Кіріспе

"Генерал" – жазушы К. С. Форестердің 1936 жылы жазған романы. Хорацио Хорнбловер романдарымен және 1935 жылғы "Африка королевасы" романымен танымал Форестер осы туындысында Бірінші дүниежүзілік соғыстың жақында ғана аяқталған кезеңін шынайы реалистік, бірақ әңгімелі және қызықты форматта бейнелеуге тырысты. Кітаптың орталық тұлғасы – генерал, онда британдық армияның окоп соғысының қиындықтарымен күресу әрекеттері көрсетілген. Сюжет бойынша "Генерал" кәсіби әскери Герберт Керзонның мансабын, Екінші Бур соғысындағы кіші офицерлік қызметінен бастап, аталған Бірінші дүниежүзілік соғыстағы жоғары дәрежелі қолбасшылық тәжірибесіне дейін баяндайды. Керзон жеке басында батыл және адал болғанымен, өзгелерден ерекшеленбейді: ол көптеген офицерлер сияқты қызмет етеді. Соғыстың соңғы нәтижесі оны ашуландырады, өйткені ол жоғарылаумен бірге, көптеген жауынгерлерді өлімге жіберуге мәжбүр болады. Көптеген адамдар қаза болғанда, Керзон жеке басының ар-ұятын сақтап, 1918 жылы орталық державалардың шешуші шабуылы кезінде өмірін құрбан етуге дайын екенін білдіреді. Керзонның айтарлықтай кемшіліктері болмаса да, соғыстың мағынасыздығын ескеретін болсақ, оның психологиялық көрегенділігінің жетіспеуі мен қиялының тарлығы оны анықтайтын сипат екені көрінеді. Көптеген сыншылар бұл туындыны ондаған жылдар бойы жоғары бағалап келді. Самалықтар Форестердің кейіпкерінің қарапайымдылығына ерекше назар аударды, бұл элемент романға күш сыйлайды. Жақындағы мақтаулардың мысалы ретінде тарихшы Макс Гастингстің жазбаларын атауға болады. Керзон уақытша батальон командирі болып тағайындалады. Ипр шайқасында ол өзінің салмағын сақтап, бригадирдің қазасынан кейін бригада басшылығын өз мойнына алады. Ол Англияға оралады, ал оның бөлімшесі Бельгияда болады және сәттілік пен саяси интригалардың арқасында тез арада жоғарылауға жетеді. Ол Буд графының қызы Леди Эмилиге үйленеді, бұл оған "Буд үйі" оппозициялық тобымен пайдалы саяси байланыс орнатуға мүмкіндік береді. Керзон 10 мың адамнан тұратын (құрастырылған) 91-ші жаяу әскер дивизиясының қолбасшысы болып тағайындалады және олардың көпшілігін снарядтар, газ және пулеметтердің астында жарақаттануға және өлімге ұшырататын шабуылдарға бұйрық береді. Соңында, ол тиімділік деңгейін жоғарылатқан 91-ші дивизия 1918 жылдың наурыз айындағы неміс шабуылы кезінде шегінуге мәжбүр болады. Өзінің дәстүрлі құндылықтарына адал Керзон жеңіліс пен кәсіби сәтсіздікке қарсы тұру үшін ат үстінде, қылышымен әскерінің қатарына "жол тартады". Роман оның шайқаста өлімді іздегенін көрсетеді; ол "Біз соңына дейін күресе аламыз" дейді. Ол снарядтың сынығынан жарақат алып, бірнеше ай бойы есірткімен күйзеледі және аяғынан айырылады. Оның соғысы аяқталады.

Басты кейіпкердің психикасы

Керзон – бұл кезде генерал сэр Герберт Керзон – қатыгез немесе бейжай адам емес: ол жай ғана батыл және адал, бірақ жақын пікірлі және қиялы жетпейтін көшбасшы. Форстер үшін Герберт Керзонның жоғары бастыққа көтерілуінің, оның басқаратын мағынасыз қанағатсыздықтардың және қарт мүгедек ретінде дөңгелек креслода зейнетке шығуының оқиғасы Керзон туралы емес – бұл британдық армияның және жалпы британдық үстем қоғамның көзқарастары мен моральдық қағидалары туралы: (Форстердің пікірінше) Бірінші дүниежүзілік соғыстың қорқынышты құрбандары мен қасіреттеріне себеп болған шектеулі және өзгермейтін ойлау қабілеті. Ол теориялық ойшылдарға сенбейді және "Камберлидің қан бауырластығына" (штаб колледжіне) жат. Оның үлкендері сияқты, ол "Тозу соғысына" және "Үлкен шабуылға" күшпен жетуге сенеді; көбірек адамдар, көбірек қару. Сондықтан ол Камбредегі танктардың жеңісіне таңғалады.

