Кіріспе
Ирандық футболшы және жаттықтырушы (1969 жылы туған)
ирандық футболшы Әли Даеи (; 1969 жылғы 21 наурызда туған) – ирандық футбол жаттықтырушысы және бұрынғы кәсіби футболшы. Шабуылшы ретінде, ол 2000-2006 жылдар аралығында Иран ұлттық құрамасының капитаны болды. Ол Германияның Бундеслигасында «Арминия Билефельд», «Бавария Мюнхен» және «Герта Берлин» клубтарында ойнады. Ол барлық уақыттағы ең ұлы ирандық футболшылардың және Азияның ең ұлы футболшыларының бірі саналады. Ұзын бойлы шабуылшы Даеи өте көп гол соққан, әуедегі ойынының дәлдігімен және қабілетімен танымал болды. Ол 2021 жылы Криштиану Роналду бұзғанша, 108 голмен әлемдегі ең көп халықаралық гол соққан футболшы болды. Ойыншылық карьерасы барысында Даеи 2001 жылы ЮНИСЕФ-тің ізгі ниет елшісі болып тағайындалды. Футболдан қол үзгеннен кейін, Даеи 2007-2013 жылдар аралығында ФИФА Футбол комитетінің мүшесі болды. 2014 жылы ол Азия Футбол Даңқы залына енгізілді.
the Iranian footballer
Ali Daei ( ; born 21 March 1969) is an Iranian football manager and former professional footballer. A striker, he was the captain of the Iranian national team between 2000 and 2006. He played in the German Bundesliga for Arminia Bielefeld, Bayern Munich and Hertha Berlin. He is regarded as one of the greatest Iranian footballers of all time as well as one of the greatest footballers from Asia. A tall forward, Daei was a prolific goal scorer, who was known for his heading accuracy and ability in the air. He was the world's top international goal scorer with 108 goals until his record was broken by Cristiano Ronaldo in 2021. During his playing career, Daei was appointed a UNICEF Goodwill Ambassador in 2001. Following his retirement, Daei served as a member of the FIFA Football Committee between 2007 and 2013. In 2014, he was inducted into the Asian Football Hall of Fame.
Алғашқы жылдар
Даи Иран империясының Ардабил қаласында ирандық әзербайжан отбасында дүниеге келді. Шариф технология университетін материалдар инженериясы (металлургия) мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен бітірді. Ойыншылық жолын 19 жасында туған қаласының «Эстеглал Ардабил» клубында бастады. Одан кейін Тегерандағы «Таксирани ФК» клубында бір маусым ойнады, сосын тағы бір тегерандық клуб, «Банк Тежаратқа» қосылды. «Банк Тежарат» клубында төрт жыл ойнап, 75 ойында 49 гол соқты.
Еуропаға көшіп келу
1994 жылы «Тежарат банкі» клубымен сәтті өнер көрсеткеннен кейін, Даи Тегеранның жетекші клубтарының бірі – «Персеполис» құрамына қосылды. 1994-1996 жылдар аралығында клуб сапында 38 ойында 23 гол соқты. 1996 жылғы Азия кубогындағы тамаша өнер көрсетуінен кейін, ол 1996-1997 маусымда «Аль-Садд» клубына ауысты, ал 1997 жылы ирандық ұлттық құраманың әріптесі Карим Багеримен бірге Бундеслиганың «Арминия Билефельд» клубына қосылды. Бірақ «Бавария» клубында ол өзіне лайықты орын таба алмады. Иран ұлттық құрамасының ойын кестесімен байланысты, Даиге ойынға шығуға өте аз уақыт берілді. Даи клубтағы өзінің орнына наразы болды және 1999 жылы Бундеслига чемпионы атанған кезде үш жылдық келісімшарты аяқталмас бұрын «Герта БСК» клубына өтуге шешім қабылдады. Даи – УЕФА Чемпиондар лигасының матчында ойнаған алғашқы азиялық футболшы. 1999 жылдың 21 қыркүйегінде УЕФА Чемпиондар лигасының топтық кезеңінде «Челси» клубына қарсы өткен ойында ол өзінің бірінші және екінші голдарын соқты, нәтижесінде «Герта» 2:1 есебімен жеңіске жетті. Сонымен қатар, ол Сан-Сиро стадионында «А.С. Милан» клубымен 1:1 тең түскен ойында да гол соқты. «Герта» клубында ол өте ықпалды ойыншы болды, себебі ол Бундеслига мен УЕФА Чемпиондар лигасының арманын орындауға мұраттанған команданың көптеген табысты ойыншыларының бірі болды.
