Жаһуді дінтануында соңғы күндер туралы түсініктер

Кіріспе

Яһуди теологиясының саласы

Яһуди эсхатологиясы – яһуди теологиясының соңғы күндерде болатын оқиғалармен және олармен байланысты ұғымдармен айналысатын саласы. Оған шет елдердегі еврейлердің отанына қайта оралуы, яһуди Мәсіхінің келуі, өмірден кейінгі өмір және өлгендердің қайта тірілуі сияқты мәселелер кіреді. Яһуди дінінде соңғы заманды әдетте "күндердің соңы" (аḥarit ha yamim, אחרית הימים) деп атайды, бұл тіркес Танахта бірнеше рет кездеседі. Бұл сенімдер уақыт өте дамып келді, және кейбір авторлардың пікірінше, Торада жеке өмірден кейінгі өмірге, сыйлыққа немесе жазаға сенудің дәлелі бар.

Киелі кітаптағы шеол

Еврей Киелі кітаптарында израильдіктердің қабірден кейінгі өмірге, шамамен Аид сияқты әлемге сенімі көрсетілген, онда ізгілер (Самуилді қараңыз) да, күнәкарлар да жаны мұңлы күйде жалғасады.

Болашақ әлем

Өлімнен кейінгі өмір olam ha ba (сөзбе-сөз "келе жатқан әлем" немесе "келесі әлем", еврейшеде עולם הבא) деп аталады және Ган-Еден, Көктегі "Едем бағы" немесе жұмақ, сондай-ақ Геенном ұғымдарымен байланысты. "Олам ха-ба" деген тіркес Еврей Китабында кездеспейді. Қабылданған халаха бойынша, тірі адамдардың болашақ әлем қандай екенін білуі мүмкін емес.

Екінші ғибадатхана кезеңі

Екінші храм кезеңінің соңында, жеке адамның соңғы тағдыры туралы сенімдер әртүрлі болды. Фарисейлер мен эссендер жанның мәңгілігіне сенді, бірақ саддукейлер сенбеді. Өлі теңіздің кітаптары, еврей псевдоэпиграфы және еврей сиқырлы папирустары осы пікірлердің алуандығын көрсетеді.

