Кіріспе

Музыка жазушы – музыкалық шығармалардың авторы. Композитор дегеніміз музыка жазатын адам. Бұл термин ең көп батыс классикалық музыкасының композиторларын атау үшін қолданылады. Оксфорд ағылшын сөздігінде бұл терминнің музыкалық контексте алғашқы пайдалануы 1597 жылы Томас Морлидің «Практикалық музыкаға қарапайым және оңай кіріспе» еңбегінде кездеседі, онда ол: «Кейбіреулер жақсы дескантерлер [ ] болғысы келеді, бірақ жаман композиторлар ғана болады» дейді. «Композитор» – музыка жазған кез келген адамды білдіретін еркін термин. Көбінесе, бұл сөз кәсіби композиторларды немесе батыс классикалық музыкасының дәстүрінде жұмыс істейтіндерді атау үшін қолданылады. Тек әндерді немесе басым түрінде әндерді жазғандарды композитор деп атауға болады, бірақ 20-шы ғасырдан бері, әсіресе танымал музыка дәстүрінде «сазгер» немесе «күйші-сазгер» терминдері жиі қолданылады. Басқа жағдайларда «композитор» термині әдеби жазушыны немесе, сирек кездесетін және жалпы алғанда, бөліктерді біртұтасқа біріктіретін адамды білдіруі мүмкін. Әр мәдениет пен дәстүрде композиторлар музыканы әртүрлі тәсілдермен жазып, жеткізеді. Көптеген танымал музыкада композитор шығарма жазады, содан кейін ол ауызша дәстүр арқылы таратылады. Керісінше, кейбір батыс классикалық дәстүрлерде музыка естілу арқылы – яғни «музыканттың санасында» жасалып, кейін жазылып, жазбаша құжаттар арқылы берілуі мүмкін.

