Кіріспе

Канада территориясы
Канаданың территориясы

Юкон (бұрын Юкон территориясы деп аталып, Юкон деп те аталады)

Юкон 1898 жылы Солтүстік-Батыс территорияларынан Юкон территориясы ретінде бөлінді. Федералды үкіметтің 2002 жылғы 27 наурызда патшалық бекітілім алған «Юкон туралы» заңы территорияның ресми атауын «Юкон» деп белгіледі, бірақ «Юкон территориясы» атауы жиі қолданылады. Canada Post халықаралық стандарты бойынша YT пошталық аббревиатурасын пайдаланады. 2021 жылы аумақтық үкімет саясаты өзгертіліп, «Юкон» атауын ресми аумақтық үкімет құжаттарында қолдану ұсынылды. Ресми түрде екі тілді (ағылшын және француз тілдері) болғанымен, Юкон үкіметі халықтардың тілдерін мойындайды. Клуан ұлттық паркі мен қорығындағы Юконның Логан тауы Канададағы ең биік тау және Солтүстік Америка құрлығындағы екінші биік тау (Аляска штатындағы Денали тауынан кейін). Юконның көп бөлігінде субарктикалық климат басым, ол ұзақ, суық қыстармен және қысқа, жылы жаздармен сипатталады. Арктика мұхитының жағалауындағы аймақта тундра климаты орналасқан. Юкон, Пелли, Стюарт, Пил, Уайт, Лиард және Татшеншини өзендері ерекше атақты.

Этимология

Аумақ Юкон өзенінің құрметіне аталған, ол Юконның ең ұзын өзені. Атаудың өзі гуич'ин тіліндегі chųų gąįį han тіркесінің қысқартылған түрінен шыққан, ол "ақ су өзені" дегенді білдіреді және Юкон өзеніндегі мұздық судың "ақшыл түсіне" сілтеме жасайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Юкон территориясының атауы бейресми сөйлеуде "Юкон" деп қысқартылып келген. 2003 жылы аумақтық үкімет территорияны "Юкон" деп атау керектігін мәлімдеді, бірақ атаудың өзгеруі Юкон тұрғындары арасында пікірталас тудырды. 2021 жылғы сайлауда Юкондық НДП партиясының жетекшісі Кейт Уайт "The Yukon" атауын қайта қолдануды басты назарға алды. Сайлаудан кейін Юкон партиясы үкіметі "The Yukon" атауын үкімет тарапынан қайта қолданатынын жариялады.

География

Аумақ шамамен тік бұрышты үшбұрыш пішіндес, батысы мен солтүстік-батысы АҚШ-тың Аляска штатымен, көбінесе 141° батыс бойлық бойымен, шығысы Солтүстік-Батыс территориялармен, ал оңтүстігі Британ Колумбиясымен, көбінесе 60° солтүстік ендік бойымен шектеседі. Оның солтүстік жағалауы Бофорт теңізінде орналасқан. Оның тірелген шығыс шекарасы көбінесе Маккензи тауларындағы Юкон алабы мен Маккензи өзенінің су жинау алабы арасындағы суайырыққа сүйенеді. Аумақтың көп бөлігі оның атын алған Юкон өзенінің суайдынында жатыр. Оңтүстік Юконның көптеген үлкен, ұзын және тар мұздықтармен толықтырылған альпілік көлдері бар, олардың көпшілігі Юкон өзені жүйесіне құяды. Ірі көлдерге Теслин көлі, Атлин көлі, Тагиш көлі, Саз көлі, Лаберге көлі, Кусава көлі және Клуан көлі жатады. Клондайк алтын іздеу жолындағы Беннетт көлі, Nares көліне құяды, оның ауданының басым бөлігі Юкон ішінде орналасқан. Аймақтағы басқа суайдындарға Маккензи өзені, Пил суайдыны және Алсек-Татшеншини, сондай-ақ Бофорт теңізіне тікелей құятын көптеген өзендер кіреді. Солтүстік-Батыс территорияларындағы Маккензиге құятын екі негізгі Юкон өзені – оңтүстік-шығыстағы Лиард өзені және солтүстік-шығыстағы Пил өзені мен оның салалары. Канаданың ең биік нүктесі – Логан тауы – аймақтың оңтүстік-батысында орналасқан. Логан тауы және Юконның оңтүстік-батысының көп бөлігі ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы болып табылатын Клуан ұлттық паркі мен қорығында орналасқан. Басқа ұлттық парктерге солтүстіктегі Ивавик ұлттық паркі және Вунтут ұлттық паркі кіреді. ЮНЕСКО-ның тағы бір Дүниежүзілік мұра орны – Tr'ondëk Klondike 2023 жылы тағайындалды. Юкон аймағында кең таралған ерекше ағаш түрлері – қара шырша және ақ шырша. Көптеген ағаштардың өсуі қысқа вегетациялық кезең мен қатал климаттың салдарынан шектеулі.