Орта ғасырдағы раввиндік көзқарастар

Барлық классикалық раввиндік дереккөздер өмірден кейінгі өмір туралы айтады, бірақ ортағасырлық ғалымдар Мессиялық дәуірден кейінгі «Күндердің соңы» өмір сүрудің мәнін таластырады. Маймонид жандардың толыққанды рухани өмір сүруін, оны «денесіз зиярат» деп сипаттаса, Нахманид жер бетіндегі терең рухани өмірге тоқталады, онда руханилық пен материалдық бірігеді. Екеуі де өлімнен кейінгі өмір Маймонидтің «Күндердің соңы» деп сипаттаған өмірмен сәйкес екендігіне келіседі. Бұл өмір Құдайға деген терең түсінік пен байланысты қамтиды. Бұл пікірді барлық классикалық раввиндік ғалымдар қолдайды. Маймонидтің айтуынша, Нұхтың жеті заңымен өмір сүрген кез келген жұмыржол адамы әділ қарастырылады және болашақ әлемде, ізгілердің соңғы сыйында орын алады. Раввиндер жанның өлімнен кейінгі тағдыры, оның басынан өткен тәжірибелері және қайда баратыны туралы көптеген мәліметтерді сақтап қалды. Өмірден кейінгі сапардың әртүрлі кезеңдерінде жан мыналармен кездесе алады: *хиббут ха кевер* – қабірдегі физикалық-рухани ыдырау немесе қайта құрылудың ауырсынуы мен тәжірибесі; Дума – жерлеу мәселелерін басқаратын періште; Шайтан – өлім періштесі немесе басқа да қасіретті тұлға; *Каф ха Кела* – тазартылған жанның түрлі арбақты материалдық қайта орналасуларға түсуі (жанды ластанудан тазарту үшін жасалған, бірақ Геенномға жеткілікті ауыр емес, «Таня» кітабының 8-тарауына қараңыз); Геенном (тазару орны); және Ган Еден (жұмақ, тазартылған күй). Барлық классикалық раввиндік ғалымдар бұл ұғымдар қарапайым адамның түсінігінен тыс екендігіне келіседі, сондықтан бұл идеялар раввиндік әдебиеттерде мысалдар мен теңеулер арқылы жеткізіледі. Жеті нұрлы бұлт жұмақты көмкерген, ал олардың астында, жұмақтың ортасында, өмір ағашы тұр. Ең келген адам да періштеге айналып, «күн сәулесі түсетін күміс анирдің дәндері сияқты» сұлу және жарқыраған болады. Даниял кітабы яһудилерге нақты қайта тірілуді уәде еткен. Алан Сегал Даниялдың Михаил бас періште келген кезде әлемді азаптар жайлап, тек құдайлық кітапта есімдері жазылғандар ғана қайта тірілетінін жазғанын түсіндіреді. Сонымен қатар, Даниялдың қайта тірілу уәдесі ең адал және ең күнәкар адамдарға ғана арналған, өйткені өлгеннен кейінгі өмір ізгілердің сыйлық алатын және күнәкарлардың мәңгілік жазаға ұшырайтын орны еді. Грек және парсы мәдениеттері біздің заманымыздан бұрынғы 6-4 ғасырларда яһуди секталарын өлгеннен кейінгі өмірге сендіруге әсер етті. Еврей Киелі кітабында, кемінде Бавли Санхедриннің түсіндіруі бойынша, өлгендердің қайта тірілуі туралы жиі айтылады. Мишна (шамамен 200 ж.) яһудиге осыған қатысты үш негізгі сенімнің бірі ретінде өлгендердің қайта тірілуіне сену қажеттігін жазады: «Барлық Израильдің болашақ әлемде үлесі бар, өйткені: «Сенің халқыңның бәрі әділ, олар жерді мәңгілікке мұраға алады, Менің егістігімнен шыққан бұтақ, Менің қолымның еңбегі, Менің даңқым үшін». Бірақ мыналардың онда үлесі жоқ: қайта тірілу Киелі кітаптың доктринасы емес, Тора Құдайдан берілмеген және Апикорос («ирескеуші») деп санайтын адамдар. Кейінгі Екінші ғибадатхана кезеңінде парызшылдар қайта тірілуге сенсе, ессейлер мен саддукейлер сенбеді. Қазіргі заманғы иудаизмде православиелік және консервативті иудаизм литургиясында оған қатысты дәстүрлі сілтемелерді сақтайды. Алайда көптеген консервативті яһудилер бұл ілімді сөзбе-сөз емес, бейнелі түрде түсіндіреді. Реформа және реконструкциялық иудаизм литургиядағы өлгендердің қайта тірілуіне қатысты дәстүрлі сілтемелерді («өлгендерге өмір беретін») «барлығына өмір беретін» деп өзгертті.

