері АҚШ-қа роялти төлеуге міндетті және тіпті АҚШ-тағы лицензияланған өсірушілерден кесінділерді импорттауға мәжбүр. Патентке қарсы күрестің тағы бір жолы – патентке ұшырамаған гүлдің жаңа сорттарын әзірлеу. Жүгері мен бұршақ өсіріледі, сонымен қатар көптеген жемістер мен көкөністер де өсіріледі. Оларға банан, шеримоя, мамей, диірмен, қияр, томат, джикама, аққаурай, люцерна, мақта, жержаңғақ, пияз және қызанақ кіреді. Cuautla индустриалдық паркі қала сыртында орналасқан. Оның ауданы 113 гектар, оның 40%-ы бос. 2007 жылы индустриалдық паркте ірі өрт болды. 2009 жылы үкімет паркті қайта жаңғырту және оның инфрақұрылымын жақсарту жоспарларымен араласты, бұл үшін 240 миллион песо қаражат бөлінді. Desarrollo Industrial Emiliano Zapata – бұл Куернаваканың сыртында, Эмилиано Сапата муниципалитетінде орналасқан ең жаңа парк. Оның ауданы 23,5 гектарды құрайды. Оның негізгі тұрғындарының бірі – Nu Start киім өндіруші компаниясы. Тағы бір маңызды нысан – Emiliano Zapata Central de Abastos (көтерме азық-түлік базары). Штат, әсіресе астанасы Куернавака маңында, 1990 жылдардың соңынан бері тұрғын үй құрылысында өсуді бастан кешірді. 2000 жылдан 2008 жылға дейін 10 000-нан астам үй салынды, ал 2013 жылға дейін тағы 50 000 үй салу жоспарлануда. Қалалық даму басқармасының мәліметінше, бұл штат халқын қамтамасыз ету үшін қажетті деңгейден әлдеқайда жоғары. Оның орнына, бұл Мексика қаласының демалыс және демалыс үйлеріне деген сұранысын көрсетеді. Тұрғын үй құрылысының өсуі инфрақұрылымға және жылжымайтын мүлік бағаларына қысым жасады.

The economy of Morelos is based on agriculture, tourism, and urbanization. Since the 1960s, the economy has been shifting from agriculture to industry and commerce. However, most of these shifts have occurred on a small scale and a number of municipalities are still almost completely reliant on agriculture. While the state provides just 1.6% of the country's GDP, its economy is strong enough to attract workers, especially farm workers from other areas of the country. However, a large percentage of the state's population works six days a week, receiving wages of only 500 to 700 Mexican pesos ($46–$65USD), despite the fact that Morelos is one of the more expensive states to live in. In 2003, Morelos was one of the first states to take advantage of a new law allowing states to sell bonds. Due to its location near Mexico City, the state has one of the lower rates of economic marginalization, ranking 20th of 33 units in economic marginalization, based on housing and education. The most urbanized areas of the state are the strongest economically, with the least urbanized being the poorest. Two of the factors in the development of the state's economy since the 1960s are the opening of the Mexico City Acapulco highway through the state in 1952 and the creation of the Civac (Ciudad Industrial Valle de Cuernavaca) industrial complex in 1965. This concentrated the population growth into the northern part of the state. Eleven of the state's 36 municipalities are considered to have a serious degree of marginalization: Tlalnepantla, Totolapan, Tlayacapan, Tetela del Volcán, Ocuituco, Zaculapan, Temoac, Tepalcingo, Amacuzac, Coatlán del Río, Miacatlán and some parts of Puente de Ixtla. Sorghum has replaced lost yields of sugar cane and rice to a certain extent, which has been encouraged by the government. It is native to Mexico, but there has been a "diplomatic patent" on the plant since the early 19th century when the first US ambassador to Mexico, Joel Roberts Poinsett, registered it. The state's historical society has asked the Secretary of the Interior to review treaties and work to have this patent annulled. As it stands now, Mexican poinsettia growers must pay royalty fees to the U. S. and even import cuttings from authorized growers in the U. S. to grow the plant commercially. Another effort to combat the patent is to develop a new variety of the flower that would not be covered. Along with corn and beans are grown for subsistence, other fruits and vegetables are widely grown. These include bananas, cherimoyas, mameys, melons, cucumbers, tomatillos, jicama, squash, alfalfa, cotton, peanuts, onions and tomatoes. The Parque Industrial de Cuautla is located outside of the city. It occupies 113 hectares, with about 40% of this available. The industrial park suffered major fire damage in 2007. In 2009, the government intervened with plans to revive the park and improve its infrastructure with a budget of 240 million pesos. The Desarrollo Industrial Emiliano Zapata is the newest park, located just outside Cuernavaca in the municipality of Emiliano Zapata. It has an extension of 23.5 hectares. One of its principal occupants is the Nu Start clothing manufacturer. Another is the Emiliano Zapata Central de Abastos (wholesale food market). The state, especially around the capital of Cuernavaca, has experienced a housing boom since the late 1990s. More than 10,000 houses were built from 2000 to 2008 and another 50,000 are planned through 2013. The state's office of urban development states that this is far above what is needed to house the state's population. Instead, it reflects demand from Mexico City for a weekend and getaway homes. The housing boom has put a strain on infrastructure and on property prices.

