Доминик Гара: Француз баск жазушысы, саяхатшы және саяси қайраткері

Кіріспе

Француз баск жазушысы, заңгер, журналист, философ және саясаткер Доминик Жозеф Гарат (8 қыркүйек 1749 – 9 желтоқсан 1833) – француз баск жазушысы, заңгер, журналист, философ және саясаткер.

Өмірбаян

Гарат француз Баск өлкесіндегі Байон қаласында дүниеге келді. Бордода адвокаттық қызметтен кейін Парижге келді, онда сол кездегі ең көрнекті жазушылармен танысып, «Энциклопедия методикасы» мен «Меркюр де Франс» журналдарына материалдар жазды. 1778 жылы Мишель де л’Опиталь туралы жазған мақаласымен танымал болды, содан кейін Француз академиясы Сугер, Монтозье және Фонтеннель туралы мақалалары үшін үш рет жүлдеге ие болды. 1785 жылы Лицейде тарих профессоры болып тағайындалды, оның лекциялары Жан-Франсуа де Ла Харптың әдебиет лекцияларымен бірдей танымал болды. 1789 жылы Эстаттар Генералына депутат болып сайланған Гарат, «Париж журналында» Ассамблеяның отырыстарын баяндап, елге қызмет етті. 1790 және 1791 жылдары Жозеф Ұлттық Ассамблеяда Баск елінің ерекшелігін және Баск департаментін қарсыластарының алдында қорғап, сөз сөйледі. Оның шешендігі Наполеон Бонапарттың назарын аударса да, Ассамблея Францияның институционалдық құрылымын өзгертіп, Баск елінің ерекшелігін ескермеді, тіпті демократиялық қағидаларын қорғаған Гараттың Лабур (Билтсар) ассамблеясын да қабылдады. Келесі жылдары (1793–1795) Лабур және Гипускоа Басктарына қатысты шамадан тыс ынта мен зұлымдық туралы хабарлар Гаратқа жетті, ол бұл жаңалықты қатты ренжіді. Пиреней соғысы кезіндегі қылмыстар, оның ішінде Байондағы республикалық биліктің бұйрығымен Лабурдағы бейбіт тұрғындарды жаппай депортациялау және мүлікті тәркілеу болды, мұның барлығын Гарат жек көретін Жан-Батист Кавиньяк пен Жак Пине басқарды. Сенатор Гарат Парижде Бонапартпен байланысқа түсті, және оған Бірінші консул және Император ретінде Баск елінің институционалдық құрылымы, тарихи тамырлары және экономикалық мүмкіндіктері туралы бірнеше есептер дайындау тапсырылды. Гарат Францияға қосылған трансшекаралық Баск княздығын құру жобасын жасады (Баск және Финикиялықтардың туыстығы туралы аңызға сүйене отырып, «Жаңа Финикия» деп аталады). Бұл жаңа аумаққа қазіргі Баск Автономиялық Облысы («Бискай»), Наварра және француз Баск елі сияқты екі немесе үш округ кіруі керек еді. Алайда, жаңа француз императоры бұл бағыттағы шешімді кейінге шегерді. 1808 жылғы маусымда Марактағы Марак сарайында қол қойылған Байон Конституциясы Мадридтегі шенеуніктермен келісімге басымдық берді және Испанияның Оңтүстік Баск елі мен Наварраны Испания құрамында қалдырды, бірақ оның жеке мәртебесі туралы мәселені ашық қалдырды. 1809 жылғы 5 ақпанда Бонапартты құлатуға жасалған қастандық ашылғаннан кейін, сенатордың оған жағымпазданумен толы сөз сөйлегенінен кейін Гарат оның алдына шақырылды. Доминик Жозеф Гарат бұл қастандыққа қатысқан, бірақ ол тұтқындалмады, оның орнына туған қаласы Устарицке қайтуы талап етілді. «Жаңа Финикия» жобасы тоқтап қалды, бірақ Испаниядағы соғыс оқиғалары Франция императорының Эбро өзені мен Пиренейлер арасындағы барлық аумақтарды Францияға қосуына әкелді (1810), олар Каталония, Арагон, Наварра және Бискайға бөлінді. Бұл округтердегі кез келген институционалдық өзгерістер соңындағы әскери жағдайлармен тоқтатылды. Гараттың саясатта жетістікке жете алмауынан кейін, ол Баск институттары мен өзіндігін сақтау үшін жасаған тырашаңдық күш-жігерін қорғауға үлкен мән берді, содан кейін 1869 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланған «Басктардың Франция мен Испаниядағы шығу тегі» атты эссесінде өз көзқарастарының тұжырымдамасын жасады.