Орындаушылармен қарым-қатынас

Еуропалық классикалық музыканың дамуында музыканы жазу функциясы бастапқыда оны орындаудан гөрі маңыздырақ болған жоқ. Жеке композицияларды сақтауға көп көңіл бөлген жоқ және музыканттар композицияларды орындау үшін өзгертуден тартынбады. Батыс әлемінде, 19 ғасырдағы романтизм кезеңінен бұрын, композиция көбінесе ән айту, оқыту және теория жасаумен бірге жүрді. Тіпті барлық мелодиялары, аккордтары және бас партиялары музыкалық нотациямен жазылған дәстүрлі Батыс аспаптық музыкасында да орындаушының шығармаға көркемдік интерпретация қосуға мүмкіндігі бар, мысалы, артикуляциясын және фразировкасын өзгерту, ферматаларды (ұзартылған ноталар) немесе үзілістерді қанша уақытқа созу, сондай-ақ иілген таспалы, ағаш үрлемелі немесе мыс аспаптарда вибрато немесе портаменто сияқты экспрессивті эффекттерді қолдануды шешу. Әнші немесе аспап орындаушы үшін бұрын жазылған және нотаға түсірілген музыканы қалай орындау керектігін шешу процесі "интерпретация" деп аталады. Бір музыкалық шығарманың әртүрлі орындаушылардың интерпретациясы таңдалған темптер, ойнау немесе ән айту стилі және мелодияның фразировкасы тұрғысынан әртүрлі болуы мүмкін. Музыкасын ұсынатын композиторлар мен әнші-күйшілер де, өзгелердің музыкасын орындағандар да интерпретация жасайды. Белгілі бір уақытта және белгілі бір жерде қолданылатын стандартты таңдаулар мен техникалар орындаушылық практика деп аталады, ал интерпретация әдетте орындаушының жеке таңдауларын білдіреді. Музыкалық композицияның әдетте бір авторы болғанымен, бұл әрқашан да олай бола бермейді. Музыкалық шығармада бірнеше композитор болуы мүмкін, бұл көбінесе топ бірлесіп ән жазғанда немесе музыкалық театрда, әндерді бір адам жаза алады, сүйемелдеу бөліктерін оркестрлеуді және увертюраны жазуды оркестрлеуші жасайды, ал сөздерді үшінші адам жаза алады. Музыкалық шығарма сөздермен, суреттермен немесе, 20 және 21 ғасырларда, әнші немесе музыкант музыкалық дыбыстарды қалай жасау керектігін түсіндіретін немесе нотациялайтын компьютерлік бағдарламалармен құралуы мүмкін. Бұған мысалдар желдегі шағылысқан қоңыраулар, 20 ғасырдың авангардтық музыкасы, графикалық нотацияны қолданатын мәтіндік композициялар, мысалы, Aus den Sieben Tagen, музыкалық шығармалар үшін дыбыстарды таңдайтын компьютерлік бағдарламалар. Кездейсоқтық пен мүмкіндікті көп пайдаланатын музыка алеаторлық музыка деп аталады және ол 20 ғасырда белсенді болған қазіргі композиторлармен байланысты, мысалы Джон Кейдж, Мортон Фельдман және Витольд Лутославский. Музыканың жеке түрлендіруінің сипаты мен құралдары елдің музыкалық мәдениетіне және жазылған уақыт кезеңіне байланысты әртүрлі. Мысалы, барокко дәуірінде жазылған музыка, әсіресе баяу темптерде, көбінесе қарапайым контурда жазылған, орындаушы орындау кезінде мелодиялық желіге импровизациялық әшекейлер қосады деген үмітпен жазылған. Мұндай еркіндік, әдетте, кейінгі дәуірлерде азайды, композиторлардың динамика, артикуляция және т.б. сияқты егжей-тегжейлі нотацияны көбірек пайдалануымен байланысты болды; композиторлар өз музыкаларын қалай интерпретациялауды қалайтындары біркелкі түрде айқын болды, бірақ олардың қаншалықты қатаң және нақты түрде диктант жасағаны бір композитордан екіншісіне өзгереді. Композиторлардың орындаушыға берген нұсқауларында нақты және егжей-тегжейлі болу тенденциясының нәтижесінде, ақырында композитордың жазбаша ниетіне адалдық жоғары бағалана бастады (мысалы, Urtext басылымын қараңыз). Бұл музыкалық мәдениет, әрине, жетекші классикалық композиторларды орындаушылардың жиі құрметтеуімен (құрметке жақын) байланысты. Тарихи тұрғысынан хабардар орындаушылық қозғалысы орындаушының музыканы, әсіресе барокко музыкасы мен классикалық кезеңнің ерте кезіндегі музыканы, салмақты түрде әзірлеу мүмкіндігін қалпына келтірді. Бұл қозғалысты орындаушылардың импровизациялауды күткен уақытта жасалған шығармаларда түпнұсқаға адалдықты арттыру тәсілі деп қарастыруға болады. Классикалық музыкадан басқа жанрларда орындаушының көбірек бостандығы бар; мысалы, Батыс халық музыкасының орындаушысы ертеректегі әннің "каверін" жасағанда, түпнұсқаның дәл қайтаруын күту аз; дәл адалдық міндетті түрде жоғары бағаланбайды (танымал гитара сололарының "нотасына" транскрипцияларын қоспағанда). Батыс өнер музыкасында композитор әдетте өз композицияларын оркестрлейді, бірақ музыкалық театр мен поп музыкада әнші-күйшілер оркестрлеу үшін аранжировщикті жалдауы мүмкін. Кейбір жағдайларда, поп әнші-күйшісі мүлде нотация қолданбайды, оның орнына әнді ойша құрастырып, жадынан орындайды немесе жазады. Джаз және халық музыкасында, ықпалды орындаушылардың маңызды жазбалары классикалық музыкадағы жазбаша ноталармен бірдей мәнге ие. Композицияны зерттеу дәстүрлі түрде Батыс классикалық музыкасының әдістерін және практикасын зерттеумен басымдыққа ие болды, бірақ композицияның анықтамасы халық және дәстүрлі музыка әндері мен аспаптық шығармаларын құруға және бос джаз орындаушылары мен Эве барабаншылары сияқты спонтанды түрде импровизацияланған шығармаларды қамтуға жеткілікті кең.