Туризм

Туризм министрі Куернавака және Куатла қалаларын, Тепозтлан және Тлайакапан сиқырлы қалаларын, Шочикалько археологиялық ескертігін және Текескитенго көлін насихаттайды. Штат тарихы мен мәдениетінің орталығы ретінде Куернавака қаласында Паласио де Кортес орналасқан, мұнда Гернан Кортес Оахака аңғарындағы маркизалық иеліктерінің орталығын құрған, ал қазір Диего Ривера салған «Морелос тарихы, жаулап алу және революция» атты қабырғалық суреті бар; Морелос және Хуарес бақтары, Куернавака соборы және Борда бағы. Қалада бірнеше мұражайлар мен отаршылдық дәуірдегі шіркеулер, сондай-ақ әлемге әйгілі Лас-Манянитас сияқты көптеген қонақ үйлер мен мейрамханалар бар. Куернавакадағы испан тілі мектептері шетелдік студенттерді, әсіресе АҚШ-тан келгендерді тартады. Тепозтлан – «Жаңа дәуір» қалашығы, ол қолөнер нарығымен және «жаңарту энергиясымен» танымал. Пулке құдайына арналған Эль-Тепоцтеко пирамидасы төбеде орналасқан, оған көтерілуге екі сағат уақыт керек, содан кейін төмендегі аңғардың әсем көрінісін тамашалауға болады. Тепозтлан 2002 жылы «Pueblo Mágico» атағын алды. Бұл жерде Попокатепель тауының етегінде орналасқан монастырлардың бірі бар, ол ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Тлайакапан штаттың солтүстік-шығыс бөлігінде, Мехико қаласының оңтүстігінде орналасқан. Бұл ауылдық аймақ, онда 20 ғасыр бойында өмір салты көп өзгермеген. Халықтың 90 пайызы әлі де толық немесе ішінара ауыл шаруашылығына тәуелді. Қалада ескі үйлер, қызыл черепицамен жабылған шатырлары бар үйлер және таспен төселген көшелер бар. Көптеген шатқалдар аймақты кесіп өтеді және көптеген тас көпірлермен байланысқан. Бұдан басқа, Сан-Хуан Баутиста монастыры мен отаршылдық дәуірде салынған 26 капелла бар. Тлайакапан ерекше қара тоқым жасаумен танымал. Куатла штаттың үшінші ірі қаласы және Мексика тәуелсіздік соғысының алғашқы маңызды шайқастарының бірі болған жер, сондай-ақ Мексика революциясы кезінде Куатла шайқасы орын алды. Қаланың орталығында Муниципальдік сарай мен Санто-Доминго шіркеуі орналасқан. 1812 жылы қаланы қоршау кезінде Хосе Мария Морелос и Павон тұрған Морелос үйі де бар. Қалаға жақын жерде сулы суларымен танымал Агуа Хедионда сияқты бірнеше шипажайлар мен су парктері орналасқан. Текескитенго көлі (Laguna de Tequesquitengo), көптеген адамдардың пікірінше, жергілікті өзенге тоған салу арқылы су басу нәтижесінде пайда болған, Куернавакадан оңтүстікке қарай 45 км қашықтықта, Жоютла муниципалитетінде орналасқан. Көлдің ұзындығы 3 км, ені 4,5 км, ол келушілерге су спортымен айналысуға, соның ішінде су шаңғысымен сырғанауға, сүңгірлеуге және балық аулауға мүмкіндік береді, сондай-ақ демалыс күндерін өткізуге қолайлы. Сондай-ақ, Жоютладан алыс емес жерде Vista Hermosa бұрынғы поместьесі орналасқан, қазір ол қонақ үй және мейрамхана болып табылады. Мексика гүлдер бағы – әлемдегі ең үлкен гүлдер паркі де жақын жерде орналасқан.

The Secretary of Tourism for the state promotes the cities of Cuernavaca and Cuautla; the Magic Towns of Tepoztlán and Tlayacapan; the archaeological site of Xochicalco; and Lake Tequesquitengo. As the center of the state's history and culture, the city of Cuernavaca has landmarks and attractions such as the Palacio de Cortés, where Hernán Cortés centered his enterprises of the Marquesado del Valle de Oaxaca, and now the site of the mural called History of Morelos, Conquest and Revolution by Diego Rivera; the Morelos and Juárez Gardens, the Cuernavaca Cathedral, and the Borda Garden. The city has several other museums and colonial era churches, as well as a large variety of hotels and restaurants, including the world renowned Las Mañanitas. The various Spanish language schools in Cuernavaca also attract foreign students, many from the United States. Tepoztlán is a "New Age" town famous for its crafts market and its "revitalizing energy." The pyramid of El Tepozteco, dedicated to the god of pulque, is located at the summit of a hill and requires a two hour climb for a majestic view of the valley below. Tepoztlan was named a "Pueblo Mágico" in 2002. It is home to one of the Monasteries on the slopes of Popocatépetl, a World Heritage Site. Tlayacapan is located in the northeast part of the state, just south of Mexico City. It is a rural area, with a way of life that has not changed much over the 20th century. Ninety percent of its population is still partially or fully dependent on agriculture. The town has old mansions, houses with red tile roofs and streets paved with stones. Many ravines crisscross the area and are crossed by numerous stone bridges. It is also home to the San Juan Bautista Monastery and 26 chapels built in the colonial era. Tlayacapan produces unique black pottery. Cuautla is the third largest city in the state and was the site of one of the early major battles of the Mexican War of Independence and later the Battle of Cuautla during the Mexican Revolution. The center of the town is home to the Municipal Palace and the Santo Domingo Church. One major attraction is the Morelos House, where José María Morelos y Pavón lived during the 1812 siege of the city. Near the city are various spas and water parks such as the Agua Hedionda, famous for its sulfur laden waters. Lake Tequesquitengo (Laguna de Tequesquitengo), which many claim was created when the area was flooded by damming the local river, is located 45 km south of Cuernavaca in the Municipio of Jojutla. The lake is 3 km by 4.5 km and is used by visitors for watersports, including water skiing, scuba diving, and fishing; as well as for weekend getaways. Also near Jojutla, you can find the ex hacienda of Vista Hermosa, now a hotel and restaurant. Jardines de Mexico, the largest floral park in the world, is also close, and there are several water parks in the region.