Тарих

Еуропалықтар келгенге дейін ұзақ бұрын, Юконның орталық және оңтүстік бөлігінде алғашқы ұлттардың халқы қоныстанды, және бұл аймақ мұз басудан құтылды. Юкондағы археологиялық маңызы бар орындар Солтүстік Америкада адамның қоныстанғанының ең ерте дәлелдерін сақтайды. Бұл орындар Юконның алғашқы халқы мен алғашқы ұлттардың тарихын қорғайды. Жер ауданы - 482 443 км², 2011 жылы халық тығыздығы 0,074 адам/км² құрады, бұл Канаданың барлық аумақтары арасында ең жоғары көрсеткіш. Statistics Canada Юконның 2023 жылғы 4-тоқсандағы халқының санын 45 148 деп бағалады, бұл 2016 жылғы санақтан 17,5%-ға артқан. Бұл Канаданың кез келген провинциясы немесе аумағы үшін ең үлкен пайыздық өсім. Басқа канадалық провинциялар мен аумақтардан айырмашылығы, Statistics Canada бүкіл аумақты бір үлкен санақ бөлімі ретінде пайдаланады.

Экономика

Юконның басты саласы – тау-кен өндірісі (қосық, мырыш, күміс, алтын, асбест және мыс). 1870 жылы федералды үкімет Гудзон шығанағы компаниясынан жерді сатып алып, 1898 жылы Солтүстік-Батыс аумақтарынан бөліп, алтын іздеуге асыққан халықтың өсуінен туған жергілікті басқару қажеттілігін қанағаттандырды. Мыңдаған іздеушілер аумаққа көшіп келді, бұл Роберт У. Сервис және Джек Лондон сияқты жазушылар тарихқа түсірген Юкон тарихының бір кезеңін ашты. Осы кезеңнің естелігі, Корольдік Канадалық Атты полициясының алғашқы күндері, сондай-ақ аумақтың көркем табиғаты мен сыртқы демалыс мүмкіндіктері туризмді аумақтағы екінші маңызды салаға айналдырды. Жиһаз, киім және қолөнер сияқты өндіріс, сондай-ақ гидроэлектр қуаты да маңызды. Дәстүрлі аулау және балық аулау салалары төмендеді. 2012 жылғы мәлімет бойынша, мемлекеттік сектор 20 800 жұмыс күшінің шамамен 6 300-ін жұмыспен қамтыды, ал халық саны 27 500 адамды құрады. 2015 жылдың 1 мамырында Юкон экономикасына көбірек пайда мен қатысушыларды тарту мақсатында Бизнес корпорациялар туралы заңын өзгертті. БҚА-ға енгізілген түзетулердің бірі дауыс беру үшін өкілеттік беруге мүмкіндік береді. Тағы бір өзгеріс директорларға корпорация бас тартқан бизнес мүмкіндіктерін пайдалануға рұқсат береді, мұндай мүмкіндік мүдделердің қақтығысуына әкелуі мүмкін болғандықтан, көптеген басқа да юрисдикцияларда бұл шектеулі. Сонымен қатар, корпорация Юконда тіркелген еншілес компанияның директоры болып тағайындалуы мүмкін. Заңнама компанияларға жарғыларына акционерлердің келісімінсіз компанияның барлық активтерін сатуға директорларға толық өкілеттік беру туралы ережелерді қосуға мүмкіндік береді. Корпоративтік құжаттарды сақтау орындарының орналасқан жеріне қатысты икемділік артты, соның ішінде электрондық қолжетімділік болған жағдайда Юконнан тыс жерде құжаттарды сақтау мүмкіндігі де бар. Юконның туризм индустриясы аумақтың табиғи ортасына көп тәуелді, сондықтан аң аулау, балық аулау, каноэ/байдаркамен жүзу, жаяу серуендеу, шаңғы тебу, сноуборд, мұзды беткейлерге көтерілу және иттермен жүру сияқты іс-шараларға ұйымдастырылған турлар мен нұсқаушылар көптеп ұсынылады. Бұл іс-шаралар ұйымдастырылған ортада немесе әуемен немесе қар мотоциклімен қолжетімді ауылдық жерлерде ұсынылады. Юконның фестивальдары мен спорттық іс-шараларына Adäka мәдени фестивалі, Юкон халықаралық әңгіме айту фестивалі және Юкон сордасы кездесуі кіреді. Юконның географиялық орны солтүстік жарықты (аврора бореалис) көруге мүмкіндік береді. Юкон үкіметі Гершель аралы Qikiqtaruk аумақтық паркі, Томбстоун аумақтық паркі, Балық аулау тармағы Ni'iinlii'njik паркі және Көмір өзенінің бұлақтары аумақтық паркі сияқты бірқатар аумақтық парктерді күтіп ұстайды. Канада үкіметінің федералды агенттігі болып табылатын Канада парктері де аумақта үш ұлттық саябақ пен қорықты ұстап тұрады: Клуан ұлттық паркі мен қорығы, Иввавик ұлттық паркі және Вунтут ұлттық паркі. Юкон сонымен қатар Канаданың он екі ұлттық тарихи орнына ие. Бұл орындарды Канада парктері басқарады, олардың бесеуі ұлттық парктерде орналасқан. Аймақта Copperbelt Railway & Mining Museum, SS Klondike қайық мұражайы, Уайтхорстағы Yukon Beringia Interpretive Centre және Кено қаласындағы Keno City Mining Museum сияқты бірқатар мұражайлар бар. Сонымен қатар, аймақта туристерге Юконның алғашқы халықтары мен инуиттердің отарлаудан бұрынғы және қазіргі мәдениеттерін танысуға мүмкіндік беретін бірқатар кәсіпорындар жұмыс істейді.