Азияға қайта оралу
Даи әлемдік деңгейдегі қарсыластарға қарсы көптеген континенттік жолдас матчтарда ойнады, бірақ клубтың негізгі құрамында тұрақты орынды сақтай алмады. 2001 жылы ол Азия іріктеу кезеңінде ең көп гол соққан ойыншылардың қатарына кірмеді және алғаш рет құрама капитаны ретінде команданы әлем чемпионатына жеткізе алмады. 34 жасында ол БАӘ лигасына қосылып, «Аль-Шабаб» клубымен бос агент ретінде келісімшарт жасады. 2003 жылы Даи БАӘ құрамасынан кетіп, Тегерандағы «Персеполис» командасына қайта оралды. Даи «Персеполис» клубынан шамамен 300 000 долларлық келісімшарт бойынша «Саба Батарея» клубына тегін ауысты. Ол «Саба Батарея» сапында екі жыл ойнап, 23 гол соқты, Хазфи кубогын жеңіп алды және Азия чемпиондар лигасына қатысты. 2006 жылғы әлем чемпионатыннан кейін және «Саба Батарея» клубының жаңа басқарушысы Фархад Каземи келгеннен кейін, командаға оның енді қажет емес екені және келісімшарты жаңартылмауы жайлы хабарланды. Зейнетке шығу туралы қауесеттерге қарамастан, ол 2006 жылдың 1 тамызында Тегеранның тағы бір клубы – «Саипа» клубымен келісімшарт жасады. 2007 жылдың 6 наурызында Иран футбол федерациясы Али Даиге 2000 доллар айыппұл салып, төрт ойынға қатысудан шеттеді, себебі ол лига матчында Шейс Резаидің бетіне басымен соқты. 2007 жылдың 28 мамырында «Саипа» клубы «Мес Керман» клубына қарсы өткен матчта 2006–07 жылғы Персия шығанағы кубогын жеңіп алғаннан кейін, Даи клубтық футболдан зейнеткерлікке шыққандығын және енді баптық мансабына назар аударатынын мәлімдеді.
Халықаралық мансап
1996 жылы Даи Халықаралық футбол тарихы және статистика федерациясы (IFFHS) тарапынан ресми халықаралық жарыстардағы ең көп гол соққан ойыншы деп танылды. Ол Иран құрамасы сапында 20 гол соқты, соның ішінде 1996 жылғы Азия кубогында Оңтүстік Кореяға қарсы өткен матчтағы төрт голы ерекше көзге түсті. 1996 жылғы Азия кубогының соңында ол Иран құрамасы сапында 38 ойында 29 гол соқты. 1998 жылғы әлем чемпионатына іріктеу кезеңінде ол қайтадан көшбасшы болды, Иран үшін 17 матчта 9 гол соқты, сол кезде ел үшін 52 ойында 38 гол соқты. Даи 100-ден астам ойын өткізген футболшылардың қатарына қосылды. 2003 жылдың 28 қарашасында Тегеранда Ливанға қарсы өткен Азия кубогының іріктеу матчында ол 85-ші халықаралық голын соқты, осылайша венгр Ференц Пушкасты басып өтіп, халықаралық матчтардағы барлық уақыттардағы гол соққандар тізімінде көшбасшы атанды. 