Тарих

Тарихты жақсы көретіндер Cuauhnáhuac аймақтық мұражайынан бастау алады (әрі аталатын Кортес сарайы, онда штат тарихының көрмелері бар – ең ерте тұрғындарынан бастап, отарлық дәуір, Мексика революциясы және одан кейінгі кезеңдер [150]. Мұражайда Диего Ривераның «Морелос тарихы, жаулап алу және революция» атты қабырғалық суреті де бар. Штатта көптеген археологиялық орындар сақталған. Ең маңыздылары – 750-500 жж. аралығында Жантетелкода орналасқан олмектердің Чалкацинго қонысы; сол дәуірден Ксочитепекте орналасқан Зазакатла; сол аттас муниципалитетте орналасқан 500-150 жж. аралығындағы Коатетелко. Ксочикалько – штаттың ең ірі және маңызды археологиялық ескерткіші. Миакатлан және Темикско муниципалитеттерінде орналасқан бұл бекінілген сауда орталығы Теотиуаканнан келген босқындар салған болуы мүмкін (700-900 жж., Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген). Оның ең танымал құрылыстары – Кетцалькоатль ғибадатханасы және оның обсерваториясы. Ксочикалько, әрине, епископ Франсиско Планкарте и Наварретте сипаттаған «Тамоанчан» орналасқан жері. Куернавакадағы Теопанцолько – тлахуикалардың салтанатты орталығы болған. Ең маңызды ғибадатхана – Егіз ғибадатханалар (Templos Gemelos), ол Мексика қаласындағы Templo Mayor үшін үлгі болған болуы мүмкін. Бұл орын 1914 жылы Мексика революциясы кезінде Куернавака қоршауына дейін белгісіз болды. Туристер арасында Эль Тепоцтеко танымал.

Морелос 1521 жылы Теночтитланды жаулап алуда маңызды рөл атқарғанмен, штабта соғыс іздері табылмаған. Штаттың туризм агенттігі құрған Ruta de los Conventos немесе Ruta de los Volcanos Куернавакадан Тепозтланға, Оакстепекке, Тлайакапанға, Тотолапанға, Екапикстлаға, Окуитукқа, Тетела-дель-Волканға және Закуальпан-де-Амилпасқа дейін жетеледі. Бұл монастырлар, сондай-ақ Атлалахуакан мен Хуэяпандағы монастырлар Попокатепетль тауының етегіндегі монастырлардың Бүкіләлемдік мұра тізіміне кіреді. Бұл аймақта әртүрлі ландшафттар, өсімдіктер мен жануарлар әлемінің алуан түрлілігі, сондай-ақ шіркеулер, бұрынғы хасиендалар, археологиялық орындар мен қираған жерлер бар. Отарлық дәуірдегі азаматтық ескерткіштерге жоғарыда аталған Кортес сарайы және Куернавакадағы Борда бағы, сондай-ақ штаттың барлық аймақтарында кездесетін көптеген қант қуысы «хасиендалары» (мүліктер немесе плантациялар) және су құбырлары кіреді. Куатла Мексиканың тәуелсіздік соғысы кезінде маңызды шайқас болған, оны Хосе Мария де Морелос басқарған. Мұнда Морелосқа арналған мұражай бар, сондай-ақ қаланың қоршауына байланысты басқа да орындарды аралауға болады. Жантетелкода оның оң қолы – әйгілі Мариано Матаморосқа арналған шағын мұражай бар. Куатла мен Куернаваканың теміржол станциялары 19 ғасырдан басталады. Біріншісі қазір мұражай, ал екіншісі би академиясы. Куернавакада Порфирио Диас көпірі де орналасқан. Рута де Запата (Запата жолы) Мексика революциясы кезінде генерал Эмилиано Запатаның Морелос штатындағы қызметін қамтиды. Cuautla-дан бастап, тәуелсіздік күресі мен Мексика революциясы кезінде болған оқиғалардың құрметіне аталған көшелер арқылы тарихқа саяхат жасаңыз. Сокалодан бірнеше блок қашықтықта Запатаның ескерткіші мен жерленген жері орналасқан. Бұл маршрут Морелос штатындағы Революцияның ошағы – Сиуадт Аялаға дейін жалғасады. Тлальтисапанға барыңыз, онда Запата штаб-пәтерін құрған. Содан кейін Яутепекке барыңыз, онда жеке меншік Атлихуайан хасиендасының құрылысын көре аласыз, бірақ осы жерде сапатистердің монеталары соғылған.

