Кіріспе

Тірі организмнің өлімнен кейін қайта тірілуі. Қайта тірілу немесе анастазис – өлімнен кейін қайтадан өмірге оралу ұғымы. Көптеген діндерде өліп, қайта тірілетін құдай – өліп, қайта тірілгендік қасиетке ие болған құдай. Реинкарнация – басқа діндердегі ұқсас процесс, онда бірдей тұлға немесе құдай басқа бір денеге қайта оралады. Дене жоғалуы – кейбір діндердегі осыған ұқсас, бірақ ерекше наным. Жазбалар пайда болғаннан бері, қайта тірілу тақырыбы ең алдымен Египет және Канаан діндерінде кездеседі, олар Озирис және Баал сияқты өліп, қайта тірілетін құдайларға табынатын. Көне грек діні көбінесе өлмейтін болуға баса назар аударды, бірақ мифологияда көптеген ер адамдар мен әйелдер өлімнен қайта тірілгенде физикалық өлмейтін күшке ие болды. Әлемнің соңындағы өлгендердің жалпы қайта тірілуі – Ибраһим діндерінің стандартты эсхатологиялық сенімі. Діни тұрғысынан алғанда, қайта тірілу екі түрлі мағынада қолданылады: 1) жеке жандардың қазіргі және үздіксіз қайта тірілуіне сенім (христиандық идеализм, іске асырылған эсхатология), 2) әлемнің соңындағы барлық өлгендердің жалпы денелік қайта тірілуі. Кейбіреулер жанның адамды қайта тірілтуге қабілетті нақты құрал екенін санайды. Исаның өлімі мен қайта тірілуі – христиан дінінің орталық мәселесі. Көптеген христиандар Исаның өлімнен қайта тіріліп, жұмаққа көтерілуі материалдық денеде болғанына сенеді, ал кейбіреулері рухани денеде болғанын есептейді. Ибраһимдік діндер сияқты, Дхарма діндері де қайта тірілу мен реинкарнацияға сенімді қамтиды. Буддизмде қайта тірілу күші Чан немесе Дзен дәстүрінде көрсетілген оқиғалар бар. Индуизмде қайта тірілу/реинкарнацияға негізгі сенім – самсара деп аталады. Діни сенімнен бөлек, крионика және басқа да болжамды қайта тірілу технологиялары қолданылады, бірақ ұзақ уақыт бұрын өлген денелерді қайта тірілту қазіргі ғылыми білім деңгейінде мүмкін емес деп саналады.

Этимология

Қайта тірілу, латын сөзі resurrectio onis, rego етістігінен ("түзеу, билеу") + sub префиксі ("астында"), subrigo сөзіне өзгертіліп, surgo, surrexi, surrectum ("қоздылу", "тұру", "орналасу") қысқартылған түріне айналды + re префиксі ("қайта"), демек, сөзбе-сөз мағынасында "астынан қайта түзеу".

Таяу Шығыстағы ежелгі діндер

Қайта тірілу туралы ұғым Таяу Шығыстағы кейбір ежелгі Ыбырайымдық емес діндердің жазбаларында кездеседі. Ежелгі Мысыр және Канаан жазбаларында Озирис және Баал сияқты өліп, қайта тірілген құдайлар туралы деректер бар. Сэр Джеймс Фрейзер өзінің "Алтын бұта" атты кітабында осы өліп, қайта тірілетін құдайлар туралы айтады, бірақ әртүрлі ғалымдардың пікірінше, оның көптеген мысалдары бастапқы көздерді бұрмалайды. Триггве Меттингер өзінің жаңа кітабында Угариттік Баал, Мелкарт, Адонис, Ешмун, Озирис және Дюмузи үшін тірілу және өмірге қайта оралу санатының маңыздылығын көрсетеді.