2004 жылдың 17 қарашасында ол әлем чемпионатына іріктеу матчында Лаосқа қарсы төрт гол соқты, осылайша 102 гол соқты және халықаралық аренада 100 гол соққан алғашқы ер адам футболшы болды. Ол Иран құрамасы сапында 148 рет алаңға шықты және 2019 жылдың 13 қыркүйегіне дейін әлемдегі ең көп ойын өткізген футболшылар тізімінде 28-ші орында тұрды. Даи 1993 жылдың 6 маусымында Тегеранда өткен ЭКО кубогы турнирінде Ұлттық құрамаға шақырылды, онда ол Иран үшін Пәкістанға қарсы тұңғыш рет өнер көрсетті. Ұлттық құрама сапында ойнауын жалғастырып, 1994 жылғы ФИФА әлем чемпионатының Азиялық іріктеу кезеңінде 5 матчта 4 гол соқты, бұл оған турнирдің үздік бомбардирі атанын сыйлады. 2004 жылдың 17 қарашасында Даи 2006 жылғы ФИФА әлем чемпионатының іріктеу матчында Лаосқа қарсы төрт гол соқты, осылайша 100 халықаралық гол соққан алғашқы футболшы болды. Сынға қарамастан, Даи 2006 жылғы ФИФА әлем чемпионатында ойнады, бірақ шағымдар көбінесе оның физикалық формасына және жас ойыншылардың чемпионатта ойнау мүмкіндігіне қатысты болды. Ирандық БАҚ зейнетке шығуын талап еткеніне қарамастан, Әли Даи әрқашан Ұлттық құрамадағы орнын қорғады және оның командада ойнауға тым ескі екенін жоққа шығарды. Даи өзінің халықаралық карьерасын 109 голмен аяқтады, бұл рекорд 2021 жылдың қыркүйегіне дейін португалдық шабуылшы Криштиану Роналду оны басып өткенге дейін сақталды. "Мен осы керемет жетістік Роналдуға тиесілі екеніне ризамын", - деп жазды Даи Instagram-да.
Колледж мансабы
Даи 2007 жылғы Дүниежүзілік студенттер ойындарында Ислам Азад университетінің футбол командасының капитаны болды, финалдық матчта Осиек университетіне қарсы хет-трик жасап, алтын медальді жеңіп алды.
Жаттықтыру
2007 жылғы жазғы Универсиадада Даи Иран студенттері ұлттық құрамасының бас жаттықтырушысы болды. 2009 жылғы Әлемдік университеттер аралық ойындарда ол Ислам Азад Университеті командасының техникалық директоры қызметін атқарды.
Саипа
2006 жылдың 8 қазанында Saipa клубының неміс жаттықтырушысы Вернер Лорант кенеттен қызметтен кеткен соң, ол Saipa клубының уақытша басқарушысы болып тағайындалды. Кейін ол толыққанды басқарушы ретінде ресми түрде жарияланды. 28 мамырда Даидің басқарушылықтағы алғашқы маусымында Saipa Парсы шығанағы кубогының чемпионы атанды. Екінші маусымда Даи чемпион атанған команданың ойыншылық қызметін тоқтатып, тек қана басқарушы болып қапталда тұрды. Saipa клубының 2007–2008 маусымының нәтижелері аса сәтті болмады, команда Иран Про Лигасының 18 командасы арасында 11-орынды иеленді. Алайда, Даи Saipa клубын Азия Чемпиондар лигасының ширек финалына жеткізді, содан кейін Иран ұлттық футбол құрамасының толыққанды басқарушысы болып тағайындалды.