While Morelos was key to the 1521 conquest of Tenochtitlan, there are no vestiges of the battles to be found in the state. The Ruta de los Conventos or Ruta de los Volcanos established by the state tourism agency, takes one from Cuernavaca to Tepoztlan, Oaxtepec, Tlayacapan, Totolapan, Yecapixtla, Ocuituc, Tetela del Volcán, and Zacualpan de Amilpas. These monasteries plus those in Atlatlahuacán and Hueyapán are included in the Monasteries on the slopes of Popocatépetl World Heritage site. This area also has varying landscapes, a wide variety of flora and fauna as well as churches, former haciendas, archeological sites and ruins. Civilian monuments from the Colonial era include the aforementioned Palace of Cortes and Borda Garden in Cuernavaca, as well as the many sugar cane 'haciendas' (estates or plantations) and aqueducts found throughout the state. Cuautla was the site of an important battle during the Mexican War of Independence, led by Jose Maria de Morelos. There is a museum dedicated to Morelos there, and one can visit other sites related to the siege of the city. There is a small museum dedicated to his right hand man, Father Mariano Matamoros, in Jantetelco. The train stations of Cuautla and Cuernavaca both date from the 19th century. The former is now a museum while the latter is a dance academy. Also in Cuernavaca is the Porfirio Diaz bridge. The Ruta de Zapata (Zapata Route) covers the areas General Emiliano Zapata operated throughout the state of Morelos during the Mexican Revolution. Begin in Cuautla and travel through history, since the streets are named after the moments that were lived during the struggles for independence and the Mexican Revolution. A few blocks from the zócalo is the statue and burial site of Zapata. The route continues to Ciudad Ayala, the cradle of the Revolution in Morelos. Follow the tour of Tlaltizapan, where Zapata established his headquarters. Then go to Yautepec, where you can see the hull of the Hacienda de Atlihuayan, which is private but was the place that minted the coins used by the Zapatistas.

Ашық жерде демалу

Морелос аймағының жыл бойы жылы климаты сыртқы спорт түрлерімен айналысуды жеңілдетеді. Ондаған аквапарктер бар, оның ішінде табиғи аквапарктер (кейбіреулерінде ыстық су бұлақтары бар); әлемдік деңгейдегі ойын-сауық парктері; және шағын, қарапайым аквапарктер. Six Flags Hurricane Harbor, Оакстепекте, штаттың шығыс бөлігінде орналасқан. Бұл аймақ ацтектердің tlotoni (императоры) Моктезума II заманынан бастап жүзу курорты ретінде пайдаланылып келген. Tлалтизапандағы Лас-Эстакас мөлдір өзеннің және жасыл шөптердің арасында салынған. Жақын жерде Революциялық соғыс генералы Эмилиано Запатаға арналған шағын мұражай бар. El Rollo Tlalquitenango, Jojutla Куернавакадан елу минут оңтүстікке қарай орналасқан. Оның аумағы 30 гектарды құрайды және Латын Америкасындағы ең ірі су парктерінің бірі болып табылады. Ex Hacienda de Temixco Темикско қаласындағы Куернавакадан оңтүстікке қарай 10 минуттық жерде орналасқан. Бұл саябақ Мексика революциясы кезінде тартып алынған 16 ғасырдағы қант қызылшасы плантациясының орнында салынған. Текескуитенго және Акуаски көлдерінде су шаңғысы танымал. Лас-Эстакас және Текескуитенго көлінде суға сүңгіп, маскамен жүзуге болады. Амакузак өзенінде таулы сумен саяхаттауға мүмкіндік бар. Жайау серуендеу негізінен Hуитсилак, Тепозтлан және Тлайакапан таулы аймақтарында Corredor Biológico Ajusco Chichinautzin бойында жүргізіледі. Көптеген аквапарктерде кемпинг жасауға болады, ал YMCA және Мексика скауттары Тепозтланда үлкен кемпингтер ұйымдастырады. Мецтиттладағы скаут лагерінде және басқа жерлерде, мысалы, Лагунас де Земпоала ұлттық паркінде тауға өрмелеу және раппелинг танымал. Морелос аймағында тауға шығу өте сирек кездеседі, ал Попокатепетлге шығуға тыйым салынған, өйткені жанартау белсенді. Мексика қаласынан Куернавакаға дейінгі бұрынғы теміржол желісі бойынша велосипед тебуге болады. Куернавака мен Тепозтланда велосипед жолдарының ондаған километрлері бар. Куернавака велосипедтік жолдары, Тепозтлан велосипедтік жолдары.

Жануарлар дүниесі және жануарлар дүниесі қорықтары

Zoológico Zoofari – Амакузақта, Куернавака-Такско тас жолының 55-ші шақырымында орналасқан сафари паркі. 1984 жылдың мамыр айында ашылған Zoofari-де 130 түр және 1200 жануар бар, оның ішінде зебралар, страустар, антилопалар, арыстандар, пілдер, мүйізқұйрықтар және жирафтар. Зообақ алты бөлімге бөлінген, оның бесеуін көлікпен аралап көруге болады. Мұнда сырғанау жолы, мейрамхана және сыйлық дүкені бар. Келушілер жануарлардың балаларынмен суретке түсіп, түйелерге, ламаларға және понилерге міне алады. Куернавакадағы Parque Ecológico Chapultepec паркінде кішкентай малдар бағы, көбелектер бағы және Herpetario (Жорғалаулылар үйі) орналасқан. Жоютладағы Jardines de México бағында көбелектер бағы бар. Куатла қаласында тасбақалардың қорығы бар. Келушілер Хьюицилақтағы Лагунас-де-Земпаала ұлттық паркінде жылқыға немесе пониге мініп серуендеуге болады. Сондай-ақ, онда желкенқайтақыштарды ұшыру және жаяу серуендеу де танымал.

