Кіріспе

Пайғамбарлық аян ұғымы, кейде эсхатология туралы. Яһуди-христиан діни мәдениетіндегі әдеби жанр – Апокалипсис, құдайлық болмыс немесе болашақты адам араласушысына ашатын әдеби жанр. Араласу құралдарына түстер, көріп тұрулар және көктегі саяхаттар жатады, және олар көбінесе еврей Киелі кітаптарынан алынған символдық бейнелерді, космологиялық және (пессимистік) тарихи шолуларды, уақытты кезеңдерге бөлуді, эзотерикалық нумерологияны және шабыт пен екстаз туралы мәлімдемелерді қамтиды. Олардың көпшілігі псевдонимдермен (жалған есімдермен) жазылған, автор ретінде бұрынғы ғасырлардағы құрметті тұлғаны көрсетіп, мысалы, Даниял кітабы б.з.д. 2-ші ғасырда жазылған, бірақ аңызға айналған Даниял есімімен таныстырылған. Эсхатология, грек тілінен келген «eschatos» – соңғы деген сөзден шыққан, қазіргі заманның аяқталуына қатысты үміттерді білдіреді, ал апокалиптикалық эсхатология – бұл апокалиптикалық көзқарасты әлемнің соңына қатысты қолдану, онда Құдай әлемді соттайды және өзінің ізбасарларын құтқарады. Апокалипсис көбінесе эсхатологиялық материалды қамтиды, бірақ міндетті емес: Матай ішіндегі Исаның шомылуы, мысалы, аспанның құдайлық араласушы үшін (Құдайдың рухын бейнелейтін көгершін) ашылуы және дауыспен құдайлық ақпаратты жеткізуі апокалиптикалық болып саналады, бірақ эсхатологиялық элемент жоқ. Ғалымдар б.з.д. 2-ші ғасырдың ортасынан б.з. 2-ші ғасырына дейінгі жанрдың мысалдарына тоқталды, ал мысалдарды парсы және грек-рим әдебиетінде, сондай-ақ еврей және христиан әдебиетінде де кездестіруге болады. Яһуди Киелі кітабында (Ескі өсиет) Даниял кітабының 7-12 тараулары ғана нақты мысал болып табылады, бірақ еврейлердің канондық емес еңбектерінен көптеген мысалдар бар; Аян кітабы Жаңа өсиеттегі жалғыз апокалипсис, бірақ жанрды көрсететін үзінділерді ізгі хабарларда және Пауылдың нағыз хаттарында да кездестіруге болады.

Анықтамасы мен тарихы

"Апокалипсис" сөзі көбінесе апаттың синонимі ретінде қолданылып жүр, бірақ грек тіліндегі apokálypsis сөзі, одан туындаған, аянды білдіреді. Джон Дж. Коллинз оны "жанр ретінде сипаттады, онда аян басқа бір әлемнің иесі арқылы адамға жеткізіліп, уақытша эсхатологиялық құтқарылуды көздеп, сонымен қатар табиғаттан тыс әлемді қамтитын трансценденттік шындықты ашады". Кейін Коллинз анықтамасын толықтырып, апокалипсис "қазіргі, жер бетіндегі жағдайларды табиғаттан тыс әлем мен болашаққа қатысты түсіндіріп, құдайдың билігі арқылы тыңдаушылардың түсінігі мен мінез-құлқына әсер етуге бағытталған" деді. Яһуди және христиан апокалипсисінің жанры шамамен б.з.д. 250 – б.з. 250 жылдары гүлденді, бірақ оның бастаулары одан да ертерек, яһуди пайғамбарлық және даналық дәстүрлерінде (мысалы, Езекиел 1-3 және Зәкәрия 1-6) және Ежелгі Таяу Шығыстың мифологиясында кездеседі, олар символизмнің мұрасын қалдырды (мысалы, Даниял 7 және Аян 13:1-де теңіздің хаос символы ретінде). Зороастризмнің дуализмі де әсер еткен болуы мүмкін. Оның пайда болу себептері нақты белгісіз, бірақ б.з.д. 2 ғасырдағы яһудилерге жасалған қудалау сияқты дағдарыстық кезеңдермен байланысты болуы мүмкін, бұл Даниялдың соңғы аянында, немесе 70 жылы ғибадатхананың қирауы 4 Езра мен 2 Барухта бейнеленген.

Сипаттамалары

Апокалиптикалық аяндар көбінесе түстер мен көріністер (көне заманда бұл екеуінің арасында айырмашылық көрінбеген), періштелер және көктегі саяхаттар арқылы жеткізіледі. Бұл құбылыстар екі бағытты байланыстырады: бірі – Құдай мен аспан әлемі жоғарыда, ал адам әлемі төменде орналасқан кеңістіктік бағыт, екіншісі – қазіргі және болашақ уақыттың бағыты. Осылайша, аян арқылы Құдай көрінетін әлемді билейтіні, ал қазіргі күндер Құдайдың әділеттілігі орындалатын және Құдайдың билігі толыққанды көрінетін соңғы заманға алып баратыны көрсетіледі. Еврей Киелі кітаптарынан бастау алып, терең символдық мағынаға толы мифтік бейнелер осы жанрдың маңызды белгісі болып табылады. Басқа да ерекшеліктеріне трансцендентализм, мифология, пессимистік космологиялық және тарихи шолулар, дуализм (екі дәуір туралы ілім және уақыттың кезеңдерге бөлінуі), нумерология (мысалы, «Аян кітабындағы» «жануардың саны»), екстаз және шабыт туралы мәлімдемелер, сондай-ақ эзотеризм жатады. Иоанн Аянынан басқа, апокалиптикалық еңбектердің авторлары өздерінің кітаптарын псевдонимдермен (жалған есімдермен) жариялаған: мысалы, Даниял кітабы б.з.д. II ғасырда жазылған, бірақ оның кейіпкері – аңызға айналған Даниялдың есімімен аталған. Псевдонимдерді жаңа еңбектердің қабылдануын қамтамасыз ету, авторларды жазадан қорғау немесе авторлардың өткендегі танымал тұлғадан нағыз аян алғанына сенгендігі немесе онымен өзін сәйкестендіріп, оның атынан жазғаны үшін қолданған болуы мүмкін.