Жозеф Жером Лаланд: Француз астрономының өмірі мен еңбектері
Jérôme Lalande
Жозеф Жером Лаланд – француз астрономы, масон және жазушы (1732-1807). Ай параллаксын зерттеудегі еңбектерімен танымал, ғылымға үлкен үлес қосып, академия мүшесі болған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз астрономы (1732–1807)
French astronomer (1732–1807)
Жозеф Жером Лефрансуа де Лаланд (lalɑ̃d; 11 шілде 1732 – 4 сәуір 1807) – француз астрономы, масон және жазушы.
Joseph Jérôme Lefrançois de Lalande (lalɑ̃d; 11 July 1732 – 4April 1807) was a French astronomer, freemason and writer.
Өмірбаян
Лаланд Бург-ан-Бресседе (Эн департаменті) Пьер Лефрансуа мен Мари-Анн-Габриэль Моншинеттің отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы оны заң оқуға Парижге жіберді, бірақ Делильдің обсерваториясы орналасқан Клуни қонақ үйінде тұрғандықтан, ол астрономияға қызығушылық танытып, Делильдің де, Пьер Шарль Ле Монньенің де ынталы және жақсы оқушысы болды. Заң білімін аяқтағаннан кейін, ол адвокат болып жұмыс істеу үшін Бургқа қайта оралуға азірленгенде, Лемонье оған Берлинге, Лакэйльмен бірлесіп Жақсы Үміт мүйісінде Айдың параллаксын бақылауға рұқсат алды. Бұл міндетті сәтті орындағаны үшін, жиырма бір жасқа толмас бұрын Берлин академиясына қабылданып, сондай-ақ Француз ғылым академиясының қосымша астрономы болып сайланды. Ол енді планеталық теорияны жетілдіруге толыққандай берілді, 1759 жылы Эдмонд Галлейдің кестелерінің түзетілген басылымын жариялады, сонымен қатар сол жылы қайтып келуі күтілген Галлей кометасының тарихын жазды және оның қайтып келуін есептеуге Алексис Клеро мен Николь Рейн Лепаутқа көмектесті. 1762 жылы Делиль Франция колледжіндегі астрономия кафедрасын Лаландтың пайдасына қалдырды. Лаланд бұл міндеттерді қырық алты жыл бойы атқарды. Оның үйі астрономиялық семинарияға айналды, ал оның шәкірттерінің арасында Деламбр, Джузеппе Пиацци, Пьер Мешайн және оның жүрегі жақын туысы Мишель Лаланд болды. 1769 жылы Венераның транзиті туралы жарияланымдары оған үлкен даңқ әкелді. Алайда, оның мінезінің қиындығы оның танымалдығын азайтты. 1766 жылы Лаланд Хельвециймен бірге Парижде "Les Sciences" ложасын құрды және 1772 жылы Grand Orient de France-тан оның танылуын алды. 1776 жылы ол оның атын Les Neuf Soeurs деп өзгертті және Бенджамин Франклинді алғашқы құлшылық етуші ұстаз ретінде таңдады. Оның зерттеулері гениальдық емес, еңбексүйгіштікпен жүргізілгенімен, Лаландтың мансабы сәтті болды. Лекция оқушы және жазушы ретінде астрономияны насирхаттап, оны көпшілікке таныстырды. Оның планеталық кестелері, оларға өзара бұзылыстарды түзетуді енгізген, 18-шы ғасырдың соңына дейін ең жақсысы болып саналды. 1801 жылы ол Француз ғылым академиясы басқаратын астрономиядағы жетістіктері үшін Лаланд сыйлығын тағайындады. Пьер Антуан Верон, тарихта алғаш рет Тынық мұхитының шығыстан батысқа қарайғы енін анықтаған жас астроном, Лаландтың шәкірті болды. Лаланд атеист болған және атеистердің сөздігін жазған, оның қосымшалары оның өлімінен кейін жарық көрді. Ол ешқашан үйленбеген. Оның заңды емес қызы Мари Жан де Лаланд болған деген сенімде, оны математикадан оқытып, жұмысына көмектесуге дайындаған; бірақ соңғы зерттеулерге сәйкес, ол оның қызы емес еді.
