Кіріспе
Музыкалық шығарманы аяқтау бөлімі. Музыкада кода (көпше түрі – код) – шығарманың (немесе бөлімнің) соңын білдіретін бөлім. Ол бірнеше тактқа ғана сияқты қарапайым немесе толыққанды бір бөлімдей күрделі болуы мүмкін.
In music, a coda (ˈkoːda; ; plural code) is a passage that brings a piece (or a movement) to an end. It may be as simple as a few measures, or as complex as an entire section.
Классикалық музыкада
Коданың бір бөлімдегі құрылымдық элемент ретінде болуы, әсіресе белгілі бір музыкалық формаларда жазылған шығармаларда анық байқалады. Кодалар классикалық дәуірде соната формасында да, вариациялық бөлімдерде де жиі қолданылған. Соната формасындағы бөлімде рекапитуляция, әдетте экспозицияның тақырыптық мазмұнын қайталайды, сонымен бірге негізгі тональностьді сақтайды. Рекапитуляция көбінесе экспозицияны аяқтаған музыкаға ұқсас, аяқталу секілді естілетін бөлікпен аяқталады; демек, осы аяқталудан кейін келетін кез келген музыка қосымша материал ретінде, яғни кода ретінде қабылданады. Вариациялық формадағы шығармаларда кода соңғы вариациядан кейін пайда болады және тақырыпқа негізделмеген алғашқы музыка ретінде ерекше көзге түседі. Бетховен классикалық дәстүрді кеңейтудің және күшейтудің бір жолын кода бөлімдерін ұзарту арқылы тапты, нәтижесінде соңғы бөлім экспозиция, даму және рекапитуляция бөлімдерімен тең музыкалық салмаққа ие болып, музыкалық ойды аяқтады. Мысалы, 8-ші симфонияның финалын қараңыз (Бетховен).
Музыкалық мақсат
Чарльз Буркхарттың пікірінше, кодалардың көп кездесуінің, тіпті қажеттілігінің себебі, шығарманың негізгі бөлігінің кульминациясында, көбінесе кеңейтілген фраза болатын, "өте күш салуды қажет ететін бөлім" жасалатынында. Бұл бөлім "идеяны құрылымдық тұрғыдан аяқтау" арқылы құрылады. Осы импульс туғаннан кейін, кода негізгі бөлімге "кері көзбен қарауға", тыңдаушыларға "барлығын бойға сіңіруге" және "үйлесімділік сезімін қалыптастыруға" мүмкіндік беруі керек.
Кодетта
Кодетта (итальян тілінде "кіші құйрық", кішіртілген түрі) кода сияқты мақсатты қамтиды, бірақ кішкентай көлемде, бүкіл шығарманың орнына оның бір бөлігін аяқтайды. Әдеттегі кодетта соната формасындағы шығарманың экспозиция және рекапитуляция бөлімдерін екінші (модуляцияланған) тақырыптан немесе жабылу тақырыбынан (болған жағдайда) кейін аяқтайды. Осылайша, экспозицияда ол көбінесе екінші реттік тоналдықта пайда болады, ал рекапитуляцияда – негізгі тоналдықта. Кодетта әдетте тоналдылықты бекітетін тиісті тоналдықтағы толық каденциямен аяқталады. Егер экспозиция қайталанса, кодетта да қайталанады. Кейде оның соңы экспозицияға қайта оралуына немесе даму бөліміне өтуіне байланысты сәл өзгеруі мүмкін.
Тарих
Cauda, латын тілінде "құйрық", "шет" немесе "із" деген мағына беретін сөз, coda сөзінің түбірі болып табылады және 12-13 ғасырлардағы conductus туралы зерттеулерде қолданылады. Cauda – мәтіннің соңғы буындарының бірінде қайталанып тұратын ұзын мелодиялық әуен, әр тармақта өңделіп орындалған. Conductus еңбектерінің екі түрі болған: cauda-сы бар conductus (conductus cum cauda) және cauda-сы жоқ conductus (conductus sine cauda) (латынша: "cauda-сы бар conductus", "cauda-сы жоқ conductus"), бұл жіктеу мелодиялық әуеннің болуына негізделген. Осылайша, cauda қазіргі заманғы coda сияқты қорытындылаушы рөл атқарды.
Популярлы музыкада
Рок және басқа да танымал музыка жанрындағы көптеген әндерде кода деп аталатын бөлімдер кездеседі. Бұл жанрларда кода кейде "outro" деп те аталады, ал джазда, қазіргі заманғы шіркеу музыкасында және шаштараздық әндерде оны "таг" деп жиі айтады. Ең әйгілі кодалардың бірі – The Beatles тобының 1968 жылы шыққан "Hey Jude" сингліндегі кода. Бұл кодаға шамамен төрт минут уақыт кеткен, соның арқасында әннің жалпы ұзақтығы жеті минуттан асып кеткен.