Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фоналогиялық бірлік
Phonological unit
Мора (көпше түрі морей немесе морас; көбінесе μ символымен белгіленеді) – кейбір сөйлеу тілдерінің фонетикасындағы негізгі уақыт өлшемі, буынға тең немесе одан қысқа. Мысалы, "ba" сияқты қысқа буын бір морадан (мономоралық) тұрады, ал "baa" сияқты ұзын буын екі морадан (биморалық) тұрады; үш морадан (триморалық) тұратын аса ұзын буындар салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Мұндай өлшемдер буын салмағы деп те аталады. Бұл термин латын тіліндегі "тоқтау, кешігу" мағынасын білдіретін сөзден алынған, ол грек тіліндегі χρόνος: chrónos ("уақыт") сөзін поэзиялық өлшемдерде аудару үшін де қолданылған.
A mora (plural morae or moras; often symbolized μ) is a basic timing unit in the phonology of some spoken languages, equal to or shorter than a syllable. For example, a short syllable such as ba consists of one mora (monomoraic), while a long syllable such as baa consists of two (bimoraic); extra long syllables with three moras (trimoraic) are relatively rare. Such metrics are also referred to as syllable weight. The term comes from the Latin word for 'linger, delay', which was also used to translate the Greek word χρόνος : chrónos ('time') in its metrical sense.
Ежелгі грек тілі
Ежелгі грек тілінде акцентті анықтау үшін қысқа дауыстылар бір мораға, ал ұзын дауыстылар мен дифтонгтар екі мораға ие. Сөйтіп, ұзын ē (эта: η) екі қысқа дауыстының тізбегі ретінде қарастырылуы мүмкін: ee. Ежелгі грек тіліндегі дыбыстық акцент бір сөздің тек бір морасына қойылады. Жетілік белгісі (έ, ή) қысқа дауыстының жалғыз морасында немесе ұзын дауыстының соңғы морасында (é, eé) жоғары тонды көрсетеді. Айналалық белгі (ῆ) ұзын дауыстының бірінші морасындағы жоғары тонды білдіреді (ée).
For the purpose of determining accent in Ancient Greek, short vowels have one mora, and long vowels and diphthongs have two morae. Thus long ē (eta: η) can be understood as a sequence of two short vowels: ee. Ancient Greek pitch accent is placed on only one mora in a word. An acute (έ, ή) represents high pitch on the only mora of a short vowel or the last mora of a long vowel (é, eé). A circumflex (ῆ) represents high pitch on the first mora of a long vowel (ée).
Ағылшынша
Ежелгі ағылшын тілінде қысқа дифтонгтар мен монофтонгтар бір моралық, ұзын дифтонгтар мен монофтонгтар екі моралық болып келген. Сөз соңындағы дауыссыз әріптер әрқайсысы бір мораны құраса, екі рет қайталанатын дауыссыз әріптер алдыңғы буынға бір мора қосатын. Қазіргі ағылшын тіліндегі ережелер ұқсас, бірақ барлық дифтонгтар екі моралық болып саналады. Ағылшын тілінде, және шамасы, ежелгі ағылшын тілінде де буынның құрамында төрттен астам мора болмайды, егер буын төрт морадан асып кетсе, дыбыстар қысқарады. Ежелгі ағылшын тілінен бері мағыналық сөздердің барлығы кем дегенде екі моралық болуы тиіс.
In Old English, short diphthongs and monophthongs were monomoraic, long diphthongs and monophthongs were bimoraic, consonants ending a syllable were each one mora, and geminate consonants added a mora to the preceding syllable. In Modern English, the rules are similar, except that all diphthongs are bimoraic. In English, and probably also in Old English, syllables cannot have more than four morae, with loss of sounds occurring if a syllable would have more than four otherwise. From the Old English period through to today, all content words must be at least two morae long.
Гилберттік
Гилберттік тілі — Аустронезия тілдері тобына жататын, негізінен Кирибатиде қолданылатын триморалық тіл. Гилберттік тіліндегі әдеттегі буын үш морадан тұрады. Осы триморалық құрамдастар Гилберттік тіліндегі стресс бірліктері болып табылады. Гилберттік тілі сияқты үштік метрикалық құрамдастар лингвистикалық тұрғыдан өте сирек кездеседі, және бізге белгілі болғандай, прозодиялық сөз өлшеміне үштік шектеуі бар деп хабарланған әлемдегі жалғыз тіл – Гилберттік тілі.
Gilbertese, an Austronesian language spoken mainly in Kiribati, is a trimoraic language. The typical foot in Gilbertese contains three morae. These trimoraic constituents are units of stress in Gilbertese. These "ternary metrical constituents of the sort found in Gilbertese are quite rare cross linguistically, and as far as we know, Gilbertese is the only language in the world reported to have a ternary constraint on prosodic word size."
