Кіріспе
Фрейзер өзені – Канаданың Британ Колумбиясындағы ең ұзын өзен. Ол Фрейзер асуынан, Блэкрок тауының жанындағы Роки тауларынан басталып, Ванкувер қаласының оңтүстігіндегі Грузия бұғазына құяды. Өзеннің аузындағы жылдық су шығыны 3450 м³/с немесе 108 км³ құрайды, ал әр жылы мұхитқа шамамен 20 миллион тонна шөгінді ағызады.
| extra =
The Fraser River ('/f//r//eɪ//z//ər/) is the longest river within British Columbia, Canada, rising at Fraser Pass near Blackrock Mountain in the Rocky Mountains and flowing for , into the Strait of Georgia just south of the City of Vancouver. The river's annual discharge at its mouth is or , and each year it discharges about 20 million tons of sediment into the ocean.
Атау беру
Өзен Саймон Фрейзердің құрметіне аталған, ол 1808 жылы Солтүстік-Батыс компаниясы тапсырмасымен қазіргі Принс-Джордж қаласынан өзеннің сағасына жуық жерге экспедиция жетекшілік еткен. Өзеннің Халкмейлем (Upriver Halkomelem) тіліндегі атауы Sto:lo, көне жазбаларда Staulo деп кездеседі, және оны Төменгі материктегі Халкмелем тілінде сөйлейтін халықтар өздерінің ортақ атауы ретінде қабылдады – Sto:lo. Дакель тілінде өзеннің аты Лхтакох. Цилхкот'ин тіліндегі өзеннің атауы, Дакель атауына ұқсас, ʔElhdaqox, яғни осетр (ʔElhda chugh) өзені (Yeqox) деген мағынаны білдіреді.
Курс
Фрейзер өзені бір су алабын сумен жабады. Оның бастауы – Альберта шекарасына жақын орналасқан Канаданың Скалисті тауларындағы Фрейзер өткеліндегі тамшылап ағатын бұлақ. Содан кейін өзен солтүстікке қарай Yellowhead тас жолына дейін ағып, батысқа қарай Робсон тауынан Рокки тауларының ойысына және Валемонт маңындағы Робсон аңғарына жетеді. Солтүстік-батысқа қарай 54° солтүстік еніне дейін аққаннан кейін, ол Гиском Портажында оңтүстікке қарай күрт бұрылады, Принс-Джордж қаласында Нечако өзенімен қосылып, содан кейін оңтүстікке қарай ағып, Фрейзер платосына еніп, шамамен Чилкотин өзенінің құсылысынан басталатын Фрейзер каньонын қалыптастырады, қалаға жақын орналасқан Вильямс-Лейкке қарай. Ол Лиллует қаласында Бридж және Сетон өзендерімен, содан кейін Литтон қаласында Томпсон өзенімен қосылады, онда ол 49-шы параллельдің солтүстігіне шамамен 64 км дейін оңтүстікке қарай ағып, бұл Канада мен АҚШ шекарасы болып табылады. Литтоннан оңтүстікке қарай ол батысында Жағалау тауларының Лиллует жоталары мен шығысында Каскад жоталары арасындағы тереңдейтін каньон арқылы өтеді. Бостон Бар қаласынан тікелей төменгі ағыста орналасқан Hell's Gate – бұл каньонның әйгілі бөлігі, мұнда қабырғалар күрт тарылып, өзеннің барлық көлемін ені 35 метр (115 фут) ғана болатын аралықтан өткізуге мәжбүр етеді. Ауадан трамвай арқылы келушілер өзен үстінен саяхаттай алады. Hell's Gate Транс-Канадалық 1-ші тас жолынан трамвайдан оңтүстікке қарай көрінеді. Саймон Фрейзер 1808 жылдың маусым айында каньон арқылы саяхаттағанда, осы тар жолдан өтуге мәжбүр болды. Йелде, өзендегі