Жұмыс өтілі

Орта ғасырларда композиторлардың көпшілігі католик шіркеуінде жұмыс істеді және діни қызметтер үшін, мысалы, грегориандық әндер сияқты музыка жазды. Ренессанс дәуірінде композиторлар көбінесе аристократтардың қызметінде болды. Аристократтар композиторлардан діни музыканы, мысалы, мессаларды көптеп жазуды талап еткенімен, композиторлар сонымен қатар әулеттік махаббат тақырыбында діни емес көптеген әндер жазды: алыстан сыйлайтын, құрметтейтін әйелге деген ізгі сезім. Ренессанс дәуірінде әулеттік махаббат әндері өте танымал болды. Барокко дәуірінде көптеген композиторлар аристократтар немесе шіркеу қызметкерлері тарапынан жұмысқа алынды. Классикалық кезеңде композиторлар пайда табу үшін көбірек қоғамдық концерттер ұйымдастыра бастады, бұл олардың аристократиялық немесе шіркеу жұмысына тәуелділігін азайтуға көмектесті. Бұл үрдіс 19 ғасырдағы романтизм дәуірінде де жалғасты. 20 ғасырда композиторлар университеттер мен консерваторияларда профессор болып жұмыс істеуге ұмтыла бастады. 20 ғасырда композиторлар өз шығармаларын сату арқылы да табыс тапты, мысалы, әндерінің немесе пьесаларының ноталық жинақтарын немесе олардың туындыларының дыбыс жазбаларын сатудан.

Әйелдердің рөлі

1993 жылы американдық музыкатанушы Марсия Ситрон: "Неге әйелдер жазған музыка стандартты "классикалық" репертуарда маргиналды?" деп сұрады. Ситрон "орындалған музыкалық шығармалардың қалыптасқан "канонынан" әйел композиторларды шеттетуге әкелген тәжірибелер мен көзқарастарды зерттейді". Ол 1800 жылдары әйел композиторлар көбінесе үлкен залдарда оркестрмен орындауға арналған симфониялар емес, шағын концерттерде орындау үшін ән жазды дейді. Ал соңғы шығармалар композиторлар үшін ең маңызды жанр саналды; әйел композиторлар көп симфония жазбағандықтан, олар композитор ретінде елеусіз деп есептелді. Орта ғасырлардағы өнер музыкасының көп бөлігі діни мақсаттар үшін жаратылды және діни басшылардың әйелдер рөліне қатысты көзқарастарына байланысты, аз ғана әйелдер осындай музыка жазды, олардың арасында Хильдегард фон Бинген кісісі ерекше көзге түседі. Музыка тарихы бойынша университет оқулықтарының көпшілігі тек ер композиторлардың рөлін талқылайды. Сонымен қатар, әйел композиторлардың өте сирек туындылары классикалық музыканың стандартты репертуарына енген. "Конциз Оксфорд Музыка тарихында" "Клара Шуман – аталған жалғыз әйел композиторлардың бірі" делінген.

Кластерлеу

Танымал композиторлар тарих бойы белгілі қалаларда жиі кездеседі. Grove Music Online-да тізімделген 12 000-нан астам көрнекті композиторлардың негізінде және сөздерді санау әдістерін қолдану арқылы классикалық музыка үшін ең маңызды қалаларды сандық түрде анықтау мүмкін. Париж барлық кезеңдерде батыс классикалық музыкасының басты орталығы болды. Ол 15- және 16-ғасырларда бесінші орында болса, 17-ден 20-ғасырға дейін бірінші орында тұрды. Лондон екінші маңызды қала: 15-ғасырда сегізінші, 16-ғасырда жетінші, 17-ғасырда бесінші, 18- және 19-ғасырларда екінші, ал 20-ғасырда төртінші орында болды. Рим 15-ғасырда рейтингтің жоғарғы сатысында тұрды, 16- және 17-ғасырларда екінші орынға түсті, 18-ғасырда сегізінші, 19-ғасырда тоғызыншы орынға, бірақ 20-ғасырда алтыншы орынға қайта оралды. Берлин тек 18-ғасырда ғана үздік ондыққа енді және 19- және 20-ғасырларда үшінші ең маңызды қала ретінде танылды. Нью-Йорк 19-ғасырда рейтингке кірді (бесінші орында) және 20-ғасырда екінші орында тұрды. 522 ең үздік композитордың үлгісінде де осыған ұқсас үлгілер байқалады.