Мәдениет

Мәдениет жағынан мемлекет төрт бөлімге бөлінеді. Солтүстік аймақ Мексика алқабымен байланысты және Куернавака, Тепостлан, Тлалнепантла, Тотолапан, Атлатлахукан, Екапикстла, Окуитуко және Тетела-дель-Волкан муниципалитеттерін қамтиды. Шығыс аймағы (Zona Oriente) Пуэбламен байланысты және оған Закуальпан де Амильпас, Янтетелко, Джонакатепек және Аксиапан муниципалитеттері кіреді. Оңтүстік-батыс аймағы (Zona Sur Oeste) Тлакильтенанго, Жоютла, Закатепек, Пюэнте-де-Икстла, Амакузак, Коатлан-дель-Рио, Тетекала, Мазатепек және Миакатлан муниципалитеттерін қамтиды. Орталық аймақ (Zona Centro) Темикско, Яутепек, Жиутепек, Эмилиано Сапата, Аяла, Тлальтисапан және Аксиапан муниципалитеттерінен тұрады. Мексика қаласынан Куернавакаға саяхаттайтындар жиі Хьюицилак муниципалитетіне қарасты Трес-Мариас қаласында тоқтайды. Қала екі қаланың арасында, тең жартысында, 2814 метр биіктікте орналасқан. Бұл қала кесадилласымен, саңырауқұлақ сорпасымен, айранды гордасымен және чили соусымен дайындалған лонганизасымен әйгілі. Морелос штатында мескаль және түрлі қолөнер сыралары өндіріледі.

Театр, кино, теледидар

Көптеген танымал мексикалық және американдық актерлердің Морелос штатында үйлері бар (немесе болған), бірақ штаттың театр дәстүрі өте бай емес. Куернавакадағы Театро Окампо – тікелей эфирдегі театр өнерінің сирек кездесетін орындарының бірі. Актерлік өнерді оқығысы келетін студенттер мемлекеттік университет UAEM, Centro de Bellas Artes немесе Escuela Laboratorio de Teatro La Rueca Hacienda Tetala, Cuernavaca-ға түсуге болады. Морелос штатында көптеген телехикаялар мен фильмдердің түсірілімдері жүргізілді, оның ішінде: Сенімсіз дереккөз: күні=2021 сәуір «Екінші мүмкіндік», 1953; «Вера Круз», 1954; «Ұлы жетілік», 1960 (Тлякапан); «Буч Кэссиди және Санденс Кид», 1969 (Тлякапан); «Сара апаға екі қапшық», 1970 (Тлякапан); «Рио Лобо», 1970 (Куернавака); «Жанартау астында» (1984 фильм), 1984 (Яутепек, Куатла және Куернавака); «Ашық және қазіргі қауіп», 1994 (Куернавака); «Вантаж нүктесі», 2008 (Куернавака); және «Өлі патша: Иран шахы» (құжаттық фильм), 2017 (Куернавака).