кеме жүрудің соңғы нүктесінде, каньон кеңейеді және өзен кеңейеді, бірақ Хоупқа дейін көптеген жазықтар жоқ, онда өзен батысқа және оңтүстік-батысқа қарай Фрейзер аңғарына, құнарлы жазық аңғарына бұрылады және Чиливак пен Харрисон және Сумас өзендерінің қосылысынан өтіп, Эбботсфорд пен Мишнде солтүстік-батысқа қарай бұрылады. Фрейзер кейін Мейпл Ридж, Питт Медоуз, Порт Коквитлам және Солтүстік Суррейден өтеді. Ол Нью-Вестминстердің шығысында оңтүстік-батысқа қарай бұрылады, онда Ванкувер қаласының оңтүстік шекарасын құрайтын Солтүстік қолға және оңтүстікке қарай бөлінеді, Ричмонд қаласын Дельта қаласынан бөліп тұрады. Ричмонд Фрейзердің ең үлкен аралында, Лулу аралында және Ванкувер халықаралық әуежайы орналасқан Теңіз аралында орналасқан. Лулу аралының шығыс шеті Куинсборо деп аталады және Нью-Вестминстер қаласының бөлігі болып табылады. Сондай-ақ, Фрейзердің төменгі жағында, басқа да кішігірім аралдардың арасында, Лул аралының шығыс шетінің оңтүстік-шығысында орналасқан маңызды өнеркәсіптік және порттық аймақ – Аннасис аралы орналасқан. Фрейзердің төменгі жағындағы басқа да айқын аралдар – Барнстон аралы, Мацки аралы, Никомен аралы және Теңіз құсы аралы. Басқа аралдар сағаның сыртқы жағында орналасқан, ең бастысы – Вестхэм аралы, жабайы құстар қорығы және Иона аралы, Ванкувер қаласының негізгі кәріз зауытының орналасқан жері. 100 шақырымнан кейін Фрейзер материк пен Ванкувер аралы арасындағы Джорджия бұғазына құятын дельтаны құрайды. Ванкувер қаласының оңтүстігіндегі жерлер, соның ішінде Ричмонд және Дельта қалалары, жазық су тасқыны жазығында орналасқан. Дельта аралдарына Иона аралы, Теңіз аралы, Лулу аралы, Аннасис аралы және бірқатар кіші аралдар кіреді. Өзеннің су ағызу алабының басым бөлігі Британдық Колумбияда болса, су ағызу алабының шағын бөлігі АҚШ-тағы Вашингтон штатында халықаралық шекарадан, атап айтқанда, Чиливак және Сумас өзендерінің жоғарғы ағысынан өтеді. Whatcom County, Washington, төмендіктерінің көпшілігі Фрейзер төмендігінің бөлігі болып табылады және Фрейзерден жиналған шөгінділер арқылы қалыптасқан, бірақ округтің көпшілігі Фрейзер суару алабында жоқ. Орегон штатының Портленд қаласының шығысындағы Колумбия өзенінің ойысына ұқсас, Фрейзер екі тау жотасының арасындағы топографиялық жарылысты пайдаланады, бұл көбірек континенттік климатты (бұл жағдайда Британдық Колумбияның ішкі аймағы) жағалауға жақын мейірімді климаттан ажыратады. Арктикалық жоғары қысым аймағы Британдық Колумбияның ішкі бөлігіне көшкенде және салыстырмалы төмен қысым аймағы жалпы Пьюгет саунд және Джорджия бұғазы аймағында пайда болған кезде, суық Арктикалық ауа Фрейзер каньоны арқылы оңтүстік-батысқа қарай жылдамдатылады. Мұндай желдер жиі Беллингэм мен Сан-Хуан аралдарына жетіп, Хуан-де-Фука боғазының ашық суында күшейеді. Өзен сағасы Батыс жарты шардағы жағалау құстары қорығының желісінде жарты шарлық маңызы бар жер.
