Кіріспе

Теологиялық ұғым

Католик теологиясында лимбо (wikt:limbus, немесе, тозақтың шетін білдіреді) – түпкі күнәмен дүниеден өткен, бірақ тозаққа жіберілмеген адамдардың өмірден кейінгі жағдайы. Орта ғасырлық Батыс Еуропа теологтары жер асты әлемін ("тозақ", "хадис", "infernum") үш бөлікке бөлген: тозақтың тозақы, Әкелердің немесе Патриархтардың лимбосы және Нәрестелердің лимбосы. Әкелердің лимбосы – Католик шіркеуінің ресми доктринасы, ал Нәрестелердің лимбосы – емес. Лимбо тұжырымы Әкелер лимбосының жағдайында, жақсы адамдар Иса Мәсіх туғанға дейін дүниеге келгендіктен жұмаққа жетпегендігінен туындайды. Бұл Нәрестелер лимбосына да қатысты: бала крещение алмай қайтыс болса, оның жазаға лайық еместігін білдірмейді, бірақ ол құтқарылуға қол жеткізе алмайды.

Патриархтардың лимбесі

"Патриархтардың лимбосы" немесе "Аталардың лимбосы" (латынша limbus patrum) – жасаған күнәларына қарамастан, Құдайдың достығында қайтыс болған, бірақ Иса Мәсіхтің құтқаруы мүмкін болғанға дейін жұмаққа кіре алмағандардың уақытша жағдайы ретінде қарастырылады. Аталар лимбінің термині – бұл жер асты әлемінің (Ад) ортағасырлық атауы, онда Ескі Келісімнің патриархтары Мәсіхтің жаны айқышқа шегеленіп өлгеннен кейін, оған түсіп, оларды азат еткенше сақталады деп сендірілді. Католик шіркеуінің катехизисі Мәсіхтің тозаққа түсуін, ең алдымен, "айқышқа шегеленіп, қайта тірілмес бұрын өлгендердің әлеміне кіргені" ретінде түсіндіреді. Елшілердің уағыздарында Исаның тозаққа түсуі бірінші рет осылай түсіндірілді: Иса барлық адамдар сияқты өлімді бастан кешті және өз жаны арқылы өлгендердің әлеміне қосылды. Ол жерде: "Ол сол жерге құтқарушы ретінде түсіп, тұтқында отырған рухтарға Ізгі хабарды жариялады", – делінген. Онда "лимбо" сөзі қолданылмайды. Бұл лимбо түсінігі жұмаққа кіру тек Иса Мәсіхтің араласуы арқылы ғана мүмкін екенін растайды, бірақ Мұса және т.б. тозаққа мәңгі кіреді деп бейнелемейді. Патриархтардың лимбінің түсінігі Киелі жазбаларда нақты айтылмаған, бірақ кейбіреулер оны әртүрлі сілтемелерде жасырын деп санайды: Лұқа 16:22-де "Абырайымның көкірегі" туралы айтылады, оны Рим-католик шіркеуі де, Шығыс православие шіркеуі де ерте христиан жазушыларына сәйкес жұмаққа кіруді күтіп тұрған жандардың уақытша жағдайы деп түсінеді. Бұл жағдайдың соңы өлгендердің қайта тірілуімен (Шығыста ең көп тараған түсінік) не тозақтың қирауымен (Батыста ең көп тараған түсінік, бірақ кейбір шығыс елдерінде де қабылданады) белгіленеді. Иса жақсы ұрыға екеуінің бірге "бұл күні" жұмақта болатынын айтты (Лұқа 23:43; Матай 27:38 оқыңыз); бірақ қайта тірілген жексенбіде ол "әлі Әкесіне көтерілмегенін" айтты (Жохан 20:17). Кем дегенде бір ортағасырлық құлшылық көзі және католиктік діни тәлімдер курсы 1900 жылдардың басына немесе одан бұрын Иса Мәсіхтің өлгендердің мекеніне түсуі, оның араларында болуы оны жұмаққа айналдырды деген пікірді білдіреді. Ал басқалары бұл сөздердің мағынасын "сен бүгін Менімен бірге жұмақта боласың" деп емес, "сен бүгін Менімен бірге жұмақта боласың" деп түсінеді. Тимоти Рэдклифф "бүгін" сөзін "Мәңгілік бүгінгі" деп түсіндірді. Исаның "қамауда отырған рухтарға" уағыз айтқаны да айтылған (1 Петір 3:19). Ортағасырлық драма кейде Мәсіхті айқышқа шегеленуі мен қайта тірілуінің арасындағы үш күн ішінде тозақтың күйреуіне драмалық шабуыл жасаған ретінде бейнеледі. Осы шабуыл кезінде Иса әділдердің жандарын құтқарып, оларды жеңіспен жұмаққа алып барды. Бұл бейнелер әлі күнге дейін Шығыс православие шіркеуінің қасиетті сенбілік литургиясында (Изгі жұма мен Пасха аралығында) және Исаның қайта тірілуінің Шығыс православиелік иконаларында қолданылады. Мысалы, лимбо аталары деген ұғымды Александриялық Климент былай деп түсіндірді: "Оларды сотсыз соттап, тек Мәсіх келгеннен кейін өмір сүргендер ғана Құдайдың әділдігіне ие бола алады. Бұл дұрыс емес".