Garat was born at Bayonne, in the French Basque Country. After a good education under the direction of a relation who was a curé, and a period as an advocate at Bordeaux, he came to Paris, where he obtained introductions to the most distinguished writers of the time, and became a contributor to the Encyclopedie méthodique and the Mercure de France. He gained a reputation by an éloge on Michel de l'Hôpital in 1778, and was afterwards crowned three times by the Académie française for éloges on Suger, Montausier and Fontenelle. In 1785 he was named professor of history at the Lycée, where his lectures were as popular as those of Jean François de La Harpe on literature. Elected as a deputy to the Estates General in 1789, Garat rendered important service to the popular cause by his narrative of the proceedings of the Assembly, in the Journal de Paris. In 1790 and 1791, Joseph delivered outstanding addresses in the National Assembly defending before a hostile audience the Basque particularism and a Basque department. Despite his oratory skills that drew Napoleon Bonaparte's attention, the assembly passed a new French institutional design for France with a complete disregard to different institutional make ups or identities, including the Assembly of Labourd (the Biltzar), whose democratic nature Garat defended. In the following years (1793–1795) reports of over zeal and abuses committed against the Basques of Labourd and Gipuzkoa got to Garat, who received the news with great dismay. The crimes taking place during the period of the War of the Pyrenees, included mass deportation of civilians and property seizures in Labourd, ordered by the Republican authorities in Bayonne, spearheaded by Jean Baptiste Cavaignac and Jacques Pinet, whom Garat despised. The senator Garat got in contact with Bonaparte in Paris, and Garat was commissioned by him both during his tenure as First Consul and Emperor with several reports on the institutional make up, historic roots and economic assets of the Basque Country. Garat went on to elaborate a blueprint for the creation of a cross border Basque principality attached to France (to be called New Phoenicia, after the alleged kinship of Basque and Phoenician). This new territory would include two or three districts, namely the present day Basque Autonomous Community ("Biscay"), Navarre, and French Basque Country. However, the new French Emperor postponed any decision in that direction. The Constitution of Bayonne signed at the Castle of Marracq in that town in June 1808 prioritized an understanding with officials in Madrid and included the Southern Basque Country—Biscay and Navarre—in Spain, but left open the debate over its separate status. On 5 February 1809, after a plot was discovered to overthrow Bonaparte, Garat was summoned to his presence after the senator's delivery of a speech fraught with flattery to him. Dominique Joseph Garat was actually involved in the conspiracy, but he was not detained, he was required to retreat back into his home town of Ustaritz. The project of New Phoenicia was stalled, but as war events in Spain wore on the French Emperor opted for the attachment of all territories between the river Ebro and the Pyrenees to France (1810), divided into Catalonia, Aragon, Navarre, and Biscay. Any institutional alterations to these districts were ultimately overridden by military concerns on the ground. After Garat's failure to progress in politics, he showed a deep concern in defending his determined effort to save Basque institutions and identity at all times, going on to write an essay published posthumously in 1869 with a summary of his views on the origins of the Basques, the Origines des Basques de France et d'Espagne.

Шығармалары

Оның еңбектеріне жоғарыда аталғандардан басқа, «Француз революциясы және Еуропа елдерінің бостандыққа және адам құқықтарына қарсы жасаған қастандығы туралы ойлар, немесе, Нидерланд губернаторларының жарияланымдарына шолу» (1792); «Революция туралы естелік, немесе менің өзімнің қызметім туралы баяндама» (1795, 1797 жылы: «Революция естеліктері; немесе, мен атқарған мемлекеттік қызметтердегі менің әрекеттерім үшін кешірім сұрау»); «XVIII ғасыр және М. Суар туралы тарихи естеліктер». І том; ІІ том, Италия армиясының бас командирі Жубердің қазасына арналған сөз: 7 жылдың 30 фруктидор күні Марс алаңында айтылған, генералдар Клебер мен Десайдың қазасына арналған сөз: 9 жылдың 1 вендемиер күні Жеңіс алаңында айтылған; бірнеше танымал тұлғалар туралы хабарламалар; және мерзімді басылымдардағы көптеген мақалалар кіреді.