Босату
Канаданың Су зерттеу қызметі қазіргі уақытта Ред-Пасстан Моуз көлінің төменгі ағысында, Маунт-Робсон провинциялық паркінен бастап, Ванкувердегі Стивстонға дейін, өзен сағасындағы судың ағысын және деңгейін өлшейтін 17 өлшегіш станцияны пайдаланады. Орташа ағыны шамамен 3475 м³/с болатын Фрейзер өзені, Канаданың Тынық мұхиты жағалауына құятын ең үлкен өзен және елдің бесінші ірі өзені болып табылады. Орташа ағындылық маусымдық сипатта қабылдайды; жазғы ағын қысқы ағыннан он есе артық болуы мүмкін. Фрейзер өзенінің жоғарғы ағысын алғаш рет 1793 жылы сэр Александр Маккензи зерттеді, ал 1808 жылы Саймон Фрейзер оны толыққанды зерттеп, оның Колумбия өзенімен байланысы жоқ екенін растады. Төменгі Фрейзер 1824 жылы Хадсон шығанағы компаниясы Колумбия өзеніндегі Форт-Джордж оңтүстік бекетінен Пуджет сағасын кесіп өтуге экспедиция жібергенде қайта қарастырылды. Экспедицияны Джеймс Макмиллан басқарды. Фрейзерге Никомекл және Салмон өзендері арқылы, порттаждың көмегімен қол жеткізілді. Бұл экспедиция Саймон Фрейзердің командасымен бұрын кездескен досты тайпалармен қайта танысты. Ауыл шаруашылығына жарамды сауда бекетін құру жоспарланды. 1827 жылы Фрейзердің аузы арқылы алғашқы Лэнгли фортын салу және пайдалану үшін экспедиция жіберілді. Макмиллан осы жұмыстың жетекшісі болды. Сауда бекетінің бастапқы орны көп ұзамай Фрейзер өзенінің (Сто:ло) бойындағы Оңтүстік Британ Колумбиясындағы алғашқы аралас текті және ауыл шаруашылығымен айналысатын қонысқа айналды. 1828 жылы Джордж Симпсон өзенге сапар шегіп, негізінен Лэнгли фортын тексерді және оның Гудзон шығанағы компаниясының Тынық мұхитындағы басты қоймасы ретінде сәйкес келіп-келмейтінін анықтады. Симпсон Фрейзер өзені бойында кеме жүзуге болады деп ойлады, бірақ Саймон Фрейзер оны кеме жүзуге жарамсыз деп сипаттаған еді. Симпсон өзен бойымен және Фрейзер каньоны арқылы саяхат жасап, кейін "Төмен сапар жасаудың тоғыз реттен тоғыз рет өлімге алып келетініне сенемін. Сондықтан оны кеме жүзуге жарамды өзен деп емес, басқаша айтамын" деп жазды. Өзен бойымен жасаған сапары оны Форт Лэнгли компанияның Тынық мұхит жағалауындағы басты қоймасы ретінде Форт Ванкуверді алмастыра алмайтынына көндірді. Британдық Колумбия тарихының көп бөлігі Фрейзер өзенімен байланысты, өйткені ол 1846 жылғы Орегон шарты бойынша 49-шы параллельдің оңтүстігіндегі жерлерді жоғалтқаннан кейін Ішкі аймақ пен Төменгі жағалау арасындағы маңызды жол болды. Бұл жерде аборигендердің алғашқы қоныстары (Musqueam, Sto:lo, St'at'imc, Secwepemc және Nlaka'pamŭ), Оңтүстік Британ Колумбиясындағы алғашқы еуропалық-жергілікті аралас текті қонысы (Fort Langley) орналасқан, Фрейзер каньоны алтын іздеу кезінде көптеген іздеушілердің жолы және провинцияның алғашқы саудасы мен өнеркәсібінің негізгі арнасы болды. 1998 жылы өзен өзінің табиғи және мәдени мұрасы үшін Канаданың мұралық өзені деп жарияланды. Ол осы мәртебемен ең ұзын өзен болып табылады. Фрейзер Геральді, Канада Геральдикалық органының аймақтық лауазымы, өзеннің құрметіне аталған.
Балық аулау
Фрейзер өзені ақ осетр, Тынық мұхитының лососьтарының барлық бес түрі (кохо, күміс лосось, кижуч, шоқ лосось, қызыл лосось) және стальбасты алабұға балық аулаумен танымал. Фрейзер өзені Канададағы лосось өндірісінің ең ірі орталығы болып табылады. Типик ақ осетрдің ауы
2012 жылдың шілдесінде Фрейзер өзенінде салмағы шамамен және ұзындығы 4 метр (12 фут) болатын ақ осетр ұсталып, қайта жіберілді. 2021 жылы өзенде салмағы , ұзындығы бар ақ осетр ұсталды. Оның жасы 100 жылдан асып кеткені болжамдалды. Балыққа белгі салынып, қайта жіберілді.
A white sturgeon weighing an estimated and measuring 12 feet (4 m) was caught and released on the Fraser River in July 2012. In 2021, a white sturgeon was caught on the river weighing , with a length of It was estimated to be over 100 years old. The fish was tagged and released.
Су тасқыны
Тарихта тіркелген ең ірі Фрейзер өзенінің су тасқындары 1894 және 1948 жылдары орын алған.
