Стуре әулеттері: Швеция тарихындағы үш регенттің тегі
Sture
Швеция тарихындағы Sture әулеті: үш регент, мақтаныш пен билік күресі. Sjöblad әулетінен бастау алып, Стокгольмдағы көшелер мен ескерткіштерде сақталған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Швед ақсүйек отбасы
Swedish noble family
Стур – Швециядағы орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның басындағы үш түрлі, бірақ байланысты ақсүйек отбасының аты. Бұл бастапқыда "мақтаншыл, көңілді" деген мағынаны білдіретін лақап есім болған (швед тіліндегі *stursk* сөзімен және ескі норвег және исланд жеке есімі *Sturla*мен салыстырыңыз), бірақ кейіннен тегі атанды. Атап айтарлықтай, осы отбасылардан шыққан үш регент (*riksföreståndare*) 1470 мен 1520 жылдар аралығындағы елу жыл ішінде Швецияны кезекпен басқарды:
Sture was a name borne by three distinct but interrelated noble families in Sweden in the Late Middle Ages and Early Modern Period. It was originally a nickname, meaning 'haughty, proud' (compare the Swedish word stursk and the Old Norse and Icelandic personal name Sturla), but later became a surname. Particularly famous are the three regents (riksföreståndare) from these families who ruled Sweden in succession during the fifty year period between 1470 and 1520, namely:
Стен Стур Ескі, регент 1470–1497 және 1501–1503
Сванте Нильсон, регент 1504–1512
Стен Стур Жасы, регент 1512–1520
Sten Sture the Elder, regent 1470–1497 and 1501–1503
Svante Nilsson, regent 1504–1512
Sten Sture the Younger, regent 1512–1520
Стур отбасылары Стургетан ("Стур көшесі") және Стурплан ("Стур алаңы") атауларымен Стокгольмнің орталық бөлігінде, сондай-ақ Уппсаладағы Стен Стур ескерткішімен және Экешёдегі "Жас Стур" отбасының негізгі орталығына жақын орналасқан Сэвшёдегі *Stureost* (Стур ірімшегі) арқылы еске алынады.
The Sture families are remembered in the names of Sturegatan ('Sture Street') and Stureplan ('Sture Square') in central Stockholm, and by the Sten Sturemonumentet in Uppsala, as well as Stureost, which is produced by a dairy in Sävsjö, close to the main seat of the 'Younger Sture' family at Ekesjö.
Сюре (Sjöblad) туысы
Бірінші пайда болған Стур әулеті швед тарихында Сюблад отбасы (Sjöbladsätten/Sjöbladssläkten) ретінде белгілі, оны кейінірек Стур есімді туысқандық топтардан ажырату үшін қолданылды, себебі оның гербінде үш seeblätter (стильді су лилиялары) бейнеленген, швед тілінде sjöblad деп аталады. Отбасының ең ерте белгілі мүшесі – Анунд Стур, Вестергётландтан шыққан жер иесі, ол алғаш рет 1310 жылы танылды. Ол сол кезде король Биргерге адал болған секілді, бірақ кейіннен оның інісі және қарсыласы Эрик Магнуссонға қосылды. Эрик қайтыс болғаннан кейін Анунд оның ұлы, король Магнус Эриксонға қызмет етті. Анундтың бес буын шөбересі Густаф Алготссон Стур бір ғасырдан кейін өмір сүрді. Шамамен 1438 жылы ол Бильке отбасының мүшесі, әйгілі ақсүйек Карл Кнутсон Бонденің жартылай қарындасы Бергитта Стенсдоттерге үйленді, ол он жылдан кейін өзін Швеция королі Карл VIII деп жариялады. Густав пен Бергиттаның жалғыз ұлы – Стен Густафссон Стур, кейіннен оны одан кейінгі Стен Стурден (төменде қараңыз) ажырату үшін Стен Стур Үлкен деп атады. Ол өзінің ағасы, король Карлдың ең жақтастарының бірі болды, ал Карл 1470 жылы қайтыс болғаннан кейін ол регент (riksföreståndare) және корольдің кішкентай ұлы Карл Карлсонның қамқоршысы болып тағайындалды. Стеннің позициясы бастапқыда тұрақсыз болды, бірақ ол 1471 жылы Брункеберг шайқасында даттардың шабуылын жеңіп, өзінің билігін тез орнатты. Ол Карл Карлсонды король етіп тәждетуге тырыспады, бірақ өзі де таққа таласпады, керісінше, келесі отыз екі жыл бойы патшалықты регент ретінде басқарды, бірақ 1497-1501 жылдар аралығында үзіліс болды. Оның балалары болған жоқ, сондықтан 1503 жылы ол қайтыс болғанда Сюблад әулеті тоқтап қалды.