Музыка, би және карнавал

Мемлекеттік дәстүрлі музыканың көп бөлігі корридомен байланысты. Корридо Мексиканың көптеген аймақтарында орындалады және таралған. Морелос штатында орындалатын корридолар "суреньо" (оңтүстік) түріне жатады, олар күрделі болуы мүмкін, бірақ солтүстік нұсқасынан айырмашылығы, би үшін емес. Осы типтегі корридоның әр жолы сегіз буыннан тұрады, бес шумақтан құралған. Бұл типтегі корридо мексикалық революциядан бұрын пайда болған, бірақ дәстүр уақыт өте келе әлсіреген. Традициялық әуендер мен әндерді сақтап қалған топтардың бірі – штаттың солтүстігіндегі Тлайакапан қаласында орналасқан Банда Тлайакапан тобы. Бұл топ 1870 жылы құрылған және штаттың ең көне музыкалық ұйымы болып саналады. Халық музыкасында штаттың ең танымал композиторы – Артуро Маркес, ол Сонора штатының Самоса қаласында туған, бірақ ұзақ жылдар бойы Куернавакада тұрады. Ол данзондарымен әйгілі. Морелос штатымен байланысты дәстүрлердің бірі – Чинелос биі. Бұл би көптеген жағдайларда, әсіресе карнавал кезінде танымал. Бидің немесе дәстүрдің бастауы белгісіз. Бір әңгіме бойынша, бұл оқиға 1870 жылы жастардың бір тобы ескі киім киіп, беттерін матамен жауып, көшеде айқайлап, секіріп жүруге шешім қабылдағанда басталған. Басқа әңгімелер оның бастауын отарлық кезеңге, испандық және жергілікті билердің арасындағы мәдени үйлесімділік ретінде немесе жергілікті испан билеушілеріне қарсы наразылық немесе мазақ ретінде жатқызады. Дегенмен, оның Тлайакапаннан басталып, кейін Морелос, Пуэбла және Мехико қаласының әртүрлі аймақтарына тарағаны белгілі. Тепотзланда, Күлді жексенбіге дейінгі жексенбіде дәстүрлі тиангуи базары басты алаңнан көшіріліп, карнавалға жол ашу үшін жүздеген түрлі-түсті сауда орындары көшелерге орналасады. Көшедегі сауда орындары көбінесе оқиғаны қызықты ету үшін қажетті заттарға маманданған. Чинело бишілері шараның басты бөлігін құрайды, олардың көпшілігінің киімдері өте қымбатқа түседі. Карнавал кезінде басқа да шаралар өтеді, оның ішінде муниципалитеттің барлық қауымдастықтарының өкілдері қатысатын бас процессия бар. Шаралар жексенбіден сейсенбі күнгі түнгі жарыққа дейін жалғасады, бұл Күлді жексенбінің және Ұлы оразаның басталуын білдіреді. Әр күні Чинелос бишілері алдыңғы күнгіге қарағанда жанданып билейді. Брэди АҚШ-тағы "Мэйфлауэр" жылжымалы компаниясының мұрагері және өнер коллекционері болған. Хуан Сориано атындағы Морелос штатының заманауи өнер мұражайы (MMAC) – архитектор Хавьер Санчес Коррал басқарған JSa Arquitectura жобасы. Оның орналасқан жері Куернаваканың 1500 жылдық тарихы бар Аматитлан қалашығын Куернаваканың тарихи орталығымен байланыстырады, бұл қалалық кеңістікті байытады. Бұл Морелос штатындағы ең үлкен көрме алаңы, уақытша көрмелерге арналған екі галереяға бөлінген: Орталық галерея және Куб, сонымен қатар көп салалы кеңістік – Ашық форум. Мұражайда кітапхана, мүсіндік бақ және қоғамдық бағдарламаларға арналған шеберханалар бар. Қоғамдық өнерге Куернавакадағы Луис Дональдо Колосио Мурриета атындағы Ылдамдық алаңындағы кітапхана қабырғасындағы сурет жатады. Бұл сурет штаттың тарихын бейнелейді. Сонымен қатар, испандықтарға дейінгі доп алаңына ұқсайтын үлкен фонтан бар. Сондай-ақ, Темикско муниципалитетіндегі Фрационамиенто Ломас де Куернаваканың кіреберісінде, Куернаваканың сыртында Хосе Гарсия Нарезоның венециялық мозаикасы бар Ла Луна айналымы орналасқан. Басты көшеде, Пасео де ла Реформада, Гауди стиліндегі керамикалық плиткалармен жабылған көптеген пішіндер бар, олар жұлдыздар, айдаһарлар және Зодиак белгілері сияқты әртүрлі бейнелерді бейнелейді. Бұл пішіндер халық арасында "Лас Болас" (доптар) деп аталады және балалар үшін сүйікті ойын алаңы болып табылады. 1960 жылдары Розель Текескитенгоға кіреберісте Фуэнте де лас марипосас (Көбелектер фонтаны) салды. Штаттың қолайлы климаты және Куернаваканың мәдени дәстүрінің арқасында көптеген мексикалық және шетелдік суретшілер мен жазушылар штатты өз үйі етіп алды. Джой Лавилл Ұлыбританияның Уайт аймағынан шыққан және Куернавакада тұрады. Ол көбінесе жалаңаш адамдарды бейнелейтін пейзаждарымен танымал. Оның кейбір туындылары: Mujer viendo una casa, Mujer en perfil және Mujer con flores. Хорхе Казарес Кампос – мексикалық пейзаж суретшісі. Рафаэль Каудуро Мехико қаласында дүниеге келген, оның өнер туындылары Морелос штатында ғана емес, халықаралық деңгейде де танымал болды. Магали Лара да Мексикадан шыққан және әртүрлі елдерде көрмелер өткізген. Морелос штатында туып-өскен Карлос Кампос Кампус испандықтарға дейінгі дәуірге тән мүсіндерімен танымал. Джон Спенсер – американдық суретші және жазушы, оның мұрасына собордың қарама-қарсысындағы Касона Спенсер және Санта Мария ауданының солтүстік бөлігіндегі Үш патша шіркеуінің қабырғалық суреттері кіреді. Морелос штатының әдеби мұрасы бойынша ең маңызды жазушы – Игнасио Мануэль Альтамирано, Яутепектегі қарақшылар тобының басшысы туралы "Эль Зарко" әңгімесінің авторы, бұл оқиға 1857–1860 жылдардағы Реформа соғысы кезінде болған. Танымал жазушылардың бірі – Малькольм Лоури, 20 ғасырдың бірінші жартысында "Волкан астында" (Bajo del Volcán) романын жазған ағылшын. Бұл роман Куернавакада өтеді және қаланы халықаралық деңгейде танымал етті. Елена Гарро – Пуэбладан шыққан, бірақ өмірінің көп бөлігін Куернавакада өткізген маңызды мексикалық жазушы. Ол "Los Recuerdos del Porvenir", "El Árbol" және "Andarse por las ramas" сияқты туындыларымен танымал. Куернавакаға көшіп келген мексикалық жазушылардың бірі – Франсиско Инохоса, ол елдегі балалар әдебиетінің ең танымал авторларының бірі. Ақындар Рауль Исидро Бургос (Куернавакада 1890 ж. т., Мехико қаласында 1971 ж. ө.), Рауль Исидро Бургос (Хохутлада 1975 ж. т.), Мигель Анхель Муньос Палос (Куернавакада 1972 ж. т.) және Луис Руис де Веласко (Хохутлада 1909 ж. т., Мехико қаласында 2003 ж. ө.). Басқа жазушылар: Агустин Арагон и Леон (Хонакатепекте 1870 ж. т., Мехико қаласында 1954 ж. ө.), Эрвин Мёллер (Куернавакада 1954 ж. т.) және Херардо Орасио Поркайо (Куернавакада 1964 ж. т.).