Гавай
Гавай тілінде буындар да, моралар да маңызды. Қысым көбінесе соңғыдан екінші мораға түседі, бірақ екі қысымға ие болатын сөздерде тек соңғы қысымды болжауға болады. Дегенмен, oi сияқты дифтонг екі морадан тұрса да, қысым тек біріншісіне түсуі мүмкін, мұндай шектеу io сияқты басқа дауыстылар тізбегінде жоқ. Яғни, oi – екі морадан тұратын буын, ал io – екі жеке буын.
In Hawaiian, both syllables and morae are important. Stress falls on the penultimate mora, though in words long enough to have two stresses, only the final stress is predictable. However, although a diphthong, such as oi, consists of two morae, stress may fall only on the first, a restriction not found with other vowel sequences such as io. That is, there is a distinction between oi, a bimoraic syllable, and io, which is two syllables.
Жапон тілі
Жапон тілінің көптеген диалектілері, стандартты диалектіні қоса алғанда, дыбыс жүйесінің негізі ретінде, иілгіштердің орнына, жапон тілінде хаку (拍) немесе мора (モーラ) деп аталатын мораларды қолданады. Жапон тілінің кана (хирагана және катакана) әрпімен жазылуы морейлік жазу жүйесін көрсетеді. Мысалы, екі буынды сөз mōra-да ō ұзын дауысты және екі мораға тең. Бұл сөз үш символмен жазылған, モーラ, мұнда mo o ra сәйкес келеді, әрқайсысы бір морадан тұрады. Сондықтан, қазіргі жапон тіліндегі 5/7/5 үлгісі – иілгіштер емес, моралардың санына негізделген. Жапон тіліндегі сөз соңындағы n әрпі де морейлік, сондай-ақ екі дауыссыздың бірінші бөлігі де морейлік болып саналады. Мысалы, Жапонияның аты, 日本, екі түрлі айтылады: біреуі үш морадан (Нихон), екіншісі төрт морадан (Ниппон) тұрады. Хираганамен жазылғанда, Ни хо н сөзінің үш морасы үш символмен (にほん) бейнеленеді, ал Ни ппо н сөзінің төрт морасы төрт символмен жазылады. Соңғысын Ni Q po n деп талдауға болады, онда Q толық үнсіздік морасын білдіреді. Бұл талдауда, っ (сакуон) бір моралық үндеу кезеңін көрсетеді. Сол сияқты, Токио (To u kyo u, とうきょう), Осака (O o sa ka, おおさか) және Нагасаки (Na ga sa ki, ながさき) аттарының барлығы төрт морадан тұрады, бірақ бұл талдау бойынша олардың екі, үш және төрт буыны бар. Сөздердегі мора саны, канамен жазылғандағы графема санымен әрқашан бірдей болмайды; мысалы, төрт морасы болса да, Токионың жапонша аты (とうきょう) бес графемамен жазылады, себебі осы графемалардың бірі (ょ) япониялық жазу жүйесінің ерекшелігі болып табылатын йоонды білдіреді. "Қысқартылған дыбыс" (拗音) үш кіші канамен бейнеленеді: ya (ゃ), yu (ゅ), yo (ょ). Олар өздері мораны білдірмейді және басқа каналарға қосылады; ал қалған графемалардың барлығы өздері үшін мораны білдіреді. Жапон тілінің көптеген диалектілері питч-акцентті тілдер болып табылады, және осы питч-акценттер де мораларға негізделген. "Арнайы мора" (特殊拍) деп аталатын, өздігінен айтылмаса да, кез келген кезде бір мора ретінде есептелетін, ерекше моралардың жиынтығы бар. Оларға "мұрынды дыбыс" (撥音) – n (ん) канасы, "қос дауыссыз" (促音) – кіші tsu (っ) әрпі, "ұзын дыбыс" (長音) – ұзын дауыстың белгісі (ー) немесе алдыңғы мораның (びょ『う』いん) дыбысын ұзартатын бір дауысты, және "дифтонг" (二重母音) – екі қатар дауыстының екінші дауыстысы (ばあ『い』) жатады. Бұл жиынның да ерекшелігі бар: сөздің питчін төмендету (сонымен аталған "түсінік") ешқандай жағдайда осы "арнайы моралардың" ешқайсысынан кейін болмайды (тек бір-екі ерекше жағдайдан басқа, мысалы, コーン茶 және チェーン店), бұл тілді үйренушілер үшін сөздердің акцентін үйренуде өте пайдалы.