The first Sture line to emerge is known in Swedish historiography as the Sjöblad Family (Sjöbladsätten/Sjöbladssläkten) to differentiate it from later kin groups with the name Sture, as its coat of arms bore three seeblätter (stylised water lilies), known in Swedish as sjöblad. The earliest known member of the family was Anund Sture, a landowner from Västergötland who is first attested in 1310. He seems at the time to have been a loyalist of King Birger, but later defected to his brother and rival Erik Magnusson. After Erik's death, Anund served his son, King Magnus Eriksson. Anund's great great grandson, Gustaf Algotsson Sture, lived a century later. Around 1438 he married Birgitta Stensdotter, a member of the Bielke family and half sister to the powerful Marshal of the Realm, Karl Knutsson Bonde, who ten years later declared himself King of Sweden as Karl VIII. Gustaf and Birgitta had a single son, Sten Gustafsson Sture, known retrospectively as Sten Sture the Elder to distinguish him from a later Sten Sture (for whom see below). He was one of his uncle King Karl's strongest supporters, and upon Karl's death in 1470 he was named regent (riksföreståndare) and guardian to the king's infant son Karl Karlsson. Sten's position was initially shaky, but he quickly established his authority by defeating a Danish invasion at the Battle of Brunkeberg in 1471. He made no attempt to have Karl Karlsson crowned king, but nor did he seize the throne himself, and instead continued to rule the kingdom as regent for the next thirty two years, albeit with an interruption in the period 1497 1501. He did not have any children, and so the Sjöblad line died with him when he died in 1503.
Даниялық штурлер туысы
Екінші Стур әулеті көбінесе Дания Стур әулеті (Danska Stureätten/Sturesläkten) деп аталады, себебі ол бұрын Данияның бір бөлігі болған Халландтан шыққан; кейде ол Sture (Spets Nedifrån), яғни "Стур (ұшымен жоғары)" деп те аталады, өйткені оның гербы жоғары қарай бағытталған сүйір нұқсаға ұқсайды. Әулеттің ең ерте белгілі өкілі – 1377 және 1392 жылдары алғашқы рет тіркелген Нильс Стур рыцарі болды. Нильстің ұлы Свен Стур 1395 немесе 1396 жылы Готландтағы әскерлеріне басшылық ету үшін королева Маргарет тағайындады. Бірақ көп ұзамай ол оған құдайсыздық жасап, аралды оның өміріндегі жауы Альберт Мекленбургтің ұлы Эрик Альбректссонға тапсырды. Готланд кейін Мекленбургтер тарапынан скандинавиялық кемелерді тонау үшін жалдаған неміс каперлері – Виталиенбрюдерлердің негізгі базасына айналды. 1398 жылы Тевтон ордені, қарақшылардың өз кемелеріне де шабуыл жасағанына наразы болып, Готландқа шабуыл жасап, мәселені шешуге бел буды. Свен Стур Виталиенбрюдерлердің бір тобымен қашып, Хелсингландтағы Факсхольмде жаңа қарақшылық базасын құрды, бірақ сол жылдың соңында королева Маргареттен кешірім алып, Смоландтағы Экешёде бейбіт өмір сүрді. Свеннің ұлдары болмағандықтан, Дания Стур әулеті онымен бірге тоқтап қалды. Дегенмен, ол Катарине есімді қызын қалдырды, ол Natt och Dag әулетінен Бо Стенссонға үйленді.