Lalande was born at Bourg en Bresse (département of Ain) to Pierre Lefrançois and Marie‐Anne‐Gabrielle Monchinet. His parents sent him to Paris to study law, but as a result of lodging in the Hôtel Cluny, where Delisle had his observatory, he was drawn to astronomy, and became the zealous and favoured pupil of both Delisle and Pierre Charles Le Monnier. Having completed his legal studies, he was about to return to Bourg to practise as an advocate, when Lemonnier obtained permission to send him to Berlin, to make observations on the lunar parallax in concert with those of Lacaille at the Cape of Good Hope. The successful execution of this task obtained for him, before he was twenty one, admission to the Academy of Berlin, as well as his election as an adjunct astronomer to the French Academy of Sciences. He now devoted himself to the improvement of the planetary theory, publishing in 1759 corrected edition of Edmond Halley's tables, with a history of Halley's Comet whose return in that year he had helped Alexis Clairaut and Nicole Reine Lepaute to calculate. In 1762 Delisle resigned the chair of astronomy in the Collège de France in Lalande's favour. The duties were discharged by Lalande for forty six years. His house became an astronomical seminary, and amongst his pupils were Delambre, Giuseppe Piazzi, Pierre Méchain, and his own nephew Michel Lalande. By his publications in connection with the transit of Venus of 1769 he won great fame. However, his difficult personality lost him some popularity. In 1766, Lalande, with Helvetius, founded the "Les Sciences" lodge in Paris, and received its recognition from Grand Orient de France in 1772. In 1776, he changed its name to Les Neuf Soeurs, and arranged for Benjamin Franklin to be chosen as the first worshipful master. Although his investigations were conducted with diligence rather than genius, Lalande's career was an eminent one. As a lecturer and writer he helped popularise astronomy. His planetary tables, into which he introduced corrections for mutual perturbations, were the best available up to the end of the 18th century. In 1801, he endowed the Lalande Prize, administered by the French Academy of Sciences, for advances in astronomy. Pierre Antoine Véron, the young astronomer who for the first time in history determined the size of the Pacific Ocean from east to west, was Lalande's disciple. Lalande was an atheist, and wrote a dictionary of atheists with supplements that appeared in print posthumously. He never married. He was believed to have an illegitimate daughter Marie Jeanne de Lalande whom he trained in mathematics so that she could help him with his work; according to more recent research she was not his daughter.
Нептунды табуға жақын
1847 жылдың ақпан айында АҚШ Әскери-теңіз обсерваториясының Сирс С. Уокері, бір жыл бұрын ашылған Нептун планетасының алдын ала байқалу мүмкіндіктерін анықтау үшін тарихи жазбалар мен зерттеулерді қарастырды. Ол 1795 жылы Лаландтың қызметкерлері жасаған бақылаулардың Нептунның сол кездегі аспандағы орнына сәйкес келетінін және Нептунның бақылау тізімінде болуы мүмкін екенін анықтады. 8 мамыр күні және қайтадан 10 мамыр күні 1795 жылы бір жұлдыз байқалды және оның орнына қатысты белгісіздік көрсетілді, бұл белгі бақылау қатесін де білдіруі мүмкін. Сондықтан обсерваторияның түпнұсқа жазбалары тексерілгенге дейін, бұл нысан Нептун екені және екі түн арасындағы орналасу айырмашылығы планетаның аспандағы қозғалысынан туындағаны нақты болды. 1795 жылғы Нептунның орны туралы осы жазбалардың табылуы планетаның орбитасын дәлірек есептеуге мүмкіндік берді.
In February 1847 Sears C. Walker of the US Naval Observatory was searching historical records and surveys for possible prediscovery sightings of the planet Neptune that had been discovered the year before. He found that observations made by Lalande's staff in 1795 were in the direction of Neptune's position in the sky at that time and that Neptune might appear in the observation records. On 8 May and again on 10 May 1795 a star was observed and recorded with uncertainty noted on its position with a colon, this notation could also indicate an observing error so it was not until the original records of the observatory were reviewed that it was established with certainty that the object was Neptune and the position error between the two nights was due to the planet's motion across the sky. The discovery of these records of Neptune's position in 1795 led to a better calculation of the planet's orbit.
Марапаттар мен мойындау
1765 жылы Лаланд Швед Корольдік ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1781 жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. Оның аты Эйфель мұнарасына жазылған 72 есімнің қатарында. Ай бетіндегі Лаланд кратері оның құрметіне аталған. Бург-ан-Бресс қаласындағы лицей Лаландтың есімімен аталады. Бұл лицей ұстаздары мен оқушыларының соғыс жылдарындағы ерлігі үшін «Резистенция» медалімен марапатталды, Франциядағы барлық білім беру орындарының арасындағы бірегей жағдай.
In 1765, Lalande was elected a member of the Royal Swedish Academy of Sciences. In 1781, he was elected a Foreign Honorary Member of the American Academy of Arts and Sciences. His name is one of the 72 names inscribed on the Eiffel Tower. The crater Lalande on the Moon is named after him. A high school in Bourg en Bresse is named after Lalande. This high school was awarded the Médaille de la Résistance in recognition of the wartime conduct of its teachers and pupils, a unique case among all schools in France.