Қазіргі заманғы оқыту

Кәсіби классикалық композиторлар көбінесе балалық және жасөспірім шағында классикалық музыканы орындаумен айналысқан, хорда әншісі, жастар оркестрінің мүшесі немесе жеке аспапта (мысалы, фортепиано, саздық орган немесе скрипка) орындаушы болып өнер көрсеткен. Композитор болуға ниеттенген жасөспірімдер жоғары білімін алу үшін колледждер, консерваториялар және университеттер сияқты әртүрлі ресми оқу орындарында білімдерін жалғастыра алады. Франция және Канада сияқты елдердегі стандартты музыкалық білім беру жүйесі болып табылатын консерваториялар, композиция студенттеріне сабақтармен қатар, хор мен оркестрде ойнау тәжірибесін ұсынады. Университеттер бакалавр, музыка магистрі және музыка өнерінің докторы сынды түрлі композиция бағдарламаларын ұсынады. Бұған қоса, студенттерге композиторлардан тәлім алу мүмкіндігі беретін классикалық музыканың жазғы лагерьлері мен фестивальдері де бар.

Бакалавриат

Композиция бойынша бакалавр дәрежесі (B. Mus. немесе B. M) – жеке композиция сабақтарын, әуесқой оркестр/хор тәжірибесін, сондай-ақ музыка тарихы, музыка теориясы және гуманитарлық пәндер курстарын (мысалы, ағылшын әдебиеті) қамтитын төрт жылдық оқу бағдарламасы. Бұл студентке жан-жақты білім беруге мүмкіндік береді. Әдетте, композиция студенттері бітіру алдында маңызды шығармалар немесе әндерді аяқтауы керек. Барлық композиторлардың да B. Mus. дәрежесі болуы міндетті емес; композиторлар музыкалық өнер немесе музыка теориясы бойынша да B. Mus. дәрежесін алуы мүмкін.

Шеберлер

Музыка магистрі (М. муз.) композиция мамандығы бойынша композиция профессорымен жеке сабақтар, ансамбльде оқып тәжірибе жинақтау, музыка тарихы және музыка теориясы бойынша аспирантура курстарынан, сондай-ақ композитор-студенттің шығармаларынан тұратын бір немесе екі концертті қамтиды. Музыка магистрі (М. Мус немесе М.М.) университетінде немесе консерваторияда композициядан сабақ бергісі келетін адамдар үшін қажетті минималды біліктілік деңгейі болып табылады. М. Мус дәрежесіндегі композитор университетте доцент немесе оқытушы болып жұмыс істей алады, бірақ 2010 жылдары осы дәрежемен тұрақты профессорлық қызметке орналасу қиын.

Докторлық

Көптеген университеттерде профессорлық қызметке орналасу үшін докторантура дәрежесі талап етіледі. Композиция саласындағы негізгі докторлық дәреже – докторлық емес, Музыка өнерінің докторы; докторлық диссертация музыка саласында беріледі, бірақ көбінесе музыктану және музыка теориясы сияқты пәндер бойынша беріледі. Музыка өнерінің докторы (D. M. A., DMA, D. Mus. A. немесе A. Mus. D) композиция мамандығы бойынша студенттерге ең жоғары көркемдік және педагогикалық деңгейдегі тереңдетілген оқу мүмкіндігін береді, әдетте магистр дәрежесінен кейін қосымша 54 сағаттан астам кредит қажет (ал бакалавр дәрежесінен кейін шамамен 30 сағаттан астам кредит болады). Осы себепті, қабылдау өте таңдаулы болып табылады. Студенттер өзінің композицияларының үлгілерін ұсынуы керек. Егер мүмкін болса, кейбір оқу орындары студенттің шығармаларын орындаудың бейне- немесе аудиожазбаларын да қабылдай алады. Музыка тарихы, музыка теориясы, жатығумен оқу/диктант және кіру емтиханы тапсыру міндетті. Студенттер факультет композиторларының жетекшілігімен маңызды композицияларды дайындауы керек. Кейбір оқу орындары DMA композиция студенттерінен өзінің шығармаларының концерттерін ұсынуды талап етеді, оларды әдетте оқу орнының әншілері немесе музыканттары орындайды. Жоғары курстық жұмысты аяқтау және кемінде B орташа бағасы – DMA бағдарламасының басқа да қалыпты талаптары. DMA бағдарламасы барысында композиция студенті бакалавриат студенттеріне музыка сабақтарын оқыту тәжірибесін жинақтауы мүмкін.

Басқа бағыттар

Кейбір композиторлар композициялық бағдарламаны толықтырмады, бірақ дауыс немесе аспапты орындауға немесе музыка теориясына оқуларын шоғырландырып, өзге музыкалық қызметтегі мансап жолында композиторлық шеберліктерін жетілдірді.