While all classical rabbinic sources discuss the afterlife, Medieval scholars dispute the nature of existence in the "End of Days" after the Messianic Age. While Maimonides describes an entirely spiritual existence for souls, which he calls "disembodied intellects,” Nachmanides discusses an intensely spiritual existence on Earth, where spirituality and physicality are merged. Both agree that life after death is as Maimonides describes the "End of Days." This existence entails an extremely heightened understanding of and connection to the Divine Presence. This view is shared by all classical rabbinic scholars. According to Maimonides, any non Jew who lives according to the Seven Laws of Noah is regarded as a righteous gentile, and is assured of a place in the world to come, the final reward of the righteous. There is a great deal of surviving rabbinic material concerning the fate of the soul after death, its experiences, and where it goes. At various points in the afterlife journey, the soul may encounter: Hibbut ha kever, the pains and experiences of the physico spiritual dissolution or reconfiguration within the grave; Dumah, the angel in charge of funerary matters; Satan as the angel of death or other equally grim figure; the Kaf ha Kela, the ensnarement or confinement of the stripped down soul within various ghostly material reallocations (devised for the purpose of cleansing a soul of contamination but not severe enough to warrant Gehinnom, see Tanya Chapter 8)); Gehinnom (pure purgatory); and Gan Eden (heavenly respite or paradise, a purified state). All classical rabbinic scholars agree that these concepts are beyond typical human understanding, so these ideas are expressed throughout rabbinic literature via parables and analogies. Seven clouds of glory overshadow Paradise, and under them, in the center of Paradise, stands the tree of life. One is transfigured into an angel, with the ugliest person becoming as beautiful and shining as "the grains of a silver pomegranate upon which fall the rays of the sun”. The Book of Daniel promised literal resurrection to the Jews, in concrete detail. Alan Segal interprets Daniel as writing that with the coming of the Archangel Michael, misery would beset the world, and only those whose names were in a divine book would be resurrected. Moreover, Daniel's promise of resurrection was intended only for the most righteous and the most sinful because the afterlife was a place for the virtuous individuals to be rewarded and the sinful individuals to receive eternal punishment. Greek and Persian culture influenced Jewish sects to believe in an afterlife between the 6th and 4th centuries BCE as well. The Hebrew Bible, at least as seen through interpretation of Bavli Sanhedrin, contains frequent reference to resurrection of the dead. The Mishnah (c. 200) lists belief in the resurrection of the dead as one of three essential beliefs necessary for a Jew to participate in it:
All Israel have a portion in the world to come, for it is written: 'Thy people are all righteous; they shall inherit the land forever, the branch of my planting, the work of my hands, that I may be glorified.' But the following have no portion therein: one who maintains that resurrection is not a biblical doctrine, the Torah was not divinely revealed, and an Apikoros ('heretic'). In the late Second Temple period, the Pharisees believed in resurrection, while Essenes and Sadducees did not. In contemporary Judaism, both Orthodox Judaism and Conservative Judaism maintain the traditional references to it in their liturgy. However, many Conservative Jews interpret the tenet metaphorically rather than literally. Reform and Reconstructionist Judaism have altered traditional references to the resurrection of the dead in the liturgy ("who gives life to the dead") to refer to "who gives life to all."

Соңғы үкім

Яһуди дінінде сот күні жыл сайын Рош-Хашанада болады; демек, бүкіл адамзат үшін соңғы сот күніне сену туралы пікірлер қарама-қайшы. Кейбір раввиндер өлгендердің қайта тірілуінен кейін мұндай күн болатынын айтады. Ал басқалары Рош-Хашана болғандықтан, ондай күннің қажеті жоқ деп санайды. Тағы бір топ раввиндер есеп беру мен сот адам өлген кезде болатынын мәлімдейді. Кейбір раввиндер соңғы сот тек басқа ұлттарға қатысты екенін, яһуди халқына емес деп есептейді.

Қазіргі кездегі иудаизм

Ирвинг Гринберг, ашық ортодоксалдық көзқарас ұстана отырып, өмірден кейінгі өмірді еврейлердің орталық ұғымы ретінде сипаттайды, ол сыйлық пен жазаға сенімнен туындайды. Гринбергтің сөзіне қарағанда, қиыншылық көрген ортағасырлық яһудилер осы өмірдің ауырлықтарына қарсылық ретінде Келешек Әлемді маңызды санаған, ал алғашқы еврей модернизаторлары иудаизмді тек осы дүниеге қызығушылық танытқан, «әлемнен тыс» христиандыққа қарсы қойған. Гринберг бұл екі көзқарас та қателікке ұшырататынын айтады: өмірден кейінгі өмірге артық мән беру аскетизмге алып келеді, ал оны төмендету яһудилерді мәңгілік өмір мен әділдікке қол жеткізу үмітінен айырады. Сондықтан ол екі жақты синтезді қалайды, онда яһудилер осы әлемді жетілдіруге ұмтылысымен қатар, жанның өміршеңдігін де мойындауы керек. Консервативті иудаизм Келешек Әлемге сенуді растайды (Амида мен Маймонидтің «Иманның он үш қағидасынан» үзінділерде көрсетілгендей), бірақ сонымен бірге адам ақылының шектеулі екенін және біз Келешек Әлемнің қандай екенін толық біле алмайтынымызды мойындайды. Реформалық және Реконструкционистік иудаизм өмірден кейінгі өмірге сенуді растайды, бірақ сыйлық пен жазаға қарағанда «мұнда және қазірдің» маңыздылығын басанау үшін теологиялық аспектілерді азайтады. Реформалық иудаизм одағы кез келген діннің адал жандарының жұмақта орны бар екеніне сенеді, бірақ тозаққа сенбейді.