Мәдениет

Юконда мәдени және спорттық шаралардың алуан түрлілігі бар, олар суретшілерді, жергілікті тұрғындарды және туристерді қызықтырады. Жыл сайынғы шараларға Adäka мәдени фестивалі, Доусон қаласының музыка фестивалі, Юкон халықаралық әңгіме айту фестивалі, Юкон Quest күндізгі иттермен жүгіру жарысы, Юкон Sourdough кездесуі, сондай-ақ Клондайк алтын асыруына арналған ескерткіштер мен Солтүстік жарық орталығы кіреді. Юконның аборигендік мәдениеті қысқы спорт түрлерінде де, мысалы, Юкон Quest иттермен жүгіру жарысында да анық көрінеді. Қазіргі заманғы комикс кейіпкері Юкон Джек – батыр абориген бейнесін көрсетеді. Сонымен қатар, аумақтық үкімет алғашқы халықтар мен инуиттер тілдерінің аумақтың мәдени мұрасындағы рөлін мойындайды; бұл тілдерге тлингит, сирек кездесетін тальтан, сондай-ақ жеті атапаскан тілі – жоғарғы танана, гвичин, хен, солтүстік тутчон, оңтүстік тутчон, каска және тагиш кіреді, олардың кейбіреулері өте сирек.

Өнер

Юконның белгілі суретшілері Джим Робб пен Тед Харрисон, олардың суреттері Юконның тарихи және қазіргі заманғы өмірі мен мәдениетін көрнекті бейнелейді. Клондайк алтын асығы кезінде Юконға тән бірнеше халық әндері танымал болды, олардың ішінде В. Т. Дифенбеккердің жазған "Клондайққа асығу" (1897), "Клондайк алтын асығы", "Менде Клондайк қызуы бар" (1898) және "La Chanson du Klondyke" бар. Клондайк алтын асығының (1897–1899) мәдени және туристік мұрасы – ерекше ескертуге лайық, ол сол кездегі Джек Лондон, Роберт У. Сервис және Жюль Верн сияқты жазушыларды шабыттандырды және бүгінгі таңға дейін "Mae West's Klondike Annie" және "The Yukon Trail" сияқты фильмдер мен ойындарға әсер етеді.