Most of the state's traditional music is associated with corridos. The corrido is sung and played in many parts of Mexico. Those performed in Morelos belong to the "sureño" (southern) type, which can be complicated but, unlike the northern version, is not meant for dancing. The lyrics of this type of corrido generally have eight syllables per line forming stanzas of five verses each. This type of corrido dates back before the Mexican Revolution, but the tradition has waned. One band noted for saving traditional melodies and songs is the Banda Tlayacapan, based in Tlayacapan in the north of the state. This band was formed in 1870 and is the state's oldest band organization. In popular music, the best known composer from the state is Arturo Márquez, who was born in Samosa, Sonora, but has lived in Cuernavaca for a long time. He is known for his danzones. One tradition that is identified with the state of Morelos is the Dance of the Chinelos. The dance is popular on many occasions but especially during Carnaval (English: Carnival). The origin of the dance or tradition is not known. One story dates the origin to 1870 when a group of youths decided to dress in old clothes, covering their faces in cloth to shout and jump around in the streets. Other stories place the origin in the colonial past, either as a syncretism between Spanish and indigenous dances, or as a protest or mockery of the indigenous' Spanish overlords. However, it has clearly been identified as originating in Tlayacapan and later spreading to various parts of Morelos, Puebla, and Mexico City. In Tepotzlan on a Sunday before Ash Wednesday, the traditional tianguis market is cleared away from the main square and hundreds of multicolored stands move onto the streets in order to make way for Carnival. The street stands mostly specialize in items needed to enjoy the event. Chinelo dancers dominate the event, many in costumes which have been very expensive to assemble. Other events during Carnival there are processions, including the principal one in which there are representatives of all the communities of the municipality. The events last from Sunday to midnight Tuesday, signaling the beginning of Ash Wednesday and Lent. Each day, the Chinelos dance more energetically than the last. Brady was an heir of the Mayflower moving company in the U. S. and an art collector. The Museo Morelense de Arte Contemporáneo Juan Soriano (MMAC) is a project by JSa Arquitectura led by the architect Javier Sánchez Corral. Its location links Amatitlán, an emblematic town of Cuernavaca whose origins date back 1500 years, to the Historic Center of Cuernavaca, enriching the urban experience. It is the largest exhibition space in the state of Morelos, distributed in two galleries for temporary exhibitions: Central Gallery and Cube, in addition to an Open Forum, a multidisciplinary space. The museum includes a library, a sculptural garden, and workshops for public programs. Public art includes the mural on the library of Parque Alameda Solidaridad Luis Donaldo Colosio Murrieta, in Cuernavaca. The mural depicts the history of the state. In addition, there is a large fountain that resembles a pre Hispanic ball field. Also, at the entrance to the Fraccionamiento Lomas de Cuernavaca in the municipality of Temixco, just outside Cuernavaca, is the Glorieta de La Luna with Venetian mosaic by José García Narezo. Along the main street, Paseo de la Reforma, there are numerous shapes covered with ceramic tiles in the Gaudí style, with diverse representations, including the stars, dragons, and signs of the Zodiac. These are popularly called Las Bolas, (the balls), and are a favorite play area for children. In the 1960s, Rosell built the Fuente de las mariposas, (Butterfly Fountain) at the entrance to Tequesquitengo. Because of the state's mild climate and Cuernavaca's cultural tradition, many Mexican and foreign artists and writers have made the state home. Joy Laville is from Wight, England and resides in Cuernavaca. She is known for her landscapes which often include nude humans. Some of her works are Mujer viendo una casa, Mujer en perfil and Mujer con flores. Jorge Cázares Campos is a native of the state who is a self taught painter, mostly of Mexican landscapes. Rafael Cauduro was born in Mexico City and his artwork has brought him fame not only in Morelos but internationally as well. Magali Lara is also originally from Mexico City and has had shows in various countries. Morelos native Carlos Campos Campus is known for his sculpture with pre Hispanic influence. John Spencer was an American artist and writer whose legacy includes the Casona Spencer across from the cathedral and the murals of the Church of the Three Kings in the Santa Maria neighborhood in the north part of the city. As for the literary heritage of Morelos, the most important writer was Ignacio Manuel Altamirano, author of El Zarco, the story of the leader of a group of bandits based in Yautepec during the Reform War, 1857–1860. Another well known writer is Malcolm Lowry, an Englishman who wrote Bajo del Volcán in the first half of the 20th century. It is set in Cuernavaca and made the city internationally famous. Elena Garro is an important Mexican writer originally from Puebla, but who lived most of her life in Cuernavaca. She is known for works such as Los Recuerdos del Porvenir, El Árbol and Andarse por las ramas. Another Mexican transplant to Cuernavaca is Franciso Hinojosa, one of the best known authors of children's literature in the country. Poets Raúl Isidro Burgos (b. in Cuernavaca 1890, d. in Mexico City 1971), Raúl Isidro Burgos (b. in Jojutla 1975), Miguel Ángel Muñoz Palos (b. in Cuernavaca 1972), and Luis Ruiz de Velasco (b. in Jojutla 1909, d. in Mexico City 2003). Other writers are Agustín Aragón y León (b. in Jonacatepec 1870, d. in Mexico City 1954), Erwin Möller (b. in Cuernavaca 1954), and Gerardo Horacio Porcayo (b. in Cuernavaca 1964),