Яһудилік мессиялық

Еврейше машиах (немесе мошиах) сөзі еврейлердің мессия туралы ұғымына сілтеме жасайды. Киелі кітап заманында машиах атағы жоғары мәртебелі, ұлы адамға берілетін. Мысалы, Коэн ха Машиах – Бас діни қызметкер деген мағынаны білдіреді. Яһудилердің Мәсіх есімі жаратылыстан бұрынғы нәрселердің бірі саналса да, христиандықтан айырмасы, ол құдайлық деп есептелмейді, ал Иса – құдай және Мәсіх болып есептеледі. Талмуд дәуірінде Мәсіх немесе מלך המשיח, Méleḵ ha Mašíaḥ атауы сөзбе-сөз "майланған Патша" дегенді білдіреді. Мәсіх – Дәуіттен тараған, Израиль халқын біріктіріп, жалқы және әмбебап бейбітшілік дәуірін бастайтын адамдық лидер.

Екінші ғибадатхананың алғашқы кезеңдері (б.з.д. 516 б.з.д. 220 ж.)

Екінші ғибадатхана кезеңінің басында яһуди жазбаларында жақсы болашаққа деген үміттер сипатталған. Мәсіх патшалық "Дәуіт ұлы" немесе көктегі "адам баласы" болуы мүмкін, бірақ "мессиандық үдемелі түрде эсхатологиялық болды, ал эсхатология апокалиптизмнің күшті ықпалында болды", ал мессиандық күтулер жеке құтқарушының тұлғасына жиірек назар аударды. Тарихының барысында яһудилер осы және басқа да жазба орындарын қазіргі оқиғалармен салыстырып, Мәсіхтің жақын арада келуінің белгілерін іздеп келеді, бұл дәстүр бүгінге дейін сақталуда. Талмуд Мәсіх туралы көптеген әңгімелерді келтіреді, олардың кейбіреулері белгілі Талмуд раввиндерінің Илияс пайғамбар мен Мәсіхтен жеке келіп тұрған сапарларды бастан өткергенін көрсетеді. Мысалы: "Р. Иешуа б. Леви Илияспен кездесті, ол Р. Симеон б. Иохайдың қабірінің кіреберісінде тұрды. Ол: «Менің де болашақтағы дүниеде үлесім бола ма?» - деп сұрады. Илияс: «Егер осы Ием қаласа», - деп жауап берді. Р. Иешуа б. Леви: «Мен екі адамды көрдім, бірақ үшіншісінің даусын естідім», - деді. Сонда ол: «Мәсіх қашан келеді?» - деп сұрады. – «Одан өзі сұра», - деп жауап берді. «Ол қайда отыр?» – деді ол. «Кіреберісте». «Оның кім екенін қалай білуге болады?» – деп сұрады ол. – «Ол кедей, тері ауруымен ауырғандардың арасында отыр: олардың бәрі бірден барлық таңғыштарды шешіп, қайта байлайды, ал ол әрқайсысын жеке-жеке шешіп, қайта байлайды [келесісін емдемей тұрып], егер мен қажет болсам [Мессия ретінде пайда болуымның уақыты келсе] мен кешіктірілмеуім керек [бірнеше жараларды байлау арқылы] деп ойлайды». Сонда ол оған барып: «Аман болыңыз, Ұстаз!» - деп сәлем берді. «Сәлем, Леви ұлы!» - деп жауап берді ол. «Қашан