Юкон заң шығарушы органы

Юкондағы атқарушы билік ресми түрде аумақтық комиссарға жүктеледі, ол провинциялық лейтенант-губернатормен салыстырылатын рөл атқарады. Аумақтағы жауапты үкіметтің кепілі ретінде комиссар, әдетте сайланған заң шығарушы Ассамблеяның сеніміне ие Юкон премьер-министрінің кеңесімен әрекет етеді. Лейтенант-губернаторлардан өзгеше, комиссарлар корольдің тікелей өкілдері емес, федералды үкімет тағайындайды. Юконда Юкон заң шығарушы Ассамблеясының 19 орындықтарына сайлауға түсетін көптеген саяси партиялар мен кандидаттар бар. Заң шығарушы Ассамблеяға сайланғандар заң шығарушы Ассамблея мүшелері деп аталады және "МЛӘ" деген пост-номиналды әріптерді қолдануға құқылы. Қазіргі уақытта үш партия өкілдік етеді: үкіметті құрастырып отырған орталық бағытталған Юкон либералдық партиясы (8 орын), орталық-оң бағытталған Юкон партиясы (8) және орталық-сол бағытталған Юкон жаңа демократиялық партиясы (3). Юконның 10-шы және қазіргі премьер-министрі Рандж Пиллай, ол Портер Крик Оңтүстік сайлау округін өкілдік етеді. Пиллай 2023 жылдың 14 қаңтарында қызметке кірді. 2021 жылғы Юконның жалпы сайлауынан кейін либералдық партия азшылық үкіметке дейін төмендеді, бірақ НДП-мен жасалған ресми келісімге сүйене отырып, үкіметтің жұмысын жалғастыра алды.

Жергілікті билік

Юконның жер көлемінің басым бөлігі ұйымдастырылмаған, басқа Канада аймақтарындағыдай муниципалитеттер немесе одан жоғары деңгейдегі үкіметтік құрылымдар жоқ. Дегенмен, Юкон тұрғындарының көпшілігі үшін жергілікті басқаруды муниципалитеттер жүзеге асырады. Юконның сегіз муниципалитеті аумақтың жер көлемінің тек бір бөлігін қамтиды, бірақ оның халқының 80,9 пайызы олардың құрамында тұрады. Муниципалдық үкіметтерді 2001 жылғы Муниципалдық заңға сәйкес Юкон Үкіметі құрады. Муниципалдық үкіметтер «жергілікті билік өзінің қауымдастығының барлық немесе бір бөлігі үшін қажет немесе пайдалы деп санайтын құзыреттіліктер, нысандар немесе істерді» қамтамасыз етеді. 1898 жылы Юкон жеке аумақ болып бөлінді, оның өз комиссары және тағайындалған Аумақтық Кеңесі болды. 1979 жылға дейін аумаққа Үндістер ісі жөніндегі және Солтүстік даму федералды министрі тағайындаған комиссар басшылық етті. Комиссар аумақтың Атқарушы кеңесін тағайындауға қатысты, төраға болып қызмет етті және аумақты басқаруда күнделікті жұмыстарды атқарды. Сайланған Аумақтық Кеңес тек кеңес беруші рөл атқарды. 1979 жылы биліктің маңызды бөлігі комиссар мен федералды үкіметтен аумақтық заң шығарушы органға берілді, сол жылы ол жауапты үкіметтің партиялық жүйесін қабылдады. Бұл өзгеріс ресми заңнама арқылы емес, Үндістер ісі жөніндегі және Солтүстік даму министрі Джейк Эпптің хаты арқылы іске асырылды. Жауапты үкіметке дайындық ретінде саяси партиялар құрылды және 1978 жылы алғаш рет Юкон заң шығарушы жиналысына кандидаттар тіркелді. Прогрессивті консерваторлар осы сайлауда жеңіске жетіп, 1979 жылдың қаңтарында Юконның алғашқы партиялық үкіметін құрды. Юконның Жаңа демократиялық партиясы (ЖДП) 1985 жылдан 1992 жылға дейін Тони Пеникетттің басшылығымен, ал 1996 жылдан бастап Пирс Макдональдтың басшылығымен 2000 жылға дейін үкімет құрды. Консерваторлар 1992 жылы Джон Осташек басшылығымен, өздерін Юкон партиясы деп атағаннан кейін қайтадан билікке келді. Пэт Дунканның либералдық үкіметі 2002 жылдың қарашасында өткен сайлауда жеңіліске ұшырады, ал Юкон партиясының Деннис Фенти премьер-министр болып үкімет құрды. 2003 жылдың 1 сәуірінде қабылданған Юкон заңы Юкон Үкіметінің өкілеттіктерін бекітті және аумақтық үкіметке қосымша өкілеттіктер берді (мысалы, жер және табиғи ресурстарды бақылау). Сол кезде, қылмыстық қудалаудан басқа, Юкон Үкіметі провинциялық үкіметтерге берілген көптеген өкілеттіктерге ие болды, ал қалған екі аумақ та осындай өкілеттіктерді алуға ұмтылып жатыр.

