Кіріспе

Жанның ұрықтануға дейін бар екендігіне сенім – әрбір жеке адамның жанының өмірге келуге дейін, яғни ұрықтануға дейін болғандығы және кейбір сәтте туу алдында денеге кіріп немесе орналасқандығы туралы сенім. Алдын ала өмір сүру түсініктері, жанның ұрықтануға дейін пайда болғанына немесе жанның мәңгілік екеніне сенуді қамтиды. Баламалы көзқарастар – трандуциандық және креационизм, олардың екеуі де жеке адамның жаны ұрықтану кезінде немесе одан кейін пайда болмайды деп санайды. Бұл, физикалық өмірге қатысты және барлық тірі нәрселерге қолданылатын алдын ала қалыптасудан ерекшеленеді.

Бахаи діні

Бахаи әдебиетінде өмірден бұрынғы жағдайдың кем дегенде төрт маңызды өлшемі туралы бірнеше рет айтылады. Біріншіден, адамның жеке жаны тұқымдану кезінде пайда болады және одан кейін ғана мәңгілікке ие болады; яғни, ол бұрыннан бар емес. Екіншіден, бұған қарамастан, әлемдегі ең ұлы рухани тұлғалардың, дүниежүзілік діндердің негізін қалаушылардың жандары өмірден бұрын бар. Үшіншіден, Құдай – адам санасы түсіне алмайтын бір шындық, ол уақыттан және жаратылыстан бұрын, яғни мәңгілік болған. Төртіншіден, Құдай мен осы дүние арасындағы қатынас – күн сәулесінің Жерге түсуі сияқты, шығару (эманация) қатынасы. Яғни, Құдайдың өмірден бұрынғы әлемі оның жаратылысынан бөлек күйде қалады және оған араласпайды.

Буддизм

Буддистік космологияда самсара – өмір мен өлімнің айналымы. Адам жер бетінде өлген кезде оның жаны Наракаға (әлем асты немесе жандардың "тазару орындары") түседі, содан кейін ол қайтадан жер бетіне туады. Яма, дхармапала (ашулы құдай), өлгендерді соттайды және Нарака мен айналымға басшылық етеді. Жан өзінің жинаған іс-әрекеттерінің (карма) тікелей нәтижесі ретінде Наракаға түседі және сол карма толыққанша өзін көрсеткенше белгілі бір мерзімге (жүздеген миллионнан секстиллион жылға дейін, бірақ бұл мерзімдер жер уақыты бойынша сағаттарға немесе жылдарға тең) онда болады. Оның кармасы тозығып біткеннен кейін, әлі пісіп жетілмеген карманың нәтижесінде жоғары әлемдердің бірінде қайта туылады. Айналым жан Нирванаға жеткенде тоқтатылады.

Қытай мифологиясы

Қытай мифологиясында Найхе көпірі (奈何桥), сондай-ақ Ұмыту көпірі деп те аталады, жерді Диюмен ("жер түрмесі") байланыстырады, яғни өлгендер әлемімен немесе тазарту орнымен. Ол әдетте түрлі деңгейлер мен палаталары бар, жер астындағы лабиринт ретінде бейнеленеді, онда жандар өлгеннен кейін тірі кезінде жасаған күнәларын өтеу үшін жеткізіледі. Диюдағы деңгейлер саны үш, төрт, он немесе тіпті он сегіз "сот" деп айтылады, олардың әрқайсысын судья басқарады, және олар бірлесіп Яма патшалары деп танылады. Өлгендердің құдайы – Ян патша, ол соттардың патшаларын қадағалайды. Өгіз басы мен Жылқы бет Диюдің сақшылары болып табылады, олардың міндеті – өлген адамдардың жандарын ұстап, оларды тозақ соттарының алдына жеткізу, онда олар өмір бойында жасаған істеріне қарай сыйлыққа немесе жазаға тартылады. Аңыз бойынша, өмірінде ауыр күнә жасаған өлгендер Найхе көпірінен өте алмайды және оларды Өгіз басы мен Жылқы бет "Қан өзенінің ойысына" итеріп, жәндіктер, құмырсқалар мен жыландардың азабына ұшыратады, ал жақсылық жасаған өлгендер көпірден оңай өте алады. Ұмыту құдайы Мэн По Найхе көпірінде Мэн По сорпасын (孟婆汤) ұсынады. Бұл сорпа адамның есте сақтауын жойып жібереді, осылайша олар өткен өмірдің салмағын сезбей келесі өмірге қайта туылады. Ол 9-шы айналымның (Фенгду) кіреберісінде өлген жандарды күтеді. Кейбір нұсқаларда ол Мең Цзян ханым деп те аталады.