Ежелгі грек діні

Ежелгі грек дінінде бірнеше ерлер мен әйелдер қайта тіріліп, өлместікке ие болды деп түсіндірілді. Ахилл өлтірілгеннен кейін, оны оның құдай анасы Тетис өзінің өртеу қазанынан алып, Леукеде, Елисей далаларында немесе Ұлы бақыт аралдарында өлместік өмірге жеткізді. Ахиллдің қолынан қаза тапқан Мемнон да осындай тағдырға ұшыраған сияқты. Алкмен, Кастор, Геракл және Меликерт те физикалық өлместікке қайта тірілген тұлғалардың қатарында. Геродоттың «Тарих» еңбегінде б.з.б. VII ғасырдың данасы Аристос Проконнестің денесі табылғаннан кейін, оның денесі құлыпталған бөлмеден жоғалып кеткен. Ол бірнеше жылдан кейін қайтадан тірі күйінде пайда болды. Дегенмен, гректердің қайта тірілуге деген көзқарасы көбінесе теріс болды, қайта тірілу идеясы қажетті де, мүмкін де емес деп есептелді. Мысалы, Асклепий өлгендерді қайта тірілту үшін шөптерді қолданғаны үшін Зевс тарапынан өлтірілді, бірақ оның әкесі Аполлонның тілегімен кейіннен жұлдыз ретінде өлместікке ие болды. Троя және Фива соғыстарында шайқасқан көптеген жауынгерлер, Менелай және тарихи боксшы Клеомед Аступалалық сияқты көптеген басқа тұлғалар да физикалық өлместікке ие болды деп сенді, бірақ олар бұрын өлмеген еді. Шындығында, грек дінінде өлместік әрқашан дене мен жанның мәңгілік бірлігін қамтыды. Алкестис жер астынан қашып шығу арқылы қайта тірілуге ұқсас нәрсені бастан өткерді, бірақ өлместікке қол жеткізбеді. Бірінші ғасырда «Танымал адамдардың өмірі» (Параллель өмірлер) атты еңбегін жазған Орта Платон философы Плутарх Ромул туралы тарауында патшаның құпия түрде жоғалуы мен одан кейінгі құдайлануын баяндап, оны грек ертегілерімен, мысалы, Алкмен мен Аристос Проконнестің физикалық өлместігімен салыстырды, «өйткені олар Аристос тоқымашының шеберханасында қайтыс болды дейді, және оның достары оны іздеуге келгенде, оның денесі жоғалып кеткенін тапты; содан кейін біреулер шетелден келгендер оны Кротонға қарай саяхаттап бара жатқанын көргендерін айтты». Плутарх ежелгі грек дініндегі мұндай сенімдерді ашық түрде сынай отырып, «Сіздің қияли жазушыларыңыз осындай көптеген сенімсіздіктерді айтады, табиғаты бойынша өлшеулі жаратылыстарды құдай етеді» деп жазды. Сондай-ақ, ол адамның ішкі дүниесінен шыққан нәрсе құдайлардан екенін және олар өлімнен кейін оларға қайта оралатынын айтады, бірақ бұл «тек олар ең толыққанды түрде бөлініп, денеден азат болғанда және толығымен таза, етсіз және тазаланған кезде ғана болады». Бұл дәстүрлі сенімдер мен Исаның кейінгі қайта тірілуі арасындағы параллель ерте христиандардың назарынан тыс қалған жоқ, өйткені Юстин Мартир былай деді: «Біз Иса Мәсіхтің, біздің ұстазымызды айқышқа шегелеп өлтіргенін, содан кейін қайта тірілгенін және көкке көтерілгенін айтқанда, сіздер оларды Зевстің ұлдары деп санайтындарға қатысты сенетіндеріңізден ешқандай айырмашылық жоқ». (1 Апол. 21).