Most dialects of Japanese, including the standard, use morae, known in Japanese as haku (拍) or mōra (モーラ), rather than syllables, as the basis of the sound system. Writing Japanese in kana (hiragana and katakana) demonstrates a moraic system of writing. For example, in the two syllable word mōra, the ō is a long vowel and counts as two morae. The word is written in three symbols, モーラ, corresponding here to mo o ra, each containing one mora. Therefore, the 5/7/5 pattern of the haiku in modern Japanese is of morae rather than syllables. The Japanese syllable final n is also moraic, as is the first part of a geminate consonant. For example, the Japanese name for Japan, 日本, has two different pronunciations, one with three morae (Nihon) and one with four (Nippon). In the hiragana spelling, the three morae of Ni ho n are represented by three characters (にほん), and the four morae of Ni p po n need four characters to be written out as にっぽん. The latter can also be analysed as Ni Q po n, with the Q representing a full mora of silence. In this analysis, っ (the sokuon) indicates a one mora period of silence. Similarly, the names Tōkyō (To u kyo u, とうきょう), Ōsaka (O o sa ka, おおさか), and Nagasaki (Na ga sa ki, ながさき) all have four morae, even though, on this analysis, they have two, three and four syllables, respectively. The number of morae in a word is not always equal to the number of graphemes when written in kana; for example, even though it has four morae, the Japanese name for Tōkyō (とうきょう) is written with five graphemes, because one of these graphemes (ょ) represents a yōon, a feature of the Japanese writing system that indicates that the preceding consonant is palatalized. The "contracted sound" (拗音) is represented by the three small kana for ya (ゃ), yu (ゅ), yo (ょ). These do not represent a mora by themselves and attach to other kana; all the rest of the graphemes represent a mōra on their own. Most dialects of Japanese are pitch accent languages, and these pitch accents are also based on morae. There is a unique set of mōra known as "special mora" (特殊拍) which cannot be pronounced by itself but still counts as one mora whenever present. These consist of "nasal sound" (撥音) represented by the kana for n (ん), the "geminate consonant" (促音) represented by the small tsu (っ), the "long sound" (長音) represented by the long vowel symbol (ー) or a single vowel which extends the sound of the previous mōra (びょ「う」いん) and the "diphthong" (二重母音) represented by the second vowel of two consecutive vowels (ばあ「い」). This set also has the peculiarity that the drop in pitch of a word (so called "downstep") cannot come after any of these "special mora" under any conditions (barring only a couple of extreme examples, namely コーン茶 and チェーン店), which is especially useful for learners of the language trying to learn the accent of words.
Луганда
Луганда тілінде қысқа дауысты бір мораны, ал ұзақ дауысты екі мораны құрайды. Жабық дауыссыздың морейі жоқ, ал екі еселенген немесе алдын-дауысты дауыссыздың бір морейі бар. Ешбір буын үш морадан артық болмауы керек. Луганда тіліндегі тондық жүйе морейіне негізделген. Луганда тондығы және Луганда грамматикасын қараңыз.
In Luganda, a short vowel constitutes one mora while a long vowel constitutes two morae. A simple consonant has no morae, and a doubled or prenasalised consonant has one. No syllable may contain more than three morae. The tone system in Luganda is based on morae. See Luganda tones and Luganda grammar.
Санскрит тілі
Санскрит тілінде мора – матра деп аталады. Мысалы, қысқа дауыс a (шваға ұқсас айтылады) бір матраға, ал ұзын дауыс ā – екі матраға тең. Құрама дауысты (дифтонг) ai (екі қарапайым қысқа дауыстан, a+i, немесе бір ұзын және бір қысқа дауыстан, ā+i құралған) екі матраға бағаланады. Бұдан өзге, плута (үш морейлік) және дӣрға плута ("ұзын плута" = төрт морейлік) болады. Санскрит поэзиясы мен метрикасы тура сөздердің санына емес, морейлік салмақты есепке алудың ұзақ тарихына ие, олар әр сөзден қанша морейді бөліп алуға болатынына қарай лагху (लघु, 'жеңіл') және дӣрға/гуру (दीर्घ/गुरु, 'ауыр') буындарына бөлінеді. Сонымен, мысалы, "агент" немесе "іс-әрекет жасаушы" деген мағынаны білдіретін картр (कर्तृ) сөзі тек екі буыннан тұрмайды, оның орнына дӣрға/гуру буынынан және лагху буынынан құралады. Бұның себебі, rt қосылған дауыссыздығы әдеттегі жеңіл ka буынын ауыр етеді.
In Sanskrit, the mora is expressed as the mātrā. For example, the short vowel a (pronounced like a schwa) is assigned a value of one mātrā, the long vowel ā is assigned a value of two mātrās, and the compound vowel (diphthong) ai (which has either two simple short vowels, a+i, or one long and one short vowel, ā+i) is assigned a value of two mātrās. In addition, there is pluta (trimoraic) and dīrgha pluta ('long pluta' = quadrimoraic). Sanskrit prosody and metrics have a deep history of taking into account moraic weight, as it were, rather than straight syllables, divided into laghu (लघु, 'light') and dīrgha/guru (दीर्घ/गुरु, 'heavy') feet based on how many morae can be isolated in each word. Thus, for example, the word kartṛ (कर्तृ), meaning 'agent' or 'doer', does not contain simply two syllabic units, but contains rather, in order, a dīrgha/guru foot and a laghu foot. The reason is that the conjoined consonants rt render the normally light ka syllable heavy.