Соңғы күндердің қасиеттілері

Өлім алдындағы өмір туралы түсінік – мормонизмнің алғашқы және негізгі доктринасы. 1830 жылдың 26 наурызында жарық көрген Мормон кітабында, Мәсіхтің өлмес бұрынғы рухы адам түрінде пайда болып, адамдардың бастапқыда Мәсіхтің бейнесі бойынша жаратылғанын түсіндіреді. 1833 жылы, Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының басында, оның негізін қалаушы Джозеф Смит, Иса Мәсіх Құдай Әкемен мәңгілік болғандай, адам жаны да Құдай Әкемен мәңгілік екенін үйретті: «Адам да бастапқыда Құдаймен бірге болды. Ақыл-ой, немесе шындықтың жарығы, жаратылмаған да, жасалмаған да, тіпті жаратылуы мүмкін емес». Смит қайтыс болғаннан кейін, өлім алдындағы өмір доктринасын Иса Мәсіхтің Соңғы күндердің қасиеттілері шіркеуінің (LDS Church) басқа да басшылары дамытты. Адамзаттың ақыл-ойы мен интеллекты әлі де Құдаймен мәңгілік деп есептелді, бірақ жаратылмаған. Бригам Янг рухтың ақыл-ойдан немесе интеллекттен өзгеше екенін үйретті, бұл Мормон кітабының Құдайды жаратушы ретінде көрсететін аяттары мен Смиттың барлық адамдар Құдаймен мәңгілік екенін айтуы арасындағы көрінетін қайшылықты шешті. Янгтың пікірінше, әрбір адамда бұрынғы рухтық интеллект болған, ол кейіннен рухтық дененің бір бөлігіне айналып, содан кейін физикалық дененің ішіне кіріп, жер бетіне туған. LDS шіркеуі, өлім алдындағы өмір кезінде, рухтардың дамуына қажетті келесі қадамға әкелетін оқу процесі болғанын үйретеді. Бұл қадамға ауырсыну, қайғы-қасірет пен қуаныш сезімін бастан өткізе алатын физикалық дене алу және «сеніммен жүру» қажеттігі кірді. Осы сенімге сәйкес, бұл мақсаттар көктегі кеңестерде түсіндіріліп, талқыланды, содан кейін Көктегі соғыс болды, онда Шайтан Аспандық Әкенің жоспарына қарсы шықты.

Индуизм

Хиндулар ең қасиетті кітап санайтын "Бхагавад-гита" кітабында Кришна Арджунаға былай дейді: "Мен болмаған уақыт болған емес, сен де болмағансың, осы патшалардың да бәрі болмаған, және болашақта ешкіміміз жоқ бола алмаймыз". Индуизм қайта тууды (реинкарнацияны) үйретеді. Осыдан келіп, әрбір жан бұрын басқа бір түрде өмір сүрген.

Ислам діні

Ислам дінінде барлық жандар адамзаттың әкесі Адам жаратылған кезде, жердегі өмірге дейін толыққанды ересек нысанда жаратылған деп сеніледі. Құран Адамның ұрпақтарының Аллаға әкелініп, «Алла – жалғыз Тәңір» екендігіне куәлік берген оқиғасын баяндайды. Осылайша, Қиямет күні адамдар «біз тек ата-бабамыздың жолын ұстандық» деген сылтаумен өте алмайды, себебі олардың барлық құдайға табынуларына ешқандай кінәлі емес. Адамдар бұл оқиғаны есінде ұстамайды, өйткені олар туған кезде санасы жетілмеген (тек Алланың бар екендігі және біреулігі туралы ішкі сезім – фитра қалпында) және Алла әрбір адамның физикалық дүниеге қашан туатынын алдын ала белгілеген.