The second Sture family is usually known as the Danish Sture Family (Danska Stureätten/Sturesläkten), as it originated from Halland, then part of Denmark; it is also sometimes referred to as Sture (Spets Nedifrån), i. e. 'Sture (tip up)', as its coat of arms resembles a spearhead pointing upwards. The earliest known member of the family was the knight Nils Sture, who is first attested in 1377 and 1392. Nils's son, Sven Sture, was appointed by Queen Margaret to command her forces on Gotland in either 1395 or 1396. However, soon afterward he betrayed her and turned the island over to Erik Albrektsson, son of her archenemy Albert of Mecklenburg. Gotland subsequently became the principal base for the Vitalienbrüder, German privateers hired by the Mecklenburgers to harass Scandinavian shipping. In 1398 the Teutonic Order, frustrated that their ships were also being attacked by the pirates, decided to deal with the problem by invading Gotland. Sven Sture escaped with a group of Vitalienbrüder and established a new pirate base at Faxeholm in Hälsingland, but later that year he accepted a pardon from Queen Margaret and settled peacefully at Ekesjö in Småland. Sven does not seem to have had any sons, and so the Danish Sture line died with him. However, he did leave a daughter, Katarina, who married Bo Stensson of the Natt och Dag family.
Жас шұбарлар (Natt och Dag)
Свен Стюренің қайтысынан кейін, оның Экесьёдағы қамалын алдымен күйеу баласы Бо Стенссон (Natt och Dag), содан кейін Боның ұлы Нильс мұраға алды. Нильс кейіннен атасының тегін қабылдап, өзін Нильс Боссон Стюре деп атады, осылайша үшінші Стюре әулетін құрды, ол дәстүрлі түрде «Жас Стюре әулеті» (Yngre Stureätten/Sturesläkten) деп аталады. Дегенмен, ол әкесі мен басқа да әкелік туыстары сияқты Natt och Dag елтаңбасын қолдануын жалғастырды. Осының салдарынан, Жас Стюре әулеті көбінесе Даниялық Стюре әулетінің жалғасы емес, Natt och Dag әулетінің тармағы деп есептеледі. Жағдайды одан да қиын қылу үшін, Нильстің Natt och Dag ата-бабалары Стюре (Шёблад) әулетімен неке арқылы байланысты болған. Осылайша, Нильс Боссон Стюре мен Үлкен Стен Стюре алыс туыстар болды (Стеннің үлкен әжесі Марта Босдоттер сонымен қатар Нильстің үлкен әпкесі болды), бірақ олардың ортақ Стюре тегі басқа ата-бабалардан шыққан. Нильс бастапқыда Стеннің ең белгілі қолдаушыларының бірі болған, бірақ екеуі кейіннен араздасып, Нильс Стеннің регенттігіне қарсы оппозицияның жетекші мүшесіне айналды. Нильстің ұлы Сванте Стюре тегін қабылдамады, оның орнына өзін «Сванте Нильсон» деп атады. Бұл Стен Стюреге қарсылық таныту үшін жасалған қадам болуы мүмкін, өйткені ол әкесі сияқты бастапқыда оған жаулы болған. Ол 1497 жылғы көтерілістің жетекшілерінің бірі болды, ол Стенді регенттік лауазымынан шеттетуге және Дания королі Хансты Швецияны билеуге шақырды, осылайша Кальмар одағын қалпына келтірді. Алайда, Ханс Сванте мен Стеннің бұрынғы қарсыластарын өзінің билігін арттыру үшін әртүрлі шведтік топтарды бір-біріне қарсы қоюға тырысқанда, 1501 жылы Сванте Стенге Ханстың әскерлерін қууға және Стенді регент ретінде қайта орнатуға әкелген көтеріліс ұйымдастыруға көмектесті. 1503 жылы Стен қайтыс болғаннан кейін Сванте оның орнын басып, Швецияны он жылдан кейін өліміне дейін басқарды. Свантенің ұлы Стен Свантесон оның орнын басып, Стен Стюре ағаның есімін сақтау үшін Стюре тегін қайта жаңғыртты. Сондықтан ол тарихқа Стен Стюре кіші ретінде белгілі. Кіші Стен сегіз жыл Швецияны биледі, содан кейін Данияның Кристиан II-сі оны жеңіп, Богесунд шайқасында өлтірді. Регенттің ұлдары Нильс Стенссон мен Сванте Стенссон даниялықтар тарапынан тұтқындалып, Копенгагенде түрмеге жабылды. Олардың болмауында Густав Эриксон Ваза есімді дворян 1523 жылы Кристианға қарсы сәтті көтеріліс ұйымдастырып, өзін Швеция королі деп жариялады. Келесі жылы Стенссондар Данияның жаңа королі Фридрих I тарапынан босатылып, Швецияға оралды. Нильс көп ұзамай қайтыс болды, бірақ 1527 жылы Густавқа қарсы сәтсіз көтеріліске Daljunker деп аталатын жалған адам жетекшілік етті. Густав 1560 жылы қайтыс болды, оның орнын ұлы король Эрик XIV бағындырды. Эрик көп ұзамай Сванте мен оның үлкен ұлы Нильс Свантесонды күдікпен қарады, олардың таққа қол сұғуды жоспарлап жатқанына сенді, ал 1567 жылы ол оларды Нильстің ағасы Эрикпен бірге тұтқындап, содан кейін тарихта Стюре қаны төгілуі деп белгіленген зорлық-зомбылық оқиғасында үшеуін де өлтірді. Свантенің кіші ұлы Мауриц жас болғандықтан корольдің күдігінен құтылуға үміттенді. Кейіннен ол Сванте есімді ұл тапты, бірақ Сванте Маурицсон өзінің балалары болмағандықтан, Жас Стюре әулеті онымен бірге 1616 жылы жойылды.