Буддизм

Буддизмде қайта тірілу күші Чан немесе Дзен дәстүрінде көрсетілген оқиғалар бар. Олардың бірі – Бодхидхарма туралы аңыз, ол Үндістанның Экаяна мектебін Қытайға әкелген, кейіннен ол Чан буддизміне айналды. Екіншісі – қытайлық Чан шебері Пухуаның (жапонша: Джиншу Фуке) дүниеден озғаны және Линдзи жазбасында (жапонша: Ринзай Гиген) баяндалған. Пухуа өзінің ерекше мінез-құлқы мен оқыту стилімен танымал болғандықтан, оның осындай күш-қуатты көрсетуге тыйым салынған оқиғамен байланысты екендігі таңқаларлық емес. Бұл туралы Ирмгард Шлойглдің «Ринзайдың Дзен ілімі» атты кітабында жазылған. Бір күні Фуке базарда баршадан шапан сұрап жалбарынды. Әркім оған шапан ұсынды, бірақ ол ешқайсысын қаламады. Шебер [Линдзи] үстемеге табут сатып алуды бұйырды, ал Фуке келгенде оған: «Міне, мен сен үшін осы шапанды жасаттым», – деді. Фуке табутты иығына көтеріп, көше базарға қайта оралды, дауыстап айта: «Ринзай маған осы шапанды тіктірді! Мен шығыс қақпасына барамын, түрленіп өлемін». Базардағы халық оған асығып, қарап тұрды. Фуке: «Жоқ, бүгін емес. Ертең мен оңтүстік қақпасына барып түрленіп өлемін», – деді. Осылай үш күн бойы. Енді ешкім оған сенбеді. Төртінші күні, енді ешкім болмағанда, Фуке қаладан тысқа шығып, табутқа жата берді. Ол кездейсоқ келген саяхатшыдан қақпақты қағып қоюын өтінді. Хабар бірден тарап, базар жұртқылары асығып келді. Табутты ашқанда, денесі жоғалып кеткенін көрді, бірақ аспаннан оның қоңырауының үні естілді.

Христиандық

Христиан дінінде қайта тірілу ең бастысы – Исаның қайта тірілуі, бірақ Никеялық сенімді қабылдаған христиандардың (олардың көпшілігі немесе бағытталған христиандық) пікірінше, Сот күніндегі өлгендердің қайта тірілуі де осыған жатады, сондай-ақ Иса мен Ескі Ғалымның пайғамбарлары жасаған қайта тірілу кереметтері де осы мәселеге қатысты.

Қайта тірілу кереметі

Жаңа өсиетте Иса бірнеше адамды өлімнен қайта тірілткені айтылады. Осы қайта тірілулердің ішінде Жайырдың қызы, ол өлімінен кейін көп ұзамай қайта тірілді, өз жаназасынан келе жатқан жас жігіт және төрт күннен бері жерленген бетаниялық Елазар бар. Иса жерде қызмет еткен кезінде, өліміне дейін, Он екі елшісіне өлгендерді қайта тірілтуді де тапсырды. Ұқсас қайта тірілулер елшілер мен католик әулиелеріне де жатқызылады. Елшілердің істерінде Әулие Петір Доркас (Табита) есімді әйелді қайта тірілтті, ал Әулие Пауыл ұйықтап, терезеден құлап қайтыс болған Еутіх есімді адамды қайта тірілтті. Матай ішінде айтылғандай, Исаның қайта тірілуінен кейін, бұрын өлген көптеген адамдар қабірлерінен шығып, Иерусалимге кірді және көптеген адамдарға көрінді. Апостол дәуірінен кейін көптеген әулиелер өлгендерді қайта тірілткені айтылады, бұл туралы православие христиандық әңгімелерінде жазылған. Әулие Колумба пикттер елінде бір баланың өмірін қайтарған, ал Әулие Николай аштық кезінде крест белгісін жасап, тұздалған балаларды тұзды шелектерден қайта тірілткені айтылады.

