Кіріспе

Piper тұқымдасы, бұрыш өсімдіктері немесе бұрыш жүзімдері, Piperaceae тұқымдасының экономикалық және экологиялық маңызды тұқымдасы болып табылады. Онда шамамен 1000–2000 түрге жуық бұта, шөп және лианалар бар, олардың көпшілігі өсіп-өнімді жерлерінде басым түрлер құрайды. Бұл таксонның дамуы өсімдіктердің эволюциясын түсіну үшін маңызды. Бұрыш өсімдіктері магнолидтерге жатады, олар гүлді өсімдіктер, бірақ монокотиледондылар да, эудикотиледондылар да емес. Олардың Piperaceae тұқымдасы ең жақын Saururaceae тұқымдасына жатады, олар көбінесе кішкентай, нәзік және сулы-батпақты бұрыш өсімдіктеріне ұқсайды. Екі тұқымда да ұсақ гүлдермен жабылған құйрық пішіндес гүлшоғырлары бар. Сәл алыс туысы – пипевин тұқымдасы (Aristolochiaceae). Piperaceae тұқымдасына жататын және өте жақын туысы – Пеперомия тұқымдасына жататын радиатор өсімдіктері. Piper ғылыми атауы мен "бұрыш" деген жалпы атауы санскрит тіліндегі pippali сөзінен шыққан, ол ұзын бұрышты (P. longum) білдіреді.

Эволюция

Пайпердің ең ерте қазбасы – Колумбияның соңғы кредалық (Маастрихтиан) кезеңінен табылған †Piper margaritae. P. margaritae Шилер кладының ішінде орналасқан сияқты, бұл Пипердің көптеген қазіргі кладтарға кеңінен кредалық кезеңде әртараптанғанын көрсетеді, бұл Гондвананың соңғы үзілуімен сәйкес келеді. Бұл, бұрынғыда осы туыстың кейінірек таралуын болжаған теорияларға қарсы келеді. Алдыңғы мүмкін жазба – Юконның Сеноман және Сантон кезеңдеріне жататын Kaltag формациясынан табылған †Piper arcuatile, бірақ оның Пиперге жақындығы толық сенімді емес.

Тарату және экология

Piper түрлерінің пантропикалық таралуы бар және көбінесе жазық тропикалық ормандардың төменгі қабаттарында кездеседі, бірақ бұлтты ормандар сияқты биіктеп орналасқан өмірлік аймақтарда да, жартастарда да өсуі мүмкін; бір түрі – жапон бұрышы (P. kadsura) Оңтүстік Жапония мен Оңтүстік Кореядан – субтропикалық және жеңіл қысқы аязға төтеп бере алады. Бұрыштар көбінесе кездесетін жерлерде басым түрлер болып табылады. Piper түрлерінің көпшілігі шөптесін немесе жүзім сияқты өседі; кейбіреулері бұталар немесе тіпті кішкентай ағаштар ретінде өседі. Бірнеше түрі, әдетте "құмырсқа бұрыштары" деп аталады (мысалы, Piper cenocladum), құмырсқалармен өзара пайдалы қарым-қатынаста өмір сүреді. Piper өсімдігінің жемісі, әдетте дөңгелек және бұршақтай болса, "қатпар" деп аталады және жабайы табиғатта негізінен құстар арқылы таралады, бірақ кішкентай жеміс жейтін сүтқоректілер – мысалы, Carollia туысына жататын жарықшандар – да маңызды рөл атқарады. Шөпшілдерге зиянды химиялық заттардың жоғары мөлшеріне қарамастан, кейбір түрлер бұрыштардың химиялық қорғанысына төтеп беру қабілетін дамытқан, мысалы, сематуринді күбәзі Homidiana subpicta немесе Lanka туысына жататын кейбір қоңыздар. Соңғылары бұрыш өсірушілерге елеулі зиян келтіруі мүмкін.

Пайдалануы

Көптеген бұрыш өсімдіктері субтропикалық немесе жылы аймақтардағы бақтарды көркейтуге жарамды. Бұрыш лозалары қоңыржай климатта ағашқа өрмелеп өсетін қарақұмық сияқты қолданылуы мүмкін, ал басқа түрлері, мысалы, жылтыр бұрыш (P. magnificum) қатаң және жылтыр жапырақтары бар ірі, тығыз және әдемі бұталар ретінде өседі. Кішкентай түрлері, мысалы, Селебес бұрышы (P. ornatum) өте әсем жапырақтарымен үй ішінде гүлданға отырғызуға да қолайлы. Тропикалық біріншілік ормандарды тұрақсыз кесу көптеген бұрыш түрлеріне қауіп төндіреді. Мұндай кең ауқымды ортаның жойылуының түрлерге тигізер әсерінің шамасы белгісіз, бірақ Эквадор ормандарында – жан-жақты деректері бар жалғыз ірі аймақта – оннан астам түрдің жойылу қаупі бар екені мәлім. Екінші жағынан, басқа Piper түрлері (мысалы, тікенді бұрыш, P. aduncum) адам қызметінің нәтижесінде кеңінен таралып, кейбір аймақтарда жаулап алушы түрге айналған. Алайда, Piper-дің адам үшін ең маңызды қолданылуы оның сыртқы түрі үшін емес, ең алдымен, жемістерінде кездесетін қуатты қосалқы қосылыстардың кең спектрі үшін.