келесіз, Ұстаз?» - деп сұрады ол. «Бүгін», - деп жауап берді ол. Ол Илиясқа қайтып келгенде, соңғысы: «Сенің айтқаны не?» - деп сұрады. – «Леви ұлына амандық болсын!» - деп жауап берді ол. Сонда Илияс: «Осылайша ол саған да, әкеңе де ақыретте үлес болатынын кепілдік берді», - деді. «Ол маған жалған айтты, - деді ол, - бүгін келеді деп айтты, бірақ келген жоқ». Сонда Илияс: «Ол сенің айтқанындай, «Егер бүгін оның даусын естісеңдер» (Пс. 95)», - деді. Маймонидтің Санхедрин трактатына жасаған түсіндірмесі Мәсіхтің салыстырмалы түрде натуралистік түсіндірілуін баса көрсетеді, керемет элементтерге баса назар аудармайды. Оның түсініктемесі православие иудаизмінің мистикалық емес немесе аз таралған тармақтарында кеңінен (бірақ жалпыға бірдей емес) қабылданды. Маймонид: «Мессиандық дәуір – яһудилердің тәуелсіздігін қайтадан иеленуі және барлығының Израиль жеріне оралуы. Мәсіх өте ұлы патша болады, ол үлкен даңққа ие болады, ал оның беделі жұрттар арасында патша Сүлейменнен де жоғары болады. Оның ұлы әділдігі мен оның жасайтын ғажайыптары барлық халықтарды онымен татуласуға және барлық елдер оған қызмет етуге мәжбүр етеді [ ]. Алайда, мессиандық дәуірде ештеңе өзгермейді, тек яһудилер тәуелсіздігін қайтадан иеленеді. Бай мен кедей, күшті мен әлсіз бәрі де болады. Бірақ адамдардың өмір сүруі өте оңай болады, және олар аз күш-жігермен көп нәрсеге қол жеткізе алады [ ]. Бұл даналардың санының артуының уақыты болады [ ]. Соғыс болмайды, халық халыққа қарсы қылыш көтермейді. Мессиандық дәуір әділдердің қоғамдастығымен ерекшеленеді және жақсылық пен даналықпен билік етеді. Ол әділ, адал, дана және Құдайға жақын патша Мәсіхтің басшылығымен билік етеді. Дүниедегі жағдайлардың немесе табиғат заңдарының өзгеретінін ойламаңыз, бұл дұрыс емес. Әлем бұрынғыдай жалғасады. Пайғамбар Ишая: «Құрқақ қоймен бірге, түлкі торғаймен бірге жатады» деп болжаған. Алайда, бұл тек метафора, яғни яһудилер бұрынғы зұлым халықтардың арасында да қауіпсіз өмір сүреді. Барлық халықтар шынайы дінге оралады және енді ұрлық пен зорлық-зомбылық жасамайды. Мәсіхке қатысты барлық болжамдар метафоралық екенін ескеріңіз. Мессиандық дәуірде ғана әр метафораның мәнін және оның бізге үйрететінін білеміз. Біздің даналарымыз бен пайғамбарларымыз Мәсіхтің келуін дүниеге билік жүргізу және басқа ұлттарға үстемдік ету үшін күткен жоқ, олар тек яһудилердің Торамен және оның даналығымен еркін айналысуын қалады.