Исаның қайта тірілуі

Христиандар Исаның қайта тірілуін христиан дінінің орталық доктринасы деп есептейді. Кейбіреулер Исаның адам болып дүниеге келуін одан да маңыздырақ деп санайды; алайда, оның адам болып келуін растайтын – кереметтер, және әсіресе оның қайта тірілуі болып табылады. Пауылдың сөзіне сүйенсек, христиандық сенімнің өзі Исаның қайта тірілуіне және өлімнен кейінгі өмірге деген үмітке байланысты. Апостол Пауыл Қорынттықтарға жолдаған бірінші хатында былай жазды:
"Егер біздің үмітіміз Мәсіхке тек осы өмірде ғана болса, онда біз барлық адамдардан бақытсызбыз. Бірақ Мәсіх шын мәнінде өлгендерден қайта тірілді, ұйықтап қалғандардың алғашқы жемісі ретінде."

Өлгендердің қайта тірілуі

Христиан діні бірінші ғасырдағы иудаизмнің (Екінші ғибадатхананың соңғы кезеңіндегі иудаизм) ішінде діни қозғалыс ретінде басталып, Жаңа Өсиетте өлгеннен кейінгі өмір мен өлгендердің қайта тірілуіне қатысты парызшылдардың сенімі деп айтылғанды сақтап қалды. Бұл сенім Екінші ғибадатхана дәуіріндегі иудаизмде болашақ әлем туралы көптеген сенімдердің бірі болғандықтан, саддукейлер оны қабылдамады, ал парызшылдар қабылдады (Актілер 23:6, 8). Қайта тірілу сенімі ерте христиандықта үстемдік құрды және Лұқа мен Жоханнан келген Ізгі хабарларда дененің қайта тірілуіне баса назар салынды. Көптеген қазіргі христиан шіркеулері өлгендердің соңғы қайта тірілуіне және болашақ әлемге сенуді ұстануда. Өлгендердің қайта тірілуі және Исаның соткер ретіндегі рөліне сенім, христиандық крещение рәсімінің негізгі сенімін құрайтын елшілердің сенімінде бекітілген. Аян кітабында өлгендердің қайта тірілетін сот күні туралы да көптеген сілтемелер бар.

Индуизм

Өлімнен қайта тірілу туралы халық аңыздары, әңгімелер және кейбір қасиетті мәтіндерден алынған үзінділер бар. Бір маңызды халық аңызы – Савитридің күйеуін Ямадан құтқаруы. "Рамаянада" Равананы Рама жақсылық пен жамандық арасындағы үлкен шайқаста жеңгеннен кейін, Рама Девалардың патшасы Индрадан осы шайқаста қаза болған барлық маймылдардың өмірін қайтаруды сұрайды. Махаватара Бабаджи мен Лахири Махасаяның да өздерін қайта тірілткеніне сенетін болған.

Ислам діні

Ақырет күніне (яум әл-қияма) сену мұсылмандар үшін де өте маңызды. Олар Қиямат уақыты Алла Тағаланың алдын ала белгілеп қойғанын, бірақ адам баласына белгісіз екеніне сенеді. Қияматқа дейінгі және оның кезіндегі сынақтар мен қиындықтар Құран мен хадистерде, сондай-ақ ғалымдардың түсіндірмелерінде сипатталған. Құран дененің қайта тірілуіне баса назар береді, бұл исламға дейінгі арабтардың өлім туралы түсінігінен ерекшеленеді. Фатимид дәуірінің исмаили ойшылы Насыр Хусровтың (1070 жылдан кейін қайтыс болған) пікірінше, Қайта тірілуді (Қияма) Қайта тірілу Иесі (Қайым әл-Қияма) бастайды. Бұл тұлға Мұхаммед пен оның имамдарының ұрпақтарынан туған, жаратылыстың мақсаты мен шыңының символы болып табылады. Осы тұлға арқылы әлем қараңғылық пен білімсіздіктен шығып, "Раббысының нұрына кіреді" (Құран 39:69). Оның дәуірі, оған дейінгі илаһи аянды жеткізгендердің (nāṭiqs) дәуірінен айырмашылығы, Алла адамдарға еңбек етуді бұйырмайды, керісінше, оларға сыйлық береді. Қайта тірілу Иесінің (Қайым) алдында оның дәлелі (хужжат) болады. Құрандағы "Қадір түні мың айдан жақсы" (Құран 97:3) деген аят осы дәлелге қатысты делінеді, оның білімі мың имамнан артық, бірақ олардың дәрежесі біртұтас. Хаким Насыр сондай-ақ Қайта тірілу Иесінің ізбасарларын оның өкілдері (хуллафа) деп мойындайды.