Испандықтарға дейінгі

Испандықтарға дейінгі ең маңызды қираған жерлер Xochicalco-да табылады. Бұл үлкен төбеге салынған бекінілген қала, оның орталығында Кетцалькоатль ғибадатханасы орналасқан. Мұнда обсерватория, үш доп алаңы, тезмакал (бу моншасы) және үлкен мұражай бар. Xochicalco Теотиуакан, Майя өркениеті және Монте-Альбанның маңызды ықпалына тап болған. Теопанцолько Куернавака қаласында орналасқан. Егіз ғибадатхана және бірнеше кішігірім құрылыстарды Тлахуика тайпасы салған. Жақындағы қазба жұмыстары оның шамамен 1200 жылға дейін соққандығын және Мексика қаласындағы Темпло-Майордың үлгісі болған мүмкіндігін көрсетеді. Морелос аймағындағы басқа маңызды археологиялық орындар: Олинтепек, Аяла – б.з.д. 1500–1200 жылдарға жататын 14 құрылыс; Лас Пилас, Джонакатепек – 700–500 б.з.д. кезеңіне жататын 4 пирамида және 2 алаң, су паркі ішінде орналасқан; Тепозтеко, Тепозтлан – шамамен б.з.д. 1200 жылы төбе басында салынған және соңғы рет 1452 жылы өзгертілген кішкентай пирамида; Яутепек – орта және соңғы классикалық кезеңде 11 500 адамға арналған орталық; Chalcatzingo, Jantetelco – б.з.д. 1500–200 жылдарға жататын құрылыстар мен петроглифтер. Веракрус және Табаскодан шыққан Олмектердің, сондай-ақ Миакатланның Коатетелкосынан айқын әсерін көруге болады. 200–1521 жылдарға жататын пирамидалар, платформалар және доп алаңы бар.

20 және 21 ғасырлар

ХХ ғасырдағы ең танымал құрылыстардың бірі – Вулворт мұрагері Барбара Хаттонның Куернавака қаласының сыртындағы Жиутепекте салған жапон стиліндегі үйі. Бүгінде ол қонақ үй және мейрамхана болып табылады. Заманауи католик шіркеуі – Темикскодағы Ломас-де-Куернавакада орналасқан Сан-Хосе ашық шапкелі (Capilla Abierta de San José). Шіркеуді испан сәулетшісі Феликс Кандела 1950 жылдары «Техос де Каскарон» стилінде жобалаған. Төбесі ашық, бұл шапкел Куернавака аңғарының әсерлі көрінісін ұсынады.

Білім

Мемлекет, әсіресе Куернавака аймағы, Мексика қаласынан кейін білім беру орталығы ретінде танымал. Мемлекетте білімді және көп саяхат жасаған адамдардың үлесі жоғары, олардың көпшілігі ағылшын, француз және неміс тілдері сияқты екінші тілдерде сөйлейді. Көптеген мектеп оқушылары кем дегенде бір жылдық мектепке дейінгі білім немесе балабақшаға қатысады, ал орта мектеп (бастауыш мектептен кейінгі) сыныптарда немесе көбінесе ауылдық аймақтарда телевизиялық сабақтар арқылы жүзеге асырылатын "телесекундариялар" арқылы ұсынылады. Орта мектептер жалпы білім беретін және техникалық мектептерге бөлінеді. Штатта төрт мұғалімдер институты бар, олардың екеуі бастауыш сынып мұғалімдерін, ал екеуі орта сынып мұғалімдерін даярлайды. Оқу бітірушілердің орташа саны 8,4 жылды құрайды (орта мектептің екінші курсы), ал ұлттық орташа көрсеткіш 8,1 жылды құрайды. Латын Америкалық университеті (ULO), Монтеррей Технологиялық институты (ITESM) және Латын университеті (UNILA) бар. Морелос штатының Автономдық университетінің (UAEM) тарихы 19 ғасырға дейін жетеді, губернатор Франсиско Лейва 1871 жылы Морелос әдеби және ғылыми институтын құрған кезде. Бірақ ол көп ұзамай, Лейваның саяси қарсыласы болған президент Порфирио Диас тарапынан тоқтатылды, нәтижесінде тек Акапанцингодағы Ауыл шаруашылығы және ветеринария мектебі қалды. Губернатор Эльпидио Пердомо мен президент Лазаро Карденас оны Instituto de Estudios Superiores del Estado de Morelos деген атпен қайта жаңғыртты. 1953 жылы, оқу салаларының кеңейтілуінен кейін, университетке қазіргі атауы берілді. Қазіргі таңдағы күні университет қырық бакалавр мамандығын ұсынады.

Көлік және байланыс

Мемлекеттегі телекоммуникацияларға телеграф, пошта қызметі, телефон, ауылдық телефон қызметі, жер үсті және спутниктік теледидар, телекс және интернет жатады. Амакузак, Аяла, Пюэнте-де-Икстла, Жоютла, Тлальтисапан және Тлакильтенанго муниципалитеттерінде спутниктік арқылы ауылдық телефон қызметі қолжетімді. Морелос штатында 26 радиостанция бар (төрт AM және 22 FM). Морелос жолдар желісі бойынша ең жақсы байланысқан штат, барлық елді мекендерін байланыстыратын тас жолдары бар. Онда федералдық тас жолдары (соның ішінде ақылы тас жолдары), штаттық тас жолдары (екі немесе одан көп қатарлы, асфальтталған), ауылдық тас жолдары (асфальтталған) және жақсартылған жолдар бар, жалпы тас жолдардың ұзындығы шамамен . 1988 жылы ашылған, ал 2009 жылдан бері Aeropuerto de Cuernavaca S. A. de C. V. компаниясы басқарып келеді.