After Sven Sture's death, his castle at Ekesjö was inherited first by his son in law Bo Stensson (Natt och Dag), and then by Bo's son Nils. Nils subsequently adopted his grandfather's surname, calling himself Nils Bosson Sture, and thus founded a third Sture line, traditionally referred to as the 'Younger Sture Family' (Yngre Stureätten/Sturesläkten), though he nevertheless continued to use the same Natt och Dag arms as his father and other paternal relatives. As a result, the Younger Sture Family is usually considered an offshoot of the Natt och Dag rather than a continuation of the Danish Sture line. To make matters even more confusing, Nils's Natt och Dag ancestors were linked by marriage to the Sture (Sjöblad) family. Thus Nils Bosson Sture and Sten Sture the Elder were distant cousins (Sten's great grandmother Märta Bosdotter was also Nils's great aunt), but their shared surname of Sture came from unrelated ancestors. Nils was initially one of Sten's most prominent supporters, but the two men later became estranged, and by the time of his death Nils was a leading member of the unionist opposition to Sten's regency. Nils's son Svante rejected the surname Sture, instead simply styling himself 'Svante Nilsson'. This may have been a gesture of opposition to Sten Sture, to whom he was initially hostile as his father had been. As such he was one of the leaders of the 1497 rebellion which deposed Sten as regent and invited in King Hans of Denmark to rule Sweden instead, thereby restoring the Kalmar Union. Hans, however, alienated Svante and other erstwhile opponents of Sten by his clumsy attempts to play the different Swedish factions off against each other in order to increase his own power, and in 1501 Svante helped Sten to foment a rebellion which led to the expulsion of Hans's troops and Sten's restoration as regent. After Sten died in 1503, Svante succeeded him as regent, and ruled Sweden until his own death a decade later. Svante's son Sten Svantesson succeeded him as regent, and revived the Sture surname in order to associate himself with the memory of Sten Sture the Elder; he is therefore known to history as Sten Sture the Younger. The younger Sten ruled Sweden for eight years before being defeated and killed by Christian II of Denmark at the Battle of Bogesund. The regent's sons, Nils Stensson and Svante Stensson, were both captured by the Danes and imprisoned in Copenhagen. In their absence, a nobleman called Gustav Eriksson Vasa led a successful rebellion against Christian and declared himself King of Sweden in 1523. The following year the Stenssons were released by the new Danish king, Frederick I, and returned to Sweden. It appears Nils died soon afterward, but an apparent impostor, the so called Daljunker, led an abortive revolt against Gustav in 1527 8. Gustav died in 1560, and was succeeded by his son King Erik XIV. Erik soon became suspicious of Svante and his eldest son Nils Svantesson, whom he believed was plotting to usurp the throne, and in 1567 he had them arrested along with Nils's brother Erik and then personally killed all three of them in a violent outburst known to history as the Sture Murders. Svante's youngest son, Mauritz, managed to avoid the king's suspicions due to his youth. He later had a son called Svante, but Svante Mauritzson failed to have children of his own, and so the Younger Sture family died with him in 1616.