Сәбилер лимбосы

Сәбилердің лимбасы (лат. limbus infantium немесе limbus puerorum) – нәресте кезінде дүниеден өткен, жеке күнә жасауға үлкермеген, бірақ табиғи күнәдан құтылмаған, крещение рәсімінен өтпегендердің болжамды, мәңгілік жағдайы. Католик теологиясындағы соңғы пікірлер осы нәрестелердің лимбода емес, жұмаққа жететініне үміт білдіреді. Көптеген католик дін қызметкерлері мен жоғары лауазымды шенеуніктер крещениеден өтпеген балалардың жандарын "Құдайдың мейіріміне сеніп тапсыру керек" дейді, олардың жағдайы белгісіз. Бірақ лимбо сөзі Католик шіркеуінің катехизисінде есімдерін таппайды. Дегенмен, лимбо теориясы шіркеу әулиелері, мысалы, Ақвинскийдің Томасы, Августин және Лигуоридің Альфонсы сияқты дәстүрлі ілімдерде зор қолдауға ие.

Латын аталары

Пелагий түпкі күнәны жоққа шығарғандықтан, Августин Гиппондық мұсылмандыққа қарсы шығып, былай деді: "Денесінен шомылдырылмастан кеткен нәрестелер ең жеңіл жазаға ілігеді. Сондықтан, олар жазаланбайды деп үйретуші адам өзін де, басқаларды да қателестіреді, өйткені елші Пауыл: «Бір қылмысқа байланысты барлық адамдарға өлім келді» (Римдіктерге 5:16), – деді, және сәл кейін: «Бір адамның бұзушылығы арқылы барлық адамдар сотталады» деп те айтты." 418 жылы Карфаген соборы, Солтүстік Африка епископтарының синоды, оның ішінде Августин Гиппондық, Августинның шомылдырылмастан өлген нәрестелердің тағдыры туралы қатаң пікірінің барлық жақтарын толық қолдамады, бірақ кейбір қолжазбаларда былай делінген. Дегенмен, Августинның Батысқа тигізген әсері соншалықты зор болды, 5-ші және 6-шы ғасырлардағы латын әулиелері (мысалы, Иероним, Виенналық Авитус және Ұлы Григорий) оның ұстанымын қабылдады.

Ортағасырлық теологтар

Орта ғасырдың соңғы кезеңінде кейбір дінтанушылар Августиннің көзқарасын ұстануды жалғастырды. 12 ғасырда Пётр Абелард (1079–1142) осы нәрестелер ешқандай материалдық азап көрмейтінін немесе жаза алмағанын, тек қана бақытты көріністен айырылғандықтан туған қайғыны сезінгенін айтты. Басқалары шомылдырылмаған нәрестелер ешқандай ауыртпалық сезінбейтінін, олар бақытты көріністен айырылғанын білмейтінін, олар табиғаттан тыс емес, табиғи бақыт күйін сезінгенін айтты. Бұл теория шамамен 1300 жылы пайда болған «Нәрестелер лимбосы» терминімен байланысты болғанымен, дербес еді. Егер жұмақ – табиғаттан тыс бақыт пен Құдаймен бірлік, ал тозақ – азаптау мен Құдайдан бөліну күйі деп түсінілсе, онда осы көзқарас бойынша, Нәрестелер лимбосы, техникалық тұрғыдан тозақтың бір бөлігі болғанымен (сыртқы бөлігі, «лимбо» сөзі «сыртқы жиек» немесе «шет» деген мағынаны білдіреді), бір түрлі аралық күй ретінде қарастырылады. Томас Аквиннің «Теологиялық жинақтарында» лимбо мәселесі қарастырылмаған, бірақ оның өлімінен кейін қосылған қосымшада, оның бұрынғы жазбаларынан құрастырылып, қарастырылған. Сол жерде Нәрестелер лимбосы – табиғи қуаныштың мәңгілік күйі ретінде сипатталған, егер олар шомылдырылған болса, қуаныштарының қаншалықты артық болуы мүмкін екендігі туралы ешқандай жоғалту сезімі болмайды: Бұл жердегі табиғи бақыт жаратылыстар арқылы Құдайды сезінуден тұрады. Халықаралық теологиялық комиссияның мәселе бойынша құжатында айтылғандай: text=Ақыл-есі жетпеген балалар нақты күнә жасағандықтан, дінтанушылар осы шомырылмаған балалар ешқандай ауыртпалық сезінбейтіні, тіпті олар толық, бірақ тек табиғи бақытқа ие болатыны туралы пікірге келді, олардың барлық табиғи игіліктерде Құдаймен байланысы арқылы (Томас Аквин, Дунс Скот).

