Кіріспе

Бұйрық райы – бұйрық немесе өтініш білдіретін грамматикалық рай. Бұйрық райы қандай да бір әрекетті талап ету үшін қолданылады. Ол әдетте тек қазіргі уақытта, екінші жақта ғана кездеседі. Бұйрық райы кейде директивалар деп аталады, себебі ол директивалық мәнді және орындалмаған түсіндірудің модальдығын кодтайтын ерекшеліктерді қамтиды. "Go" (Бару) деген ағылшын тіліндегі сөз тіркесі – бұйрық райында қолданылатын етістіктің мысалы. Мұндай бұйрықтар екінші жақты (сен/сіз) білдіреді, бірақ кейбір тілдерде бірінші және үшінші жақтарда да бұйрық райы болады, ол "келіңіз (жасайық)" немесе "жасатсын (жасасын)" мағынасын береді (мұндай формалар кохортативті және юссивті деп аталуы мүмкін). Бұйрық райын белгілеу үшін It деген аббревиатура қолданылады. Бұл – нақты емес райлардың бірі.

Құрылу

Императивті көңіл-күй көбінесе арнайы жіктелінген етістік формалары арқылы білдіріледі. Басқа шекті етістік формалары сияқты, императивтер де көбінесе тұлға және сан бойынша жіктеледі. Екінші тұлғадағы императивтер (тікелей бұйрық беру немесе сұрау үшін қолданылады) ең көп таралған, бірақ кейбір тілдерде бірінші және үшінші тұлғаларға арналған императивтік формалар да болады (сәйкесінше кохортативті және юссивті деп аталады). Ағылшын тілінде императив етістіктің бастапқы инфинитив формасы арқылы жасалады (толықрақ білу үшін Ағылшын етістіктеріне қараңыз). Бұл әдетте екінші тұлғадағы қазіргі жақ формасымен бірдей, бірақ «to be» етістігінде императив «be» болып келеді, ал жақ формасы «are» болады. (Қазіргі қияс формасы әрқашан императивпен бірдей болады, бірақ олардың жоғы екі түрлі білдіріледі – императивті жоққа шығару үшін «do not» қолданылады, мысалы, «Маған тиіспе!»; «do support» қараңыз. Кейде «do» қолданылмайды: «Тиіспеуге батылың бар ма?!»). Императив формасы екінші тұлғада (әдетте «you» сөзі жіберіліп қойылады, бірақ оны баса көрсету үшін қосуға болады) деп түсініледі, жекеше немесе көпше екенін көрсететін нақты белгісі жоқ. Бірінші және үшінші тұлғадағы императивтер перифразалық түрде, «let» етістігінің императивін қолдана отырып білдіріледі:
Let me (Let's) see. (ішкі монолог, бірінші тұлға жекеше императивіне тең)
Let us (Let's) go. (бірінші тұлға көпше императивіне тең)
Let us be heard. (пассивтік императивке тең келетін «royal we»; сондай-ақ «Бізді тыңдау керек» сияқты құрылымдар)
Let him/her/it/them run. (үшінші тұлға императивіне тең; «may» құрылымдары да қолданылады)
Let him/her/it/them be counted. (үшінші тұлға пассивтік императивіне тең)

Басқа тілдер

Латын, француз және неміс тілдерінде инфлекцияланған императив формалары көптеп кездеседі, олар тұлға және сан бойынша жіктеледі, ал олардың жасалуы көбінесе етістіктің жұпталу үлгісіне байланысты. Мысалдарды төмендегі тілдер бөлімінен табуға болады. T–V жіктелімі бар тілдерде (tu vs. vous, du vs. Sie, tu vs. você, tú vs. usted, және т.б.) екінші жақ императивтің нақты формаларын қолдану, басқа етістік формалары сияқты, сөйлеуші мен сөйлес арасындағы жақындық деңгейіне байланысты болуы мүмкін. Екінші жақ жекеше императив көбінесе етістіктің түбірінен ғана тұрады, соңында ешқандай жалғау болмайды – мысалы, славян тілдерінде осылай. Мысалы, Te Reo Māori тілінде me императиві бар, ол бұйрық беру үшін сөйлемдердің басына қойылатындықтан басқа (мысалы, Me horoi ō ringaringa; "(сен) қолыңды жу"), ағылшын тілінде "let's (let us)" деп аударылатын сөйлемдерде императивді білдіру үшін де қолданылады. Соның бір мысалы – Me haere tāua, бұл "біз (сенің және маған) барайық" дегенді білдіреді, бірақ "біз" деген сөз соңында тұрады.

Синтаксис және теріске шығару

Императивті сөйлемдер кейде мәлімдемелік немесе басқа сөйлем түрлерінен өзгеше синтаксис қолданады. Оң және теріс императивті сөйлемдердің синтаксисінде де айырмашылықтар болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, етістіктің императивтік түрі терістелгенде өзгеріп шығуы мүмкін. Кейде нақты теріс императивтік форма тыйым салатын немесе ветативтік райда (қысқартылып) деп аталады. Теріс императивтер субъектіге бір нәрсені жасамауға бұйырады. Олар көбінесе "жасама" немесе етістіктің теріс түрімен басталады. Мысалы, "Жасама!". Көптеген тілдерде, тіпті әдетте субъектісіз тілдер болмаса да, императивті сөйлемдерде субъектіні жіберу жиі кездеседі, сияқты ағылшын тілінде (төменде қараңыз). Императивті сөйлемдердің синтаксисі және оң мен теріс императивтер арасындағы айырмашылықтар туралы толық мәліметтерді төмендегі тілдерге қатысты бөлімдерден табуға болады. Жазбада императивті фразалар мен сөйлемдер әдетте леп белгісімен (!) аяқталады.

Әсіресе тілдер

Төменде тізімделген тілдердегі және тізімде келмеген тілдердегі бұйрық сөздер туралы толық ақпаратты сол тілдердің грамматикасы жөніндегі мақалалардан табуға болады.

Ирландия

Ирланд тілінде үш тұлғада да, екі санда да бұйрық сөздері болады, алайда бірінші тұлға жекеше көбінесе жоқ түрінде қолданылады (мысалы, ná cloisim sin arís "маған мұны қайта естіртпе").

Санскрит тілі

Санскрит тілінде, императивті көңіл-күйді жасау үшін етістікпен бірге қолданылады. Жалғаусыз ету үшін немесе (этистік пассивті немесе активті формада болғанда тиісінше) императивті көңіл-күйдегі этистіктің алдына қойылады.

Бенгал тілі

Стандартты қазіргі бенгал тілінде iyo қосымша жұрнағы арқылы жасалған болашақ бұйрықтан кейін /nā/ теріс жұрнағы қолданылады (сонымен қатар, етістік түбірінде дауыстылардың өзгеруі мүмкін).

Ресей

Орыс тіліндегі бұйрық сөз қазіргі заманның түбірінен жасалады. Ең көп қолданылатыны – екінші жаққа қаратылған жекеше немесе көпше түрі. Бұйрық райдағы екінші жақ жекеше түрі мынадайша құралады:
Қазіргі заманның түбірі –j әрпімен аяқталатын етістіктің бұйрық райдағы екінші жақ жекеше түрі түбірмен бірдей болады: читаj у – читай, убираj у – убирай, открываj у – открывай, поj у – пой.