Иран ұлттық футбол құрамасы
2008 жылдың 2 наурызында IRIFF Али Дейді Team Melli командасының жаңа бас бапкері етіп ресми түрде тағайындады. Иран ұлттық құрамасының бапкері қызметіне тағайындалуы өзіне "көңіл көтеріңкі жаңалық" болғанын мойындағанына қарамастан, Дейи Саипа ФК-дегі қазіргі бапкерлік қызметінен бас тартпады, сондықтан Саипа Азия Чемпиондар Лигасының ширек финалына дейін екі бапкерлік қызметті бірге атқарды. Саипа ширек финалға шыққаннан кейін Дейи тараптардың өзара келісімімен Саипадан кетті. Дейи басшылығымен Иран құрамасы 16 жеңіс, 6 тең және 3 жеңіліс көрсеткенімен, 2009 жылдың 28 наурызында Тегеранда Иранға қарсы өткен ойында 1:0 есебімен ұтылып, төмендеген Сауд Арабиясына жеңілуі соңғы шешім болды. Ұлттық құрама бапкері қызметін атқару кезеңінде Иран құрамасы әлем чемпионатына іріктеу турниріндегі ең нашар нәтижені көрсетті – 5 WCQ ойынының тек біреуінде ғана жеңіске жетті. 2010 жылғы әлем чемпионатына іріктеу турниріндегі жеңілістен кейін Дейи матчтан кейін бас бапкер лауазымынан босатылды. Гүламреза Резаи және Эхсан Хаджсафи сияқты көптеген жаңа ойыншыларды шақырғанмен, Дейидің құрамасы қай ойынға кімдерді шақыру керектігі тұрғысынан жиі өзгерістерге ұшырады. Көптеген сыншылар Дейидің командасының гол соғу мүмкіндіктерін пайдалана алмауы мен орталық қорғаныстағы шешілмеген әлсіздікті оның сәтсіздігіне себеп болған факторлар деп атап көрсетті.
Персеполис қаласы
2009 жылы Даи «Рах Ахан» клубының менеджері лауазымынан жасалған ұсыныстан бас тартты. «Персеполис» клубының бас жаттықтырушысы болып Даи тағайындалуы мүмкін деген кең пікір болды. Алайда клуб Златко Кранжчарды таңдады. 2009 жылдың 28 желтоқсанында Даи «Персеполис» клубының жаттықтырушысы болып тағайындалды. 2009–2010 маусымының соңында «Персеполис» лигада төртінші орынды иеленді, бірақ Хазфи кубогының жеңімпазы атанды. Хазфи кубогының финалында «Персеполис» Азадеган лигасының «Гостареш Фулад Тәбриз» командасын жалпы есеп бойынша 4–1 есебімен жеңіп, 2011 жылғы АФК Чемпиондар лигасына қатысу құқығын алды. 2010–11 маусымында «Персеполис» лигада төртінші орынға ие болды және 2011 жылғы АФК Чемпиондар лигасының топтық кезеңінен шығарылды. Бірақ маусым соңында «Персеполис» өзінің қарсыластары «Сепахан», «Фулад» және «Малаван» командаларын жеңіп, 2010–11 жылғы Хазфи кубогын жеңді. Даи «Персеполис» клубында жұмыс істеген кезінде Хабиб Кашани сияқты көптеген адамдар оған қарсы болды, ал Кашанимен туындаған даудан кейін ол «Мен енді Кашанимен жұмыс істемеймін» деді. 2011 жылдың 20 маусымында «Персеполис» клубының техникалық комитеті Даиді бас жаттықтырушы лауазымына қайта тағайындады, бірақ ол 21 маусымда отставкаға кетті. Техникалық комитет сол күні Даидің орнына Хамид Эстилиді таңдады. «Персеполис» клубында жұмыс істеген кезінде Даи Хамидреза Али Асғари және Саман Ағазамани сияқты көптеген жас ойыншыларды тәрбиеледі, сондай-ақ Хади Норузи және Мазиар Заре сияқты ойыншылар Даидің арқасында Ұлттық құрамаға (Team Melli) шақырылды. Көптеген қиындықтар мен кедергілерге қарамастан, жанкүйерлердің және клуб төрағасы Кашанидің Даиға қарсылығына қарамастан, «Персеполис» екі жыл қатарынан Хазфи кубогының жеңімпазы атанды, ал жанкүйерлер Даиді әрқашан жақсы көріп, қолдады. Алайда, олар ешбір ойыншыны осылай қолдамады. Даидің басшылығымен «Персеполис» 13 маусымнан кейін алғаш рет екі кубокты қатарынан жеңіп алды.