Федералды өкілдік

Федералды деңгейде Юкон Канада Парламентіне бір Парламент мүшесі (депутат) және бір сенатор арқылы өкілдік етеді. Канадалық аумақтардан сайланған депутаттар толыққанды және тең дауыс беру құқығына ие, ал аумақтың тұрғындары басқа канадалық азаматтармен бірдей құқықтарға ие. Юконнан сайланған Эрик Нильсен Брайан Малруни басшылығымен премьер-министрдің орынбасары қызметін атқарды, ал Одри Маклафлин 1989 жылдан 1995 жылға дейін федералды Жаңа демократиялық партияның (ЖДП) төрағасы болды.

Көлік

Қазіргі заманғы көлік түрлері пайда болғанға дейін, өзендер мен тау жолдары жағалаудағы тлингит халқы үшін Чилкут асуы мен Далтон жолының атабаскандарымен, сондай-ақ алғашқы еуропалықтармен сауда жасауға арналған басты көліктер болды.

Ауа

Erik Nielsen Whitehorse халықаралық әуежайы – Ванкувер, Виктория, Келоуна, Калгари, Эдмонтон, Йеллоунайф, Инувик, Оттава, Доусон-Сити, Олд Кроу, Джуно және Франкфурт (COVID-19 пандемиясына дейін) қалаларына тікелей, жоспарлы рейстермен әуе көлігі инфрақұрылымының орталығы болып табылады. Whitehorse халықаралық әуежайы сондай-ақ Юкон әуежолдарының Air North компаниясының бас кеңсесі және негізгі хабы. Юконның барлық елді мекендері әуежай немесе елді мекендердегі әуе алаңы арқылы қамтамасыз етіледі. Доусон-Сити және Олд Кроу елді мекендеріне Air North компаниясы тұрақты түрде қызмет көрсетеді. Әуе тасымалдау қызметтері көбінесе туризм және кен өндіру салаларын қолдау үшін жұмыс істейді.

Темір жол

Темір жол 1980 жылдары Фаро кенішінің алғаш рет жабылуына байланысты тоқтатылды. Қазір ол жаз айларында туристік маусымға арналған жұмыстарды жүзеге асырады, Каркросс пен Алясканың Скагвей қалалары арасында қозғалыс бар. Аляска-Альберта теміржол даму корпорациясы (A2A) Юконды кесіп өтетін, Уотсон көлін және, мүмкін, Кармакс қаласын байланыстыратын, бірақ Уайтхорсты қамтымайтын жаңа теміржол желісін салуды жоспарлап отыр.

Жолдар

Бүгінде маңызды құрлық жолдарына Аляска тас жолы, Клондайк тас жолы (Скагвей мен Доусон қалалары арасында), Хейнс тас жолы (Алясканың Хейнс қаласы мен Хейнс бұрылысы арасында) және Демпстер тас жолы (Солтүстік-Батыс Аймақтардың Инуик қаласын Клондайк тас жолымен байланыстырады және Канададағы Солтүстік Мұзды мұхитқа баратын жалғыз автомобиль жолы) жатады, олардың барлығы Демпстер тас жолын қоспағанда, асфальтталған. Басқа, көліктің азырақ жүретін жолдарына Кармакс (Клондайк тас жолында) пен Уотсон көлін (Аляска тас жолы) Фаро және Росс өзені арқылы байланыстыратын Роберт Кэмпбелл тас жолы, сондай-ақ Майо, Эльза және Кено қалаларының бұрынғы күміс кен орындарын Стюарт өзенінің көпіріне жалғайтын Күміс жол кіреді. Олд Кроу қаласына тек әуемен ғана жетуге болады.

Су жолдары

Алтын іздеуден бастап 1950 жылдарға дейін өзен кемелері Юкон өзенін, көбінесе Уайтхорс пен Доусон қалалары арасында жүзіп өтті, ал кейбіреулері Аляскаға, Беринг теңізіне және Юкон өзенінің Стюарт өзені сияқты басқа салаларына дейін жетті. Көптеген өзен кемелері Уайт-Пасс және Юкон тас жолының бөлігі болған Британдық Юкон кеме жүргізу компаниясына тиесілі болды, ол сонымен қатар Скагвей (Аляска) мен Уайтхорс арасындағы тары темір жолды басқарды.