Философия

Анастазис немесе Анастазис – Жан-Люк Нэнси, Дивья Двиведи және Шадж Моханның еңбектерінен туындаған қазіргі заманғы философиядағы ұғым. Нэнси бұл ұғымды Иса Мәсіхтің қайта тірілуін бейнелейтін картиналарды түсіндіру арқылы дамытты. Двиведи мен Мохан Нэнсиге сілтеме жасай отырып, Анастазисті стазисті жеңу деп анықтады, бұл Мартин Хайдеггер анықтағандай философияның өзінің соңына жету әдісі. Бұл ұғым Нэнси, Двиведе және Моханның еңбектерінде Хайдеггердің «философияның басқа бастауы»мен байланысты екендігі айтылады. Кохан мен Двидеи бұл «жеңудің» философияда жаңа өлшем құратынын мәлімдеді. Джон Хик «көшірме теориясы» діннің дене қайта тірілуі туралы доктринаны қаншалықты ықтимал ететінін айтады. Мысалы, егер адам Лондонда жоғалып кетсе немесе қайтыс болса, ал дәл «көшірмесі» кенеттен Нью-Йоркте пайда болса, екі тұлға да бірдей деп қарастырылуы керек, әсіресе егер олар физикалық және психологиялық ерекшеліктерін бөліссе. Хик бұл теорияны біздің әлемімізден өзге кеңістікті алып жатқан параллель әлемдерге де қатыстырады. Сондай-ақ, ол бұл теорияны реинкарнациядан – адам бірнеше тізбектей денелерде өмір сүреді деген теориядан – ажыратады. Басқа ғалымдар көшірме теориясын «құрдас теориясымен» толықтырады, онда Құдай адамның қазіргі денесіне жаңа және жақсартылған қайта тірілу құрдасын жасайды деп сендіріледі. Бұл жаның және тарихымен анықталғанымен, өлімнен кейін жойылған қазіргі денемен толықтай сәйкес келмейді. Пайдалы аналогия – жанды бағдарлама, ал денеді компьютер ретінде қарастыру, ал жанның өмірбаяны – «күйлер тізбегі». Олар бұл теорияның Жаңа Өсиет сияқты кітаптарда алдын ала болғанына сенеді. Бұдан өзге, ол адамдарды болашақтарына көңіл бөлуге ынталандырады.

Крионика

Крионика – адам денесін немесе бөлінген басын төмен температурада мұздату (әдетте), болашақта қайта тірілу мүмкін деген үмітпен жасалатын әрекет. Криониканы ғылыми қауым күмәнмен қарайды. Ол көбінесе жалған ғылым деп есептеледі және шарлатандық деп сипатталады.