Рах Ахан
2011 жылдың 14 шілдесінде Даи Рах Ахан клубының бас бапкері ретінде бір жылдық келісімшартқа қол қойды. Бас бапкер ретінде алғашқы ойынында ол Зоб Аханмен 2:2 есебімен тең түсті. Рах Аханның бас бапкері болған алғашқы маусымында ол клубты 11-орынға жеткізді. 2012/13 маусымында Әли Даи Можтаба Шири және Омид Алишах сияқты көптеген жас ойыншыларды пайдаланды. Рах Ахан маусымды 8-орында аяқтады, бұл 1937 жылдан бері лигадағы клубтың ең жақсы көрсеткіші. Даидің танымалдылығының арқасында Рах Аханның ойындарын көретін жанкүйерлер саны арта түсті, және ол екінші рет қатарынан бұрынғы клубы "Персеполис" клубын жеңді. Даи Рах Аханды "Персеполис" немесе "Трактор" сияқты басқа клубтарға ауысады деген көптеген әңгімелерге қарамастан, ол "АФК Чемпиондар лигасына іліккен команда құру үшін" клубта қалуға шешім қабылдады. Дегенмен, 2013 жылдың 20 мамырында оның келісімшарты бұзылды, бұл оның "Персеполис" клубының бас бапкері болуына жол ашты.
Персеполиске қайта оралу
2013 жылдың 20 мамырында ұзақ келіссөздерден кейін ол "Персеполис" клубының бас бапкері болу үшін үш жылдық келісімшартқа қол қойды. Бұл оның "Персеполис" клубымен екінші рет келісімшарт жасауы болды, ол екі маусымнан соң бұрынғы командасына қайта оралды. Ол "Персеполис" клубымен ресми түрде 2013 жылдың 1 маусымында жұмысын бастады. Оның алғашқы ойыны "Трактор" клубына қарсы өтті, оны "Персеполис" 1:0 есебімен жеңіп алды, ал голды Мехди Сейед Салехи соқты. "Персеполис" клубындағы алғашқы жылының соңында оның командасы чемпион атанған "Фулад" клубынан екі ұпайға кем алып, екінші орынды иеленді. 2014-15 маусымын нашар бастағаннан кейін 2014 жылдың 10 қыркүйегінде ол қызметтен босатылды.
Саба Құм
2015 жылдың 1 шілдесінде Даи екі жылдық келісімшартқа қол қойып, "Саба-Ком" клубының бас бапкері болды. "Саба" клубымен өткізген екі маусымда ол Перс шығанағының кәсіби лигасының тоғызыншы және жетінші орындарын иеленді. "Саба" клубының меншік құқығындағы белгісіздікке байланысты ол 2016/17 маусымы басталар алдында бірнеше апта бұрын клубтан кетіп қалды.
Тегеран мұнай
Даи 2016 жылдың 5 шілдесінде Алиреза Мансурианның орнына екі жылдық келісімшартқа отырып, «Нафть Тегеран» клубының бас жаттықтырысы болды. Ол «Нафтьті» Хазфи кубогының жеңімпазы етіп шығарды. Бірақ, маусым соңында клубтан кетіп қалды.
Саипаға қайта оралу
Даэи 2017 жылдың 14 мамырында «Сайпа» клубының жаттықтырушысы болды, ол 2006 жылы осы клубтағы бапкерлік карьерасын бастаған және 2007 жылы клубты лига титулына жеткізген. Ол екі маусым бойы клубты басқарды және 2018–19 маусымының соңында қызметтен босатылды.
2022 жылғы ФИФА әлем чемпионатының жеребелеуі
Даэи 2022 жылғы 1 сәуірде Катарда өткен ФИФА Әлем Кубогының жеребе тарту рәсіміне қатысқан персоналдың бірі болды.