Early in the Second Temple period hopes for a better future are described in the Jewish scriptures. The Messiah might be a kingly "son of David" or a more heavenly "son of man", but "Messianism became increasingly eschatological, and eschatology was decisively influenced by apocalypticism," while messianic expectations became increasingly focused on the figure of an individual savior. Throughout their history Jews have compared these passages (and others) to contemporary events in search of signs of the Messiah's imminent arrival, continuing into present times. The Talmud tells many stories about the Messiah, some of which represent famous Talmudic rabbis as receiving personal visitations from Elijah the Prophet and the Messiah. NoteTag|For example: "R. Joshua b. Levi met Elijah standing by the entrance of R. Simeon b. Yohai's tomb. He asked him: 'Have I a portion in the world to come?' He replied, 'if this Master desires it.' R. Joshua b. Levi said, 'I saw two, but heard the voice of a third.' He then asked him, 'When will the Messiah come?' — 'Go and ask him himself,' was his reply. 'Where is he sitting?' — 'At the entrance.' And by what sign may I recognise him?' — 'He is sitting among the poor lepers: all of them untie [them] all at once, and rebandage them together, whereas he unties and rebandages each separately, [before treating the next], thinking, should I be wanted, [it being time for my appearance as the Messiah] I must not be delayed [through having to bandage a number of sores].' So he went to him and greeted him, saying, 'peace upon thee, Master and Teacher.' 'peace upon thee, O son of Levi,' he replied. 'When wilt thou come Master?' asked he, 'To day', was his answer. On his returning to Elijah, the latter enquired, 'What did he say to thee?' — 'peace Upon thee, O son of Levi,' he answered. Thereupon he [Elijah] observed, 'He thereby assured thee and thy father of [a portion in] the world to come.' 'He spoke falsely to me,' he rejoined, 'stating that he would come to day, but has not.' He [Elijah] answered him, 'This is what he said to thee, To day, if ye will hear his voice (Psalms 95).' Maimonides' commentary to tractate Sanhedrin stresses a relatively naturalistic interpretation of the Messiah, de emphasizing miraculous elements. His commentary became widely (although not universally) accepted in the non or less mystical branches of Orthodox Judaism. Maimonides: "The Messianic age is when the Jews will regain their independence and all return to the land of Israel. The Messiah will be a very great king, he will achieve great fame, and his reputation among the gentile nations will be even greater than that of King Solomon. His great righteousness and the wonders that he will bring about will cause all peoples to make peace with him and all lands to serve him [ ] Nothing will change in the Messianic age, however, except that Jews will regain their independence. Rich and poor, strong and weak, will still exist. However it will be very easy for people to make a living, and with very little effort they will be able to accomplish very much [ ] it will be a time when the number of wise men will increase [ ] war shall not exist, and nation shall no longer lift up sword against nation The Messianic age will be highlighted by a community of the righteous and dominated by goodness and wisdom. It will be ruled by the Messiah, a righteous and honest king, outstanding in wisdom, and close to God. Do not think that the ways of the world or the laws of nature will change, this is not true. The world will continue as it is. The prophet Isaiah predicted "The wolf shall live with the sheep; the leopard shall lie down with the kid." This, however, is merely allegory, meaning that the Jews will live safely, even with the formerly wicked nations. All nations will return to the true religion and will no longer steal or oppress. Note that all prophecies regarding the Messiah are allegorical. Only in the Messianic age will we know the meaning of each allegory and what it comes to teach us. Our sages and prophets did not long for the Messianic age in order that they might rule the world and dominate the gentiles, the only thing they wanted was to be free for Jews to involve themselves with the Torah and its wisdom.

Православтық иудаизм

Дәуіттің ұрпағынан туған адам Мәсіхке сенім – ортодоксал яһудилердің сенімдерінің негізгі қағидасы және Маймонидтің он үш негізгі сенімінің бірі. Ортодоксал яһудилігіндегі кейбір ғалымдар бұл дәуірде өлгендердің денесімен қайта тірілуімен аяқталатын құдайға қарсы емес оқиғалар болады деп санайды. Ал Маймонид Мессиялық дәуірдегі оқиғалардың қайта тірілумен тікелей байланысы жоқ деп есептейді.

Консервативті иудаизм

Консервативті иудаизмнің ілімдері әртүрлі. Құдайға жеке құтқарушы туралы дәстүрлі сілтемелер мен Дәуіт әулетінің қайта жаңғыруына арналған дұғалар литургияда сақталғанымен, консервативті яһудилер Мессиандық дәуір идеясын қабылдауға көбірек бейім. Біз Мәсіхтің қашан келетінін немесе оның харизматикалық тұлға болатынын, әлде адамзатты әлемнің зұлымдықтарынан құтқарудың символы болатынын білмейміз. Мессиандық тұлға туралы ілім арқылы яһуди діні әрбір адамның жеке өзі мессиандық дәуірді келтіруге жауапты екенін түсіндіреді. Сонымен қатар, біз Маймонидтің Хабаққұқ пайғамбардың (2:3) сөздерін қайталаймыз: ол кешіксе де, біз оны күн сайын күтеміз. (Эмет ве Эмуна: Консервативті иудаизмнің қағидалары туралы мәлімдеме)

Реформалық иудаизм

Реформалық иудаизм, әдетте, адам Мәсіхінен гөрі болашақ Мессиялық дәуірге қатысты көбірек либералды консервативті көзқараспен келіседі.