Протестанттар мен шығыс православиелік

Шығыс православие шіркеуі де, протестантизм де нәрестелер лимбосы тұжырымын қабылдамайды; бірақ "Патриархтар лимбосы" деген сөзді қолданбаса да, Шығыс православие шіркеуі қайта тірілген Мәсіхтің Адам мен Хауаны және Ескі өсиеттегі басқа да адал тұлғаларды – Ибраһим мен Дауыт сияқтыларды – Адестен босату әрекетіне ерекше мән береді (Қараңыз: Тозақтың тонауы). Кейбір протестанттар Иса айқышқа ілініп өлгенге дейін сенімді болғандардың жұмақ емес, бірақ тозақ емес жерде болғанын ұқсас түсінеді. Осы доктрина бойынша, Адес екі "бөлмеге" бөлінген: біреуі – аты айтылмаған азаптау орны, екіншісі – "Ибраһим құшағы". Лұқа 16:19–16:26 аралығында олардың арасында өтпейтін терең айырма бар екені айтылады. Аты айтылмаған "бөлмедегілердің" үміті жоқ, олар соңында тозаққа жіберіледі. Ибраһим құшағындағылар – олар туралы Исаға қатысты: «Ол биікке көтерілгенде, тұтқындарды жетектеп әкелді» (Ефестіктерге 4:8), Забур 68:18-ге сілтеме жасап айтылған. Бұл адамдар, тұтқындар, қазір Құдаймен бірге жұмақта тұрады. Осы доктринаға сәйкес, екі "бөлме" де әлі бар, бірақ Ибраһим құшағы бос, ал екінші бөлмесі бос емес.

Троицаға сенбейтіндер

Соңғы күндердің қасиеттілері "өлім мен дененің қайта тірілуі арасында кеңістік бар, жаның күйі бақыт немесе қайғыға толы күйде болады, олар қайта тіріліп, жаны мен денесі біріктірілгенде Құдайдың алдына келіп, істері бойынша сотталады" деп үйретеді. Сондай-ақ, "Евангелияны білмей қайтыс болғандар, егер оларға мүмкіндік берілгенде оны қабылдаған болар еді, Құдайдың керемет патшалығының мұрагерлері болады" деп үйретіледі. Ехоба куәгерлері, Христадельфийлер және басқалары өлгендердің санасыз (немесе тіпті жоққа шыққан) күйде, Сот күнінде тағдырларын күтіп отырады деп үйретеді.

Зороастризм

Зороастризмдегі хамистаған ұғымы Лимбоға ұқсас. Хамистаған – жақсы да, жаман да болмаған жаның қиямет күнін күтетін бейтарап күй.

Ислам діні

Исламда түпкі күнәның мүлдем жоқ екендігін жоққа шығаратын лимбо түсінігі бар, ол барзах – өлімнен кейін, қайта тірілу күнінен бұрынғы жағдай. Осы кезеңде күнәлілер жазаланады, ал лайықты тазарғандар жайлылықта болады. Дегенмен, балалар осы кезеңнен босатылады, себебі олар күнәсіз деп есептеледі және діни тәрбиесіне қарамастан, автоматты түрде мұсылман деп саналады. Олар өлгеннен кейін тікелей Жұмаққа барады, онда олардың күтімін Ибрайым (Авраам) қабылдайды. Кристиан Луи Ланге айтуынша, Исламда да әл-А’раф (Құран, 7:46) бар – «жаза да, сыйлық та жоқ» көк пен тозақ арасында орналасқан «қалдық орын немесе лимбо».

Грек мифологиясы

Ежелгі грек мифологиясында Адес патшалығының Афодель далалары деп аталатын бөлігі, Лимбоға өте ұқсас әлем болатын. Өмірде Елисей даласына (Жұмаққа) немесе Тартарға (Тозаққа) лайық емес деп есептелген адамдардың көпшілігі мәңгілікке осы жерге жіберілді.

Буддизм

Буддизмде бардо (санскрит: антарбхава) кейде лимбоға ұқсас деп сипатталады. Бұл – жақында қайтыс болған адамның басқа бір күйде, оның ішінде жұмақ немесе тозақта қайта туылу алдында түрлі құбылыстарды бастан кешіретін аралық жағдай. Махаяна буддизмінде архат ағартушылыққа жеткеніне қарамастан, бодхисаттваның жолын қабылдауы тиіс. Ланкаватара Сутрасында архат самадхикаяға ие болып, бір ғасыр бойы оянуға шамасы келмейтін, өмірдің өткінші күйінде лотоста қайта туады делінеді. Бұл, белгілі бір уақыт бойы мас болған адамның ақылға келгендегідей.