Цифрлық арбақтар

1988 жылы жарық көрген "Айлық балалары" атты кітабында робототехник Ханс Моравек болашақтағы суперкомпьютерлер ұзақ уақыттан бері қайтыс болған саналарды әлі де сақталған ақпарат арқылы қайта тірілте алатынын айтты. Мысалы, мұндай ақпаратқа естеліктер, киноматериалдар, әлеуметтік желілердегі қарым-қатынастар, жеке тұлғалық ерекшеліктер, жеке жазбалар мен міндеттер, медициналық құжаттар және генетикалық мәліметтер кіре алады. Американдық изобретатель және футуролог Рэй Курцвейл өзінің сингулярлық тұжырымы іске асса, цифрлық қайта жарату арқылы өлгендерді қайта тірілту мүмкін болатынына сенеді. Бұл – өлгендерді "цифрлік көлеңкелер" немесе "цифрлік бейнелер" ретінде қайта тірілту идеясын қамтитын цифрлық өлместік тұжырымының бір түрі. Білімді басқару контекстінде "виртуалды тұлға" білімді жинауға, сақтауға, таратуға, қол жеткізуге және пайдалануға көмектесе алады, сондай-ақ білімді дамытуды жалғастыра алады. Сондай-ақ, ірі деректер компаниялары мен жарнама берушілердің жекелендірілген цифрлық егіздерді және олармен байланысты жүйелерді пайдалану әлеуеті бар. Цифрлық өлместікке қатысты баламалы тәсілдерге мидағы нейрондарды (сананы жүктеудің бір түрі ретінде) медициналық технологиямен (мысалы, нанобиотехнологиямен) біртіндеп "ауыстыру" кіреді.

Өлуді тоқтату

Жойылудан қайта жаңғырту, жойылған түрге ұқсайтын немесе сол түрдің өкілін құруға мүмкіндік береді, сондай-ақ "қайта тірілу биологиясы" деп аталады және көбінесе "өлген түрлерді қайта тірілту" жұмысы ретінде сипатталады.

Медициналық реанимация

Қазіргі заманғы медицина кейбір жағдайларда өлімнің белгілі бір анықтамалары бойынша "өлген" деп танылған немесе өлі деп жарияланған науқастарды қайта тірілте алады. Дегенмен, өлімнің көптеген анықтамалары бойынша, мұндай жағдайда науқас шынымен де өлмеген болып есептеледі. Мұндай мүмкіндіктердің ең жетілген түрлерінің бірі – 2019 жылы хабарланған, әзірлеу үстіндегі "BrainEx" әдісі/жүйесі. Ол (шошқаның) миын өлімнен кейін бірнеше сағаттан соң ішінара қайта тірілте алады (мидың қан айналымы мен жасушалық функциялары деңгейінде). Зерттеу көрсеткендей, "жасушалардың өлу процесі кезең-кезеңімен жүреді және осы процестердің кейбірін кейінге жылдыруға, сақтап қалуға, тіпті кері қайтаруға болады". Дамып келе жатқан ұқсас органды перфузиялық жүйе – "OrganEx" өлімнен кейін бір сағат өткен соң (осы кезеңде денеде ұзаққа созылған жылулық ишемия болған) бірнеше өмірлік маңызды (шошқаның) мүшелерді жаңарта алады – яғни, жасушалық деңгейде. Бұл жүйе донорлық мүшелерді сақтау үшін қолданылуы мүмкін, сондай-ақ "дәрігерлерге оттегі жетіспеуден зардап шеккен, мысалы, суға батып немесе жүрек тоқтасынан қайтыс болғандарды емдеу үшін уақыт беру" арқылы шұғыл жағдайларда жандандыруға да пайдалы болуы мүмкін. Сондай-ақ, ғылым мен технологияның көмегімен науқастарды өлімнен кейін қалай және қаншалықты қайта тірілтуге болады деген сұрақтар да қарастырылады. Мысалы, бір зерттеу көрсеткендей, адам өлгеннен кейін бірнеше сағат бойы "адам миындағы кейбір жасушалар белсенді болып қалады". Алайда, өмірді қолдау жүйелері болмаса, өлім бірнеше сағаттан кейін қайта келмейтін және тұрақты болады деп есептеледі – тіпті қайта тірілту мүмкіндігі болған жағдайларда да. 2010 жылғы зерттеуде дәрігерлер өлімді "қан айналымы мен тыныс алудың тоқтағанын анықтау арқылы" анықтайтыны айтылған, себебі олар қан айналымы тоқтағаннан кейін қайта келмейтін тоқтау тез және сөзсіз болады екенін біледі. "Жүрек-өкпе реанимациясы (ЖӨР) және позитивті қысымды вентиляция (ПҚВ)" сияқты жаңа өмірді қолдау шараларын әзірлеу ми функциясының тоқтауы мен тыныс алу және қан айналымының жоғалуының байланысын және "өлімнің дәстүрлі анықтамасын" күмәндандырды, ал одан әрі дамулар "өлім-жітімнің анықтамаларын" одан да күрт өзгертеді.