1894 жылғы су тасқыны
Еуропалықтар қоныстанғаннан кейін, Төменгі материкте (Фрейзер аңғары мен Метро Ванкувер) алғашқы қатаң су тасқыны 1894 жылы болды. Фрейзер өзенінің көтерілген суына қарсы қорғаныс болмағандықтан, Фрейзер аңғары мен Метро Ванкувердің Чиливактан төмен жатқан елді мекендері суға батты. 1894 жылғы су тасқыны кезінде Миссиядағы су деңгейі 25,75 футқа (8 метрге) жетті. 1894 жылғы су тасқынынан кейін Фрейзер аңғарының бойында суды тоқтату жүйесі салынды. Бөгет салу және суды құысқа жіберу жобалары су тасқыны мәселесін жақсартты, бірақ уақыт өте келе бөгеттер күшіне еніп, бұталар мен ағаштармен өсіп кетті. Ағаш қаңқасынан салынған кейбір бөгеттер 1948 жылы бірнеше жерде жарылып, екінші қатаң су тасқынына себеп болды. 1948 жылдан берігі су тасқындары бұл оқиғамен салыстырғанда шамалы болды.
1948 жылғы су тасқыны
1948 жылы Чилливак және Фрейзер өзені бойындағы басқа да аймақтарда кең ауқымды су тасқыны болды. Миссиядағы су деңгейі 24,7 футқа (8 метрге) жетті. Судың ең жоғары ағыны секундына шамамен 15 600 текше метрді құрады.
Уақыт шкаласы
1948 жылы 28 мамырда Семиолт-Крик бөгеті бұзылды. 1948 жылы 29 мамырда Глендейлдің (қазіргі Котонвуд Корнерс) жанындағы бөгеттер құлап, төрт күн ішінде кең байырғы жерлер суға батты. 1948 жылы 1 маусымда Каннор бөгеті (Транс-Канада тас жолының жанындағы Ведер каналының шығысында) бұзылып, Гриндейл аймағына Фрейзер өзенінің тонналармен суын құйып, үйлер мен егістіктерді жойды. 1948 жылдың 3 маусымында "Глэдис" кемесі су тасқынынан қиналған Чилливакты шатырлармен және азық-түлікпен жабдықтады, сондай-ақ адамдар мен малды жоғары жерге көшірді.
Себептер
Наурыз, сәуір және мамыр айының басындағы суық температуралар қыс бойы жиналған қалың қардың еруін кешіктірді. Мамыр айының соңындағы мереке күндерінде бірнеше күн бойы ыстық ауа райы мен жылы жаңбырлар қардың еруін жылдамдатты. Өзендер мен ағындар көктемгі су тасқынынан тез көтеріліп, 1894 жылғы деңгейден асып түсті. Соңында, нашар күтілген бөгет жүйелері суды ұстап тұра алмады. 1948 жылғы су тасқынының ең жоғары нүктесінде [орналым атауы] су астында қалды. Агасзиз, Чиливак, Никомен аралы, Глен-Вэлли және Мацквиде бөгеттер бұзылды. Бір айдан кейін су шегілген кезде 16 000 адам эвакуацияланды, ал жалпы зиян 20 миллион долларға бағаланды, 2020 жылғы шамамен 225 миллион долларға тең.
1972 жылғы су тасқыны
1972 жылы қар суының күрт көбеюінен қайтадан ірі су тасқыны болды, бұл негізінен Принс-Джордж, Камлупс, Хоуп және Суррей аймақтарына әсер етті.
2007 жылғы су тасқыны
Фрейзер өзені бассейніндегі тауларда рекордтық қар жинағының еруі басталып, оған қатты жаңбыр қосылуының нәтижесінде, 2007 жылы Фрейзер өзеніндегі су деңгейі 1972 жылдан бері көтерілмеген рекордтық деңгейге жетті. Принс-Джордж сияқты өзеннің жоғары ағысындағы жазық жерлерге шағын су тасқыны келді. Төменгі материктегі бөгеттермен қорғалмаған жазық аймақтарда эвакуация туралы хабарландырулар жасалды. Бірақ су деңгейі бөгеттерді бұзған жоқ, және ірі су тасқынынан сақталды.
2021 жылғы су тасқыны
2021 жылдың қараша айында Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы су тасқынының бір бөлігі ретінде ірі су тасқыны орын алды.
Салалар
Фрейзер өзенінің сағасынан бастап, ағысқа қарай қосымша өзендер тізімделеді.