Қайта жаңғыртылған Стур желісі
Жас Стурлар Бо Стенссонның ағасы Бенгт Стенссоннан тараған Natt och Dag әулетінің туыстарымен көз жұмды. Бенгттің ұрпақтарының бірі Стен Арфвидссон (1681–1730) Ұлы Солтүстік соғысы кезінде швед әскерінде офицер болып қызмет етті, генерал-майор шеніне жетті және көрнекті мемлекет қайраткері Карл Пайпердің қызына үйленді. 1720 жылы ол Барон Стюр атанды, осылайша жаңа Стюр әулетін құрды. Стюр әулетінің бұл тармағы 1875 жылы тоқтап қалды, бірақ негізгі Natt och Dag әулеті бүгінгі күнге дейін сақталып келеді және швед аристократиясының ең көне әлі тірі отбасы болып есептеледі.
The Younger Stures were survived by their cousins in the main Natt och Dag line, descended from Bo Stensson's elder brother Bengt Stensson. One of Bengt's descendants, Sten Arfvidsson (1681–1730), was an officer in the Swedish Army during the Great Northern War, rising to the rank of Major General and marrying a daughter of the prominent statesman Carl Piper. He was ennobled in 1720 as Baron Sture, thus establishing a new Sture line. This iteration of the Sture family died out in 1875, but the principal Natt och Dag line survives to the present day, and is indeed reckoned to be the oldest surviving family within the Swedish nobility.
Стур партиясы
Үлкен Стен Стур, Сванте Нильссон және Кіші Стен Стур көбінесе «Стурлар» (Стурна) деп аталады, бірақ Сванте есімдік тегін ешқашан қолданбаған және өзін Стур емес, Натт оч Даг деп санаған көрінеді. Кальмар одағынан швед тәуелсіздігін сақтауға тырысқан үш регентті қолдаған швед қоғамындағы топ тарихшыларға «Стур партиясы» (Стур партиясы) немесе «Стур адамы» (Стурмен) деп белгілі, бірақ ешқайсысы сол кезде қолданылмаған. Марксистік тарихнамада Стур партиясы мен шведтік одақтастар арасындағы қақтығыс, бір жағынан одақтас аристократия мен шіркеу, екінші жағынан бөлінісшіл көзқарастағы шаруалар мен буржуазия арасындағы таптық күрес ретінде қарастырылды, соңғы әлеуметтік топтар Стур партиясының негізін құрады. Дегенмен, соңғы кездегі тарихшылар фракциялық адалдықтар көбінесе тұрақсыз болғандығын және әлеуметтік жағдайға немесе белгілі бір идеологиялық көзқарасқа қарағанда, жеке қарым-қатынастар мен саяси жағдайларға көбірек тәуелді болғандығын жиі атап көрсетеді.
Sten Sture the Elder, Svante Nilsson and Sten Sture the Younger are often known collectively as 'the Stures' (Sturarna), even though Svante never used the surname himself and seems to have considered himself a Natt och Dag rather than a Sture. The faction within Swedish society which supported the three regents in their efforts to maintain de facto Swedish independence from the Kalmar Union are known to historians as the Sture Party (Sturepartiet) or the Sture Men (Sturemän), though neither term was used at the time. Marxist historiography saw the conflict between the Sture Party and Swedish unionists as a class struggle between a generally unionist aristocracy and Church on the one hand, and a separatist leaning peasantry and bourgeoisie on the other, with the latter social groups forming the backbone of the Sture Party. However, more recent historians have instead tended to stress the fact that factional allegiances were often unstable, and seem to have depended more on personal relationships and political circumstances rather than social station or a fixed ideological outlook.