Қолданыстағы технологиясыз болжамдық болжамдар

Ресей ғаламтанушысы Николай Федорович Федоров өлгендерді ғылыми әдістермен қайта тірілтуді жақтады. Федоров өмірді қалпына келтіру және оны шексіз ету мүмкіндігін ғылыми зерттеу үшін нақты амалдарды жоспарлауға тырысты. Оның алғашқы жобасы «әлемдегі барлық атомдар мен молекулаларды білу және бақылау» негізінде, өлгендердің шіріген қалдықтарын жинап, синтездеумен байланысты. Федоровтың екінші әдісі – генетикалық мұрагерлік. Қайта тірілу ата-аналар желісінде бірінен соң бірі жүзеге асырылуы мүмкін: ұлдар мен қыздар әкелерін және аналарын қалпына келтіреді, олар өз кезегінде ата-аналарын қалпына келтіреді, және т.б. Бұл ата-бабалардың балаларына берген мұрагерлік ақпаратын пайдалана отырып, ата-бабаларды қайта жаңғырту дегенді білдіреді. Бұл генетикалық әдіс арқылы өлген адамның тек генетикалық көшірмесін ғана жасау мүмкін. Қайта тірілген адамға бұрынғы санасы мен тұлғалық ерекшеліктерін қайтару қажет. Федоров адамдардың жеке тұлғаларын сақтайтын және өлімнен кейін де сақталатын «радиальды бейнелер» туралы идея айтады. Дегенмен, Федоровтың пікірінше, тіпті жан өлгеннен кейін жойылған жағдайда да, адам шіру және ыдырау күштерін бағындырып, оны толыққанды қалпына келтіруге үйренеді. 1994 жылы америкалық физик, жалпы салыстырмалылық теориясының маманы Франк Дж. Типлер өзінің «Өлмес физика» атты кітабында Омега нүктесі теориясын ұсынды, ол ғарыздың соңында өлгендердің қайта тірілуі қалай жүзеге асуы мүмкін екенін көрсетеді. Ол адамдардың бүкіл ғарызды суперкомпьютерге айналдыратын роботтарға айналатынын болжайды, ол Big Crunch-ке дейін өзінің киберкеңістігінде қайта тірілуді жүзеге асырады, бұрын өлген адамдарды (суперкомпьютердің ғарыздың өткен жарық конусынан жинаған ақпаратынан) метаәлемдегі аватарлар ретінде қайта жасайды. Дэвид Дойч, британдық физик және кванттық есептеулер саласындағы пионер, бұрын Типлердің Омега нүктесі космологиясымен және кванттық компьютерлердің көмегімен қайтыс болған адамдарды қайта тірілту идеясымен келіскен, бірақ ол Типлердің діни көзқарастарына сынды пікір білдіреді. Итальяндық физик және компьютерлік ғалым Джулио Приско «кванттық археология» идеясын ұсынды, «кез келген адамның өмірін, ойларын, естеліктерін және сезімдерін кез келген қажетті деңгейде толықтырып, осылайша бастапқы адамды ‘болашаққа көшіру’ арқылы қайта тірілтуге болады». «Басқа күндердің жарығы» атты ғылыми-фантастикалық романында Сэр Артур Кларк пен Стивен Бакстер мидың толық суретін және естеліктерін жүктеу үшін микроқұрт тесіктері мен нанороботтар арқылы өткенге жету арқылы өткен дәуірлердің өлгендерін қайта тірілтетін болашақ өркениетті бейнелейді.