Қарым-қатынастар
Ирандық журналист Камелия Энтехабифард өзінің естеліктерінде 1997 жылы Даейге үйленгенін, бірақ олар ажырасып кеткенін жазды.
Бизнес-жобалар мен қайырымдылық
Daei Sport's Wears & Equipments деп аталатын футбол жейделерін өндіретін жеке компаниясы бар, ол Иранның түрлі салалардағы спорт клубтары мен әлемдік лига клубтары үшін спорттық киімдер тігумен айналысады. Оның компаниясы ұлттық құраманың жейделерін де жасаған. Ол көптеген қайырымдылық көмек көрсетіп, әлемнің түкпір-түкпіріндегі қайырымдылық футбол матчтарына қатысқан (Роберто Баджио және басқалармен бірге Әлем құрамасы мен Босния құрамасы арасындағы матчта). Сондай-ақ ол Дэвид Бекхэм мен Мадлен Олбрайтпен ЮНИСЕФ-тің жарнамасында түскен және осы ұйыммен үнемі жұмыс істегенін көруге болады. Daei 2007 жылғы 18 шілдеде Африка XI және Әлем құрамасы арасындағы «Мандела үшін 90 минут» матчына қатысты, бұл матч Нельсон Манделаның туған күнін мерекелеу үшін өткізілді. Даи бұл ойында шамамен 10 минут ойнады, ал матч 3:3 есебімен аяқталды.
Дін
Даи шиит исламын ұстанады. "Бавария" клубында ойнаған кезде ол "Эрджингер" сырасының жарнамасына түсу үшін сыра тостағанын ұстаудан бас тартты, себебі оның дінінде алкогольге тыйым салынған.
Өмірбаян
2008 жылдың сәуірінде Дэи 2010 жылдың наурыз айында жарық көретін өмірбаян жаза бастағанын хабарлады, және "ащы да тәтті естеліктерге" толы болғанына қарамастан, ол "кейбір құпияларын өмірінің соңына дейін жүрегінде сақтайтынын" айтты. Кітап әлі шыққан жоқ.
Апат
2012 жылдың 17 наурызында Даи ағасымен бірге Исфаханнан Тегеранға қайтып келе жатқанда көлігі аударылып кетті. Апатқа дейін оның командасы «Рах Ахан» «Сепаханнан» жеңіліс тапқан болатын. Содан кейін Даи Кашанға жақын орналасқан ауруханаға жеткізілді. «Рах Ахан» командасының баспасөз хатшысы Хосейн Гхадуси: «Даидің өмірлік көрсеткіштері тұрақты, қазіргі уақытта апаттың салдарынан өміріне қауіп жоқ» деді. Ол ертесі күні Тегерандағы «Лалех» ауруханасына ауыстырылды. Азия Футбол Конфедерациясының (АФК) мәлімдемесінде былай делінген: «АФК сенбі күні автокөлік апатына ұшыраған ирандық легенда Әли Даидің тез арада толық сауығып кетуін тілейді. Біз Азия футболының шын мәніндегі иконасы Даиге көмек көрсетуге дайынбыз. Біз оның жайына алаңдап, дұға етеміз». ФИФА президенті Сепп Блаттер жеке Twitter парақшасында Даидің жарақат алғанын естіп қатты таң қалғанын айтты және оның жазылуын тіледі.
Көшедегі шабуыл
2020 жылдың қараша айында Тегеранда Дейидің алтын мойыншебін ұрлауға тырысқан екі ұры оған шабуыл жасады. Полиция осы екі ұрының Дейиге шабуыл жасағаннан кейін бірнеше күннен соң ұсталғанын хабарлады.
Саясат және белсенділік
2022 жылдың 26 желтоқсанында Даи өзінің әйелі Мона Фаррохазари мен қызының Дубайға бағытталған халықаралық рейсі, үкіметке қарсы наразылықтарды қолдағандықтан Қиш аралына қайта оралуға мәжбүр болғанын мәлімдеді.