Дәрі ретінде

Кубеба (P. cubeba) халық медицинасында және шөптемеде, сондай-ақ, әсіресе 20 ғасырдың басында, темекінің дәмдеуіші ретінде қолданылған. P. darienense Панама-Колумбия шекарасындағы Куна халқы медицинада қолданады, ал басқа жерлерде балықты улап, оңай ұстау үшін пайдаланады. Шиша бұрыш (P. nigrum) эфир майы кейде шөптемеде қолданылады, ал ұзын бұрыш (P. longum) Аюрведада да қолданылады, онда ол Трифала Гуггулу және (қара бұрышпен бірге) Трикату таблеткаларының құрамына кіреді, олар расаяна (жасартатын және детоксикациялайтын) мақсаттар үшін қолданылады. Бір Piper түрі кең ауқымда стимулятор ретінде қолданысқа ие болды. Бетель (P. betle) жапырақтары бетель пальмасының жаңғағын орау үшін қолданылады; оның шырыны Үндістанда кеңінен танымал "пан" деп аталатын осы "кәмпиттердің" ынталандыру әсерін күшейтуге көмектеседі. Керісінше, тағы бір Piper түрі, кава (P. methysticum), оның басымдық және эйфориялық әсерлері үшін қолданылады. Тынық мұхиты аймағында, кава кеңінен таралып, каноэ өсімдігі ретінде қолданылады, ол алкоголь мен бензодиазепиндерге ұқсас, бірақ көптеген жағымсыз әсерлері жоқ және тәуелділік қаупі аз болатын, тыныштандыратын және әлеуметтік ішімдік дайындауға қолданылады. Соңғы онжылдықтарда ол басқа жерлерде де танымал болды және медициналық өсімдік ретінде қолданылады. Дегенмен, өсімдіктің толық бөліктерін қамтитын таблеткалар кейде күшті гепатотоксикалық әсерін көрсеткен, нәтижесінде көптеген елдерде каваға тыйым салынды. Ал тамырды дәстүрлі түрде тыныштандыратын ішімдік ретінде дайындау мұндай қауіптің аз болуын немесе одан да аз болуын көрсетеді.

Ғылым саласында

Бұл туысқа табиғи тарихты, молекулалық биологияны, табиғи өнімдер химиясын, қоғамдық экологияны және эволюциялық биологияны зерттеуге жарамды түрлер кіреді. Piper экология және эволюциялық биология саласындағы зерттеулер үшін үлгілік туыс. Туыстың әртүрлілігі мен экологиялық маңыздылығы оны экологиялық және эволюциялық зерттеулерге лайықты кандидат етеді. Көптеген зерттеулер экономикалық тұрғыдан маңызды түрлерге – P. nigrum (қара бұрыш), P. methysticum (кава) және P. betle (бетел) шоғырланған. ДНК тізбегін талдауға негізделген соңғы зерттеу P. nigrum-ның Үндістандағы Батыс Гаттардың қызыл нүктесінде пайда болғанын көрсетеді. Кейбір Piper түрлерінде кездесетін міндетті және факультативті құрметтес организмдер олардың биологиясына күшті әсер етеді, оларды симбиоздың эволюциясы және құрметтес организмдердің биотикалық қауымдастықтарға тигізетін әсері туралы зерттеулер үшін өте қолайлы жүйелерге айналдырады. Бұрыш өсімдіктеріндегі маңызды екіншілік метаболиттер – пиперин және хавицин, олар алғаш рет қара бұрыштан бөлініп алынған және антибиотикалық қасиеттері бар екені хабарланған. Алдын ала зерттеулер пипериннің S. aureus, Streptococcus mutans және асқазан рагының қоздырғышы Helicobacter pylori сияқты әртүрлі бактерияларға қарсы антибактериялық әрекеті бар екенін және H. pylori токсинінің асқазан эпителий жасушаларына енуін азайтатынын көрсетті. Пиперидин функционалдық тобы оның атымен аталған, ал пиперазин (P. nigrum-да көзге түспейтін мөлшерде кездеспейді) өз кезегінде пиперидиннің атымен аталады. Каваның маңызды екіншілік метаболиттері – кавалактондар және флавокавейндер. Пиперметистин осы өсімдіктің сабақтары мен жапырақтарындағы негізгі гепатотоксикалық қосылыс болуы мүмкін деп саналады.

Жәндіктерді қуып жіберу

Зерттеулер түрлі жәндіктерді қуып шығару үшін бұрыш жапырақтарының тиімділігін аныттау мақсатында жүргізілді. BBC Earth телеарнасы капуцин маймылдарының жәндіктерден қорғану үшін бұрыш жапырақтарын денелеріне сүртіп жатқанын тіркеді.

Түрлер

Пайпердің ең көп түрі Америкада (шамамен 700 түр) табылса, Оңтүстік Азиядан шамамен 300 түр кездеседі. Оңтүстік Тынық мұхитынан (шамамен 40 түр) және Африкадан (шамамен 15 түр) кішірек топтар бар. Америка, Азия және Оңтүстік Тынық мұхиты топтарының әрқайсысы монофилеттік болып көрінеді; Африка түрлерінің туыстығы нақты емес. Кейбір түрлер кейде Pothomorphe, Macropiper, Ottonia, Arctottonia, Sarcorhachis, Trianaeopiper және Zippelia туыстарына жіктеледі, бірақ басқа дереккөздер оларды Piper туысының ішінде сақтайды. "Piper aggregatum" және "P. fasciculatum" деп аталатын түрлер іс жүзінде Lacistema aggregatum – Lacistemataceae тұқымдасына жататын өсімдік.