Діндердегі

Мәңгілік өмір шіркеуі мен Терезам қозғалысы екеуі де өздерін трансдіндер деп есептейді және адам өмірін шексіз ұзарту үшін технологияны пайдалануды жақтады.

Зомбилер

Зомби (Haitian French: zombi, ) – адамның қайтыс денесін тірілту арқылы жасалған құмарлық ойдан туған өлі емес жаратылыс. Зомбилер көбінесе қорқыныш пен фантастика жанрындағы туындыларда кездеседі. Бұл термин Гаити халық ауыз әдебиетінен келген, онда зомби – түрлі жолдармен, әсіресе сиқыр арқылы қайта тірілген өлі дене.

Жоғалулар (қайта тірілуден айырмашылығы)

Әр түрлі діндер туралы білім арта түскен сайын, кейбір діни және мифологиялық тұлғалардың денелерінің жоғалып кеткені туралы да мәлімдемелер көбейді. Ежелгі грек дінінде бұл құдайлардың кейбіреулерін, соның ішінде Клейт, Ганимед, Менелай және Титон сияқты тұлғаларды денесіз ету арқылы өлмеске айналдырудың бір жолы болды. Цикнус өлгеннен кейін аққуға айналып, жоғалып кетті. Плутархтың «Параллель өмірлер» атты еңбегіндегі Ромул туралы тарауында, ол Ромул, Астипалеялық Клеомед және Крез сияқты тарихи тұлғалардың күдікті түрде жоғалып кеткеніне сілтеме жасап, мұндай жоғалуларға деген сенімді сынап бағалайды. Ежелгі заманда Юстин Мартир сияқты ерте христиан жазушылары грек және рим діндерінің ұқсастығын, христиандарды адастыру мақсатымен жасалған шайтанның ісі деп түсіндірді. Буддалық «Гесар патша» эпосында (Гесер немесе Кесар деп те аталады), соңында патша тау басында дұға оқып, киімдері бос жерге түседі. Сикх дінінің алғашқы гуруы Гуру Нанак Девтің денесі жоғалып кеткені, ал оның орнына гүлдер қалғандығы айтылады. Лорд Рагланның «Батырлар үлгісі» атты еңбегінде денелері жоғалып кеткен немесе бірнеше мазары бар көптеген діни тұлғалар тізімделген. «Серра-Мадре қазынасы» атты кітаптың авторы Б. Травен инка Вирокочаның Кускоға (қазіргі Перу) және Тынық мұхитының жағалауына келгенде су үстімен жүріп, жоғалып кеткенін жазды. Осы құбылыс кейіпкердің тазалығы мен бұзылмауы туралы ұғымдармен байланысты деп есептеледі. Бәлкім, бұл батырдың қалдықтарын мазалау мен жинау әрекеттерін тоқтату мақсатында жасалған шығар. Егер олар жоғалып кетсе, олар қауіпсіз сақталады. Киелі кітаптағы алғашқы мұндай жағдай – Яредтің ұлы, Нұхтың арғы атасы және Матусалахтың әкесі Енох туралы айтылған. Енох «Құдаймен бірге жүрді» делінген, содан кейін «Ол жоқ болды, себебі Құдай оны Өзіне алды» (Тек қана 5:1–18). Ескі өсиетте (34:6) Мұса жасырын жерленген. Ілияс дауылда жоғалып кетті (2 Патшалар 2:11). Синоптикалық Евангелияларда, жүздеген жылдар өткен соң, бұл екі ертеректегі Киелі кітаптағы батырлар кенеттен қайта пайда болып, Исамен бірге жүріп, содан кейін қайтадан жоғалып кетеді. Лұқаның Евангелиясында Иса соңғы рет қайда көрінгені (24:51) айтылады. Бұл Исаның көтерілуі Лұқаның жазғандай, бірнеше күн бұрын болған қайта тірілуден кейін болған «жоғалу» болды.