Соғыс кеңсесінің көрінісі

Романда соғыс кеңсесінде фельдмаршал, генерал және генерал-майор Керзонды жоғарылатуға келісетін эпизод бар, бұл ешқандай сұлтандыққа байланысты емес, бірақ жүздеген офицерлер болғанымен, "кездейсоқ жағдай оны ерекше назарға іліктірді". Генерал-майор Маккензи "Қайдан үш жүз жақсы бригадир табамын?" деп шертейді. Майдан шебері (Керзон болған экспедициялық корпустың қалдықтарынан "заманауи армия" құрастырып жатқан) Керзонды генерал-майор етіп тағайындайды, осылайша ол Веббтен жоғары болады, себебі Керзон Веббтен бригадир генерал ретінде кіші. Бірақ кейін Керзон желісін "реттегісі" (қайтарып алуы) келгенде Веббті "қозғалтқысы" (үйге жіберуі) керек болады. Соңында Керзон төрт дивизияға немесе жүз мың сарбазға қолбасшылық етеді: "Веллингтон мен Марлборо ешқашан басқарғандай көп". Соғыс басталғанда "Лондондағы біреу өте жақсы жұмыс істеп, Армияны (Британдық экспедициялық корпусын) жағаға шығарды, ештеңесі жетіспеді". Керзон зейнетке жақындап қалған және йомендер бригадасын даярлауға (қарсы алатындай) тағайындалған алдыңғы офицерінің орнына "жас күшті" (уақытша) подполковник болып тағайындалады. Бірақ жаңа армиялардың бірі – Тоқсан бірінші дивизияда "Соғыс кеңсесі оларды киімсіз, баспанасыз және қарусыз қалдырды (және) саз теңіздерінде тігілген шатырларда дірілдеді". Сондықтан Керзон Маккензиге ықпалды адамдармен кешкі ас ішетінін (ол Эмилимен кешкі ас ішеді) айтып, өмірді шыдайтын ету үшін ағаш төсемелерді бөлуге көмектестірді. Маккензи тактикалық қызметтердің бас директоры, ал либералдық үкімет оппозициядан кейбір мүшелерді үкіметке қабылдағанда: "жоғары лауазымдағы адамдар оңға да, солға да құлап жатқанда, генерал Маккензи тактикалық қызметтердің бас директоры болып қалды. Одан да үлкендері – олардың ішінде Англияның ең ұлы соғыс министрі болғандар – қызметтен алынды, бірақ Маккензи Ольстер дағдарысындағы өте дұрыс емес ұстанымына қарамастан қалды. Бұл Керзонның Англия тарихына жасаған ең маңызды үлесі болуы мүмкін". Керзонның бір қасиеті – жеке адалдығы, ол әкесінің әйелі герцогті Маккензиді сақтап қалуға шақырды. Майдан шебері және соғыс министрі қырық бір жасында (Керзонның жасы) Мысыр армиясының сирдары болған, сондықтан Китченерге ұқсас. Бірақ роман бойынша ол теңізге батып кеткен жоқ, керісінше, қызметтен босатылды. Оның орнына басқа атты әскер, ирланд емес, шотланд, Хейг деп аталды.

Романның қабылдануы мен әсері

"Генерал" атты кітап Ұлыбритания офицерлерінің соғыс кезіндегі ой-өрісін өте жақсы және шынайы көрсетеді деп жоғары бағаланған. Көптеген ардагерлер автордың өзі ешқашан қарулы күштерде қызмет етпегенін білгенде таңғалады. Шындығында, Адольф Гитлердің романнан қатты әсер алып, жоғары сапы командирлері мен бас штабына міндетті оқу тізіміне қосып, осы арқылы көрнекті неміс офицерлерінің британдық әріптестерінің ойлау жолын түсінуіне көмектесуді көздегені туралы негізсіз, бірақ таралған әңгіме бар. Форрестер осы әңгімені романның кейінгі басылымының алғы сөзінде факт ретінде келтіреді. Тарихшы Макс Хейстингс "Катастрофа 1914: Еуропа соғысқа қадам басады" кітабында "Генералды" "керемет сыншыл" деп сипаттап, "[Форрестер] Бірінші дүниежүзілік соғыстағы қолбасшыларды ағаштан бұранданы күшпен шығаруға тырысатын жабайылармен теңеді, олар осы үшін барған сайын көптеген тіреуіштер мен рычагтарды қолданды", ал қарапайым бұралау арқылы оны "әлдеқайда аз күшпен" алып тастауға болатынын түсінбеді деп жазады. Хейстингс былай деп қорытындылайды: Бұл соғыс кезіндегі басшылыққа қатысты көзқарас, ол негізінен Черчилль мен Ллойд Джордждың да пікірі болды, содан бері кең қолдауға ие болды. Бірақ егер, бүгінгі таңдағы осы қақтығысты зерттеген көптеген ғалымдардың сенуінше, "жағдайды өзгерту" мүмкін болмаса, тұйықтан шығудың сенімді